Telman túletken týrızm

Altaı aıasynyń aıaly mekenge aınalýyna sep bolyp otyr Burnaǵy jyldyń qyrkúıek aıynyń aıaǵynda almatylyq kásipker, «Eki dos» fırmasy­nyń bas dırektory Telman Jamen­tıkov Semeıge ádeıilep atbasyn burǵan. Kindik qany tamǵan jeri Aqsýat bolǵandyqtan, óziniń týǵan, jaqyn qalasy sanaıtyn osy shaharda kásibiniń bir ushyn tigýdi baıaǵydan qalap júrgen. Qalany kóp aralady. Ertistiń bo­ıyn uzaq sharlady. Uly ózenniń bir qoı­naýyndaǵy Túıemonaq aralynyń sán-sal­tanatyn qyzyqtady. Baıaǵy ótken zamanda osy aralda Balýan sholaq án salyp, Qajymuqannyń kúreskeni esine oraldy. О́zi de jas kezinde bozkilemde beldesip, KSRO sport sheberine kandıdat atanǵan balýan jigit Qajymuqan babasynyń rýhy men demin sezgendeı boldy. Bul saparynyń syry mynada edi: Altaı­dyń tap tórinde, Katonqaraǵaı jerine alǵash aıaq basqanynda osy bir aıaýly, kórkem tabıǵatqa kózsiz ǵashyq bolyp qalǵan jigit sol 2008 jyldyń jazynda Almatynyń «polıtehyn» birge bitirgen aqtóbelik dosy Nurjandy buǵan deıingi mańdaıtermen jınaǵan qarjylaryn tabıǵat-ananyń osy bir ǵajaıyp pushpaǵyn órkendetýge jumsaýǵa kóndirip edi. Aıaqtarynan tura bastaýlaryna úsh jyl­daı ýaqyt ketti. Árıne, kórgen qıyn­dyq­taryn aıtsań, taýysa almaısyń. Bári­nen buryn, onyń úlken jeńisi – Altaı óńirine beker kelmegendigin dáleldep, týǵan jerdiń qudaı bergen kórkem tabıǵatyn kádege jaratyp, eldiń paıdasyna asyrsam degen armanyna jetti. Bul sózimizdiń aıǵaq-dáleli Katon­qaraǵaı jerinde aı jary­ǵynda kóriner appaq nur­daı saırap jatyr. Topqaıyń aýylynyń tusyndaǵy «Nur-bulaq» pantymen emdeý-saýyqtyrý keshenin kelip kórińiz! Osy zamannyń barlyq ıgiligi qaras­tyrylǵan ondaǵan-jıyrmalaǵan kottedjder qalashyǵy! Áıtpese, anaý taý basyndaǵy Aqsý aýylynda ornalasqan panty ónimderin shyǵarýǵa beıimdelgen zamanaýı zaýytty aıtaıyq. Odan qaldy, Tasshoqydaǵy, Jazobadaǵy, Maraldydaǵy shaǵyn-shaǵyn emdeý oryndaryna atbasyn tireńiz. Mine, jeńistiń syryn sonda túsinesiz. Sonymen, Tákeń óz tańdaýyn jasady: Uly Ertistiń jaǵasynan, qala irgesinen, Semeıden Astanaǵa qaraı júretin kúre joldyń týra boıynan 2,5 gektar jerdi satyp aldy. Árıne, arzanǵa túse qoımady. Negizgi kásibi – munaıshy jigit kásip­ker­likke bet burǵaly sáýlet ónerin de bir mamandaı meńgerip alǵan. Sondyqtan osy qaladaǵy ókili Bolatty qasyna ertip alyp, azǵana kúnniń ishinde Semeıdiń tap irgesinde jaqyn jylda boı kóteretin demalys ornynyń maket-jobasyn ózi syzdy. 2014 jyldyń kúzinen bastap Semeıdiń túbindegi «Kóne qorǵan» eldi mekeninde «Eki dostyń» saýyqtyrý kesheniniń qurylysy júrip jatyr. Bul jobanyń áý bastaǵy quny – 325 mılllıon teńge. Ertis ormanynyń jaıly bir jerinde orna­las­qan shıpajaıdyń maqsaty mynada: anaý Tór Altaıda jaıylymda júrgen tekti maraldyń múıiziniń qanyn osynda jet­kizip, halyqqa panty eminiń paıdasyn tanytý. Shıpajaıdyń ınfraqurylymynda pantymen, dárilik shóppen, balshyqpen emdeý­den ózge, qala halqynyń Ertis boıyn­­daǵy samyrsyn ormany ishinde erekshe bir aýrada demalýy úshin 300 oryndyq meı­­ram­­hana, 80 oryndyq