О́mir sabaqtary

Jurtyna salıqaly sóz aıtyp, júzinen únemi meıirim-shapaǵat tógilip, jan-jaǵyna shýaq shashyp turatyn, sóılep ketse sheshen, jol bastasa kósem, aqylǵa baı, oıǵa kenen, tarıhqa tereń, úlken parasat ıesi tulǵalar bolady. Sondaı ulaǵatty jandardyń biri de biregeıi, tehnıka ǵylymdarynyń doktory, akademık, qoǵam qaıratkeri, tarıhshy, fılosof О́mirzaq Ozǵanbaev. О́mirzaq talaı áýlıeler men ám­bıe­lerdiń tabany tıgen kıeli ólke Mańǵystaý oblysynyń Quryq kentinde ómirge keldi. Ákesi Ozǵanbaı el basyna kún týǵan syn saǵatta qolyna qarý alyp, jaýdy jaıpaý úshin joryqqa attandy. О́mir men ólim arpalysqan sol bir surapyl jyldarda Ozǵanbaı aqsaqal ot ishinen oralmady. Aqajan apa eki uldy jetektep júrip jetildirdi. Anasynyń aq súti men taǵylymdy tárbıesin bo­ıyna sińirgen О́mirzaq jastaıynan boıyna adaldyqty, ádildikti serik etti. О́mirdiń máni bilimde ekenin erte bilgen О́mirzaq qoınyna kitap alyp jatyp uıyqtaıtyn. Munaıly óńir­diń muńlylaý balasy osylaı erjetip kele jatty. О́mirzaqtyń О́mirtaı atty inisi bar-dy. Erte qaıtys bolyp ketti. Krasnovodsk aýdanyndaǵy Údek qudyǵynda mal sharýashylyǵymen aınalysyp otyrǵan Aqajan anasy men О́mirtaı inisine qaraılap, О́mirzaq oqýǵa bara almady. Daryndy oqýshyny synyp jetekshisi Qýan Turmaǵanbetov mektepke pıoner vojatyı etip jumysqa qabyldattyrdy. О́mekeńniń qoǵamdyq jumystarǵa aralasýy, mine, tap osy pıoner vojatyılyqtan bastaý alady. Mekteptegi maqtaýly oqýshy Qy­­zyl­orda pedagogıkalyq ınstıtýtyna qabyldandy. «Syr eli – jyr eli» dep jatamyz. Jastaıynan sóz ónerine bir taban jaqyn О́mirzaq Syr eliniń nebir súleıleriniń marjandaryn terip, janyna jattady. Osy óńirdiń órenderiniń ónerin, tarıhyn, mádenıeti men ádebıetin zerttedi. Qyzylorda pedagogıkalyq ınstıtýtynyń bıologııa fakýltetin qyzyl dıplommen bitirgen О́mekeń eńbek jolyn mektepte muǵalim bolýdan bastady. Ustazdyq ulaǵatty jolyn ǵylymmen ushtastyra bilgen ol Búkilodaqtyq pedagogıka ǵylymy akademııasyn bitirip, 1982 jyly Máskeý qalasynda pedagogıka ǵyly­mynyń kandıdaty atandy. «Talpynǵan jeter muratqa» demekshi, bilim-ǵylym jolynda talmaı talpynys jasaǵan О́mekeń endi tyń taqyryptarǵa túren sala bas­tady. Bul kezeńde búrkeýli jatqan «aqtańdaqtardy» aqtarýǵa kóp adam­nyń júregi daýalaı bermeıtin. Qaı­sar da ójet О́mekeń osy tyń taqyrypty qaýzap, esimderi, uly isteri máńgi óshýge aınalǵan qazaq qaıratkerleriniń ǵumyrnamalyq ómir joldary, Alash ardaqtylarynyń aıbyndy isteri jaıly ǵylymı eńbekter jazýǵa bel býdy. Osylaısha jıyrmasynshy ǵasyrdyń alǵashqy jyldary Dýmaǵa depýtat bolyp saılanǵan qazaq halqynan shyqqan zııalylardy tarıhqa tańbalap qaldyra bildi. Osy jolda ǵalym ınemen qudyq qazǵandaı ter tókti. Qalyń jurtshylyq bylaı tursyn, zııaly qaýymnyń ózderi bile bermeıtin Reseı Dýmasyna saılanǵan halqymyzdyń kemeńger uldary týraly, olardyń tyndyrǵan tushymdy tirlikteri týraly, ónegeli ómir joldary jaıly 1905-1917 jyldardy qamtyǵan qalyń eńbek jazyp shyqty. Kitap «Reseı Memlekettik Dýmasy jáne Qazaqstan» dep ataldy. Osy monografııa arqyly О́mekeń ǵylymı keńeste tarıh ǵylymdarynyń doktory ataǵyn qorǵap shyqty. Revolıýsııaǵa deıingi osy kezeń­de Reseıde júzege asa bastaǵan de­mokratııalyq ózgerister, bodandyq kúıin keshken qazaq dalasyndaǵy saıası-áleýmettik ahýaldar, son­daı-aq qa­zaqtan shyqqan Dýma depý­tattarynyń eliniń táýelsizdigi jo­lyndaǵy janqııarlyq kúresteri bu­ryn tam-tumdap qana jazylýshy edi. О́.Ozǵanbaev osy taqyrypqa tereńdeı boılady. Arhıv materıaldaryn aqtara otyryp, óshýge aınalǵan órelilerimizdi qaıta jarqyratty. Árıne, bul kezde О́mirzaq jas ǵalym retinde jańa-jańa tanylyp kele jatyr edi. Bálkim, onyń ǵy­lymdaǵy juldyzy jarqyraı túsýine ultymyzdyń kómeskilene bastaǵan sol zııalylarynyń septigi de tıgen shyǵar-aý. Osylaısha hal­qymyzdyń bolashaǵy úshin jandaryn qıǵan aıaýlylar qaıta tirilip, elimen qaýyshty. Biz «qaýyshty» dep qysqa qaıyrǵanymyzben, avtor óz eńbegin jazý barysynda qanshama qıyndyqtar kórdi deseńshi. Arhıv materıaldaryn aqtarýdaǵy azaptar óz aldyna, kóptegen teris pikirlerge jańa kózqaras qalyptastyrý ońaı bolǵan joq. Muraǵat materıaldary múlgip, eshteńe aıtpaı sazarǵan sátterde ol talaı ǵalymdarmen tań­dy-tańǵa uryp suhbat ótkizdi. Osy beınetti eńbegi berekeli bolyp, to­lyqqandy týyndy dúnıege keldi. Bir kezderi qupııa bolǵan kómbe qazaq halqyna osylaı ashyldy. О́.Ozǵanbaevtyń shoqtyǵy bıik eńbekteriniń biri «Rýh kúreskeri» atalady. Reseı Memlekettik Dýmasynyń depýtaty Sh.Qosshyǵululynyń ómiri men qoǵamdyq jumystaryna arnalǵan bul eńbek avtordyń ilkimdi izdenisterinen týǵan qundy dúnıe. Sh.Qosshyǵululynyń óz zamanynda uly Abaıǵa «birlik týyn kótereıik, qazaq namysyn taptatpaı, eldigimizdi tanytaıyq» dep hat jazǵanyn osy О́mekeńniń shyǵarmalarynan oqyp, bildik. Árıne, О́mekeń osy eńbegi arqyly óskeleń urpaqqa halyq múddesi úshin kúreste ulttyq rýh týyn bıik ustaı bileıik dep úıretip otyrǵany belgili. Ult múddesi, ult namysy úshin kúrese bilgen jastan erteń myqty qaıratker shyǵady. Kitaptyń ataýy da osyny meńzep turǵandaı. Tól tarıhymyzda Sháı­merden Qosshyǵululy týraly derekter tym taıaz edi. Onyń dindar qaı­ratker, «Serke» gazetiniń demeýshi-shyǵarýshysy bolǵanyn da О́mekeń eńbekterinen bildik. Sháımerden kim? О́z kezeńinde ol búgingi Astana men Aqmola óńirine osylaı keńinen tanymal jan eken. О́.Ozǵanbaev ony kórnekti Alash qaıratkeri retinde sýretteıdi. Sh.Qosshyǵululy –Aqmola obly­sy Kókshetaý ýezi Qotyrkól bolysynyń týmasy.  Aýyl moldasynan hat tanıdy. Keıin Kókshetaýdaǵy Naýan haziret med­resesinde, odan soń Buharada saýatyn jetildiredi. Sodan keıin 1886 jyly jurtshylyq qarjysymen salynǵan, Mezgil bolysynyń azamaty Naýryzbaı Talasuly ustaǵan meshit janyndaǵy ınternatta ustaz bolady. Sháımerdenniń shoqtyǵy bıik bolatyn. Ol ustazymen birge Reseıdiń shoqyndyrý saıasatyna qarsy turdy. 1903 jyly Abaı Qunanbaevqa patshalyq rejimniń sodyr saıasaty týraly, osyǵan búkil qazaq bolyp tizege tize qosa otyryp qarsy shyǵý týraly eki ret hat jazady. Osy áreketi úshin N.Talasuly, ıaǵnı Naýan qaziret ekeýi abaqtyǵa jabylady. Jandarmerııa teksergende Kókshetaý meshitinen kúmándi 164 kitap pen qoljazbalar shyǵady. Patsha ókimeti 1903 jyly shilde aıynda Sháımerdendi 5 jylǵa, Naýan­dy (Naýryzbaı) 3 jylǵa kesip, Ir­kýtsk general-gýbernatorynyń ba­qy­laýyna Batys Sibirge jiberedi. Osy jerden ekeýi Iаkýtııaǵa aıdalady. Ǵalym, zertteýshi, ádebıetshi, ta­rıhshy О́mekeńdi árkim ár qy­ry­nan jaqsy biledi. Sonda da biz­ge asa ardaqtysy – Reseı Mem­le­­ket­tik Dýmasynda depýtat bolyp saılanǵan qandastarymyzdy jan-jaqty zerttegeni. Álıhan Bó­keı­­hanov, Alpysbaı Qalmenuly, Ahmet Birimjan, Baqtygereı Qul­manuly, Baqytjan Qarataev, Molda Toıynuly, Muhamedjan Tynysh­baıuly, Dáýit Noıan-Tundyt, Sálim­gereı Jantórın, Temirǵalı Nureken, Tileýli Aldabergenuly, sodan soń joǵaryda atalǵan Sháımerden Qosshy­ǵululy sııaqty tulǵalar О́mekeńniń zertteýlerinde jańa qyrlarynan ta­nyl­ǵany anyq. Sháımerdenniń munan keıingi ómiri shyrǵalańǵa toly. Á.Bókeıhan men M.Serdalın jaýapty oryn­dardyń esikterin kúzetip, orys ǵalym­darynyń aqyl-keńesterin tyńdap júrip, birneshe mınıstrdiń qabyldaýynda bolady. Osy eńbek­teri zaıa ketpeı, Sháımerden men Naýryzbaıdy abaqtydan 1905 jyly bosatyp alady. Olar osy jyly M.Ty­nyshbaıuly, S.Shıpabekuly sııaqty qaıratkerlermen bir­ge Pe­ter­býrgke baryp, patsha ókime­tine qarsy sherýge shyǵady. Osy­dan keıin Nıjnıı Novgorod qala­synda ashylǵan jalpyreseılik mu­syl­mandar sezine qatysady. Elge oralǵan kúresker azamatty halyq 1906 jyly I Memlekettik Dýmaǵa de­pýtat etip saılaǵan. Desek te «orys tilin bilmeıdi» degen jeleýmen ony depýtattyqqa tirkemeıdi. Ol tusta da halyqty satatyn jádigóıler bolǵan. Sol jádigóı tilmashtar qaıratker týraly alypqashty áńgimeler taratady. Al bul kezde Sháımerden Balyqty kó­li jaǵalaýyndaǵy aǵashtan turǵyz­ǵan úıin mektepke aınaldyryp,, orys muǵalimin jaldap, balalardy oqyta bas­­taıdy. Muǵalimge ózi jalaqy tóleıdi. II Memlekettik Dýmaǵa Sháı­merden qaıta usynylady. Bul joly Sháımerden Peterbýrgke attanady. О́kinishtisi, III Dýmaǵa qazaq halqynan birde-bir depýtat qatyspaǵan. III Dýmaǵa «Jer týraly» zań jóninde suraý salynady. 1907 jyly Alash kósemi Á.Bó­keıhannyń tapsyrmasymen Sháımerden Túrkııaǵa baryp, úkimet, parlament basshylarymen kezdesedi. Osy eldiń gazeti arqyly II Nıkolaıǵa málimdeme ja­­saıdy. Ol 1917-1919 jyldary Alash qozǵalystaryna da qatysady. Biraq Keńes ókimeti ony 1931 jyly Petropavl túrmesine jabady. Zamana tepkisine ushyrap, ábden qaljyraǵan, kúızelgen ol 1932 jyly Omby je­rinde o dúnıelik bolady. Mine, osy jáıtterdiń barlyǵyn Ozǵanbaevtyń kitabynan oqyǵan men qatty oılandym. Azattyq, teń­dik, táýelsizdik úshin babalarymyz qanshama ter tókti deseńizshi. Táýelsizdiktiń 25 jyldyǵy aıasynda biz azattyq úshin janyn pıda etken osyndaı asyl tulǵalarymyzdy keńinen nasıhattaýymyz kerek. Joǵary, arnaýly