qonaq úı, orman ishin atpen qydyrtý, qysqy hokkeı qoraby, shań­ǵy joly, fýtbol, voleıbol alańdary, taǵy basqa da em alý men demalý túrleri qaras­ty­ry­lyp otyr. Buıyrsa, bıylǵy jyly atalǵan emdik keshendi tolyǵymen iske qospaq. Katonqaraǵaıǵa búgingi kúni keletin týrısterdiń 70 paıyzy panty emin alýǵa asyq­qandar. Qalǵan otyz paıyzy bula tabıǵattyń qyzyǵyn tamashalaýdy qalaǵandar; Muztaýǵa kóz tikkisi, aspan astyndaǵy ashyq Berel qorǵany murajaıyn kórgisi keletinder; Altaı-taýdyń asa jupar aýasyn jutyp, taza aýa­da tynyǵýdy tańdaǵandar. Teginde, bul óńirde maral sharýashy­lyǵyndaǵy qıyndyqtar qoǵamdyq formasııa aýysqan atyshýly 90-shy jyldary bastalǵan. Qas qylǵanda, Ońtústik Koreıadaǵy áriptester de maral múıizinen alynatyn baǵaly ónim – panty satyp alý mólsherin pyshaqkesti tyımasa da, álde­qaıda azaıtyp jiberdi. О́nim ótkizý qıynǵa soqqan soń, maral basy da kúrt kemidi. Katonqaraǵaı aýdanyndaǵy «Verh-Katon» maral ósirý keńshary dúrildep turǵan kezinde 7 myń bas maral ósirgen sharýashylyqtyń tizginustar jalǵasy «Aqsý» seriktestigindegi maral basy eki jarym-úsh esege azaıyp ketse de, keńshar­dyń ortalyǵy bolǵan Aqsý aýylynda ornalasqan maral múıiziniń negizinde, asa baǵaly bal, sandaǵan emdik shóp aralastyra otyryp jasalǵan farmakologııalyq dári-dármek shyǵaratyn seh birlesken qazaq-koreı «Aqsý-DEEN» kásiporny bolyp qurylyp, biraz jyldar jumysy órledi. Sol shaqta maral sharýa­shylyǵynyń basyna qara bult qatty úıirildi. Tóngen qaýiptiń seıilýi qıynǵa soqty. Osy qaýipti seıiltken eki ǵajaıypty aıtpasqa bolmaıdy. Birinshisi: oblystyń sol kezdegi basshysynyń salany kúrt kóterýge ustanǵan buljymas baǵyty. Mysaly, 2012 jyly salany damytýǵa sýbsıdııa retinde 23,5 mıllıon teńgeniń bólinýi sol baǵyttyń aıǵaǵy. Ekinshisi: osy salany damytýdyń basyna «Eki dos» dep atalatyn almatylyq fırmanyń kelýi. Munaıshy-kásipkerler Telman Jamentıkov pen Nurjan Jumaǵulov negizin qalaǵan «Eki dos» tamyry álsirep, úzilýge aınalǵan maral sharýashylyǵyna jan bitirdi. – Dosym Nurjan ekeýmiz eń alǵash Katon jeriniń topyraǵyn 2007 jyly bastyq. Mynandaı ǵajap tabıǵatqa tańǵaldyq. Sodan, týrızm bıznesimen nege kádimgi órkenıetti elderdegideı aınalyspasqa degen toqtamǵa keldik. Aýdandaǵy iri maral sharýashylyǵyn, «Aqsý» zaýytyn satyp aldyq, dep eske alady búginde Telman Qabykenuly. Oraıy kelgende maral múıizi jaıly biraz derekter keltire ketken abzal. Panty – buǵynyń syrty názik, juqa terimen «qaptalǵan», ishi qanǵa toly, qatpaǵan múıizi. Mamyr-maýsym aılarynda pisip-jetiledi. Panty ósken kezde maraldyń aǵzasy 25 kelige deıin súıek tinin bóledi. Birde-bir janýar mundaı ósim bermeıdi. – Maraldyń Tór Altaıdaǵy sanyn bolmaǵanda keńes kezindegi jeti myń basqa jetkizsek, bul úlken jeńistiń aldy bolar edi,  – deıdi Telman myrza. Shyǵys Qazaqstanda qazir jylyna bes tonna panty óndiriledi. Aqsýdaǵy farmasevtıkalyq zaýyt osynshama pantyny op-ońaı emdik dárige aınaldyra alady. Zaýyttaǵy qondyrǵynyń búkil Qazaqstanda balamasy joq. Sóıtip, «Eki dos» fırmasynyń Katon­qaraǵaı jerine qadam­dary sátti bastalyp, Shyǵys Qazaq­stan týrızminiń túrlenýine, jańasha túleýine ekpin qosty. Osy salaǵa ınvestısııa salysymen, úsh jyl ótpeı-aq, 2011 jyly «Aqsý-DEEN» birlesken kásiporny «Qazaqstannyń úzdik taýary-2011» óńirlik konkýrs-kórmesiniń jeńimpazy boldy. Sol jyldyń jeltoqsan aıynda búkil el kóleminde jetekshi ónim óndirýshiler anyqtalǵan respýblıkalyq konkýrsta «Ha­lyq­qa arnalǵan eń úzdik taýar» nomınasııasy boıynsha taǵy da úzdik atandy. Al búginde «Eki dos» Qazaqstannyń týrızm salasyndaǵy eń ozyq ondyq brendtiń ishine kiredi. Aıta ketelik, qazirgi shaqta «Eki dos­tyń» tek pan­tymen emdeıtin demalys oryn­­d­ary jelisinde ǵana 200-den astam jer­­gi­lik­ti tur­ǵyndar jumys jasap jatyr. Búgin­­gi daǵ­darys kezinde 20 adamǵa jumys taýyp berip kórińiz. Sonymen birge, Buq­tyr­­manyń «Kógildir buǵaz» jaǵyna qara­ma-qarsy bettegi qumdaýyt jaǵalaýda da jaz aı­larynda Telman tobynyń demalys aımaǵy jumys jasaıdy. Taǵy bir baǵyt: osy bıznes-jobalarmen ile О́skemenniń irgesindegi Stepnoı kentinde 2 gektar jerdi alyp, faner shyǵaratyn zaýyt turǵyzdy. Oǵan Altaıda jetip-artylatyn qaıyń men kókterekti ájetke jaratady. Osy aýmaqta jeke jyly­jaı da turǵyzdy. Demalys oryndaryn osynda ósirgen qyzanaq, qııarmen óz­deri qamtamasyz etedi. Budan qaldy, gúl ósiretin jylyjaılary taǵy bar. Qazir­de qurylysy aıaqtalyp kele jatqan Semeı­degi «Kóne bekinis» aýdanyndaǵy jańa shıpajaıdyń aýmaǵyn osy jylyjaıda ósirilgen gúlder kómkerip tur. Tákeń budan ári de toqtamaı, endi sha­ǵyn tigin zaýytyn saldy. Ol zaýyt shet­eldik tigin qon­dyryǵysymen to­ly­­ǵy­men jab­dyqtalǵan. Tipti, zaýyt aýmaǵynda bolashaq mamandar men ju­mysshylar úshin búkil jaǵdaıy jasalǵan qos qabatty jataqhana da turǵyzyp qoıdy. Qyrǵyzdyń arzan kostıým-shal­baryn, kóılek-kónshegin bir kıerge jarar dep satyp alyp júrmiz ǵoı. Ondaıdy op-ońaı shyǵaratyn shamasy bar. Biraq maqsat odan da bıik. Kádimgi básekeles tigin buıymdaryn tigý. Biraq toqtap tur. Nege? Jaýabyn ańǵaryp otyrsyz. Durys  kadr joq. Amaldyń barlyǵyn paıdalanyp, izdedi. Tabylmaı jatyr. Tiginshiler múldem tapshy. Bizdińshe, elimizdiń ishinen shyq­qan, jumys qabiletin eńbe­gimen, jigerimen dáleldegen mundaı óz ınvestorlarymyzben memlekettiń birlese jumys isteıtin baǵyty osy. Elbasy aıtatyn, jumysshy maman­dyǵyn sheber meńgergen kásip ıelerin daıarlaý baǵyty. Bizdiń qazaq ınvestory zaýytyn salyp, qondyrǵysyn ornatyp degendeı, bárine negiz qalap qoıdy. Endi ne turys? Strategııalyq turǵydan ma­ńy­zy úlken shekaralyq aýdan halqynyń sany jyldan-jylǵa azaıyp bara jatqandyǵyn Telman myrza anyq baıqap júr. Bul tyǵyryqtan shyǵatyn jol qandaı? Tyǵyryqtan shyǵa­tyn joldyń biri – aýdandaǵy demalys baza­larynyń jyl boıy, úzdiksiz jumys isteýine múmkindik týǵyzý, jańa sanatorııler salý, áýe baǵyttaryn jandandyrý. Bul tarapta kásipkerler ınfraqurylymdarǵa ınvestısııa quıý arqyly týǵan el-jerge óz kómekterin kórsete alatyndyǵyn Telman­nyń kásip­kerlik joly dáleldep otyr. Saılaý TО́LEÝOV, jýrnalıst SEMEI Sýrette: T.Jamen­tıkov