oqý oryndarynda, mektepterde, stýdenttermen, oqýshylarmen kezdesýler ótkizip, azattyq jolynda armanda ketken asyl­darymyz jaıly keńinen áńgimeleýimizdiń máni zor. Al О́mirzaq aǵa bul mindetti álde­qashan ótep qoıǵan jan. Avtor jazar jınaqtary men kitaptaryna materıal jınaý úshin ólketanýshy J.Bekturovpen, Sháımerdenniń nemere qaryndasy M.Júnisovamen talaı áńgimelesken. Osynaý qajyrly eńbek ǵalymnyń talmaı izdengenin pash etedi. Ǵalym aǵamyzdyń «Dáýir bel-belesterinde», «Halyqtan asqan ustaz joq», «Qara nar kerek bul iske», «Atameken hıkaıalary», «Jaryǵy óshpeıtin juldyz», «Doroga v býdýshee», «Tam, gde voshodıt solnse», taǵy basqa da taǵylymy tereń tanymdyq-kópshilik, ǵylymı, ádebı eńbekteri qalamgerlik qarymyn kórsetse kerek. Sondyqtan bolar, ǵulama ǵalym О́mekeńdi Qazaqstan Jazýshylar jáne Jýrnalıster odaqtarynyń múshesi retinde júrekke jyly qabyldaımyz. Pedagogıkalyq, aǵartýshylyq jumystarynyń jemisindeı, ol bilim berý isiniń eńbek sińirgen qaıratkeri, Pedagogıka ǵy­lymdary akademııasynyń akademıgi atandy. Professor aǵamyz AQSh-tyń Tehas shtatynyń, Aqtaý qalasynyń jáne Qaraqııa aýdanynyń qurmetti azamaty. «Qurmet» ordeniniń ıegeri. 20-dan astam kitap, 200-ge tarta ǵylymı-tanymdyq maqala jazǵan О́mirzaq aǵa áli de qolynan qalamyn tastaǵan joq. Sanaly ǵumyrynda О́mekeń talaı eńbek baspaldaqtarynan ótti. Qazaqstan Parlamentindegi alǵashqy senatorlardyń biri boldy. Parlament Senatynyń komıtet tór­aǵasy, «QazMunaıGaz» Barlaý О́ndirý» AQ bas dırektorynyń keńesshisi qyzmetterin abyroımen atqardy. Sońǵy jyldary Mańǵystaý oblysy ákimdigi janyndaǵy ardagerler uıymynyń tóraǵasy boldy. Munan keıin «Ardagerler uıymy» Respýblıkalyq qoǵamdyq birlestigi Ortalyq keńesiniń tóraǵasy bolyp saılandy. Osy qyzmetke kelgen soń ardagerler uıymynyń jumysyn júıelendirýde, qoǵamdaǵy onyń rólin arttyrý jolynda kóp kúsh jumsady. Ásirese, memleket pen ardagerler keńesi arasyndaǵy úılesimdi túsinistikti, birlikti nyǵaıta tústi. El aǵasy, respýblıka aqsaqal­darynyń aqylgóıi retinde el men jerdiń taǵ­dyryna úlken jaýap­kershilikpen qarap, Elbasy saıa­satynyń jan-jaqty óris alýyna, Táýelsizdik tuǵyry tatý­lyqtyń el ishinde turaqtanýy ba­ǵytynda aımaqtaǵy el aǵalaryn uıystyra bilýi, aýyzbirshilik jolynda óziniń tereń bilimi men parasattylyǵyn kórsetýi asyl qarııalyqqa tán qasıet dep túsinemiz. Respýblıkalyq deńgeıdegi túr­li basqosýlarda О́mirzaq aǵamen kez­desip, jıi pikirlesemiz. Sonda onyń baısaldylyǵyna, azamattyq tulǵasyna súısine qaraımyz. Ozyq oıly Ozǵanbaevpen ár kezdesý – biz úshin úlken ómir sabaǵy. El tarıhynyń, dańqty ult rýhanııatynyń jarshysy О́mirzaq aǵanyń árbir qadamyna qyzyǵa qaraımyz. Jetpis bestiń jelkesine minip, seksen atty seńgirge qaraı bettep bara jatsa da О́mekeńniń qajymas qaıraty bizdi tánti etedi. Jeńisbek MÁÝLENQULOV, Ońtústik Qazaqstan oblystyq ardagerler keńesiniń tóraǵasy Sýrette: M.Jol­dasbekov, I.Jemeneı, О́.Ozǵanbaev (ortada), Á.Ahmetov, T.Jurtbaı