Qazaqty tanytý

Aǵash kebiske qaryzdar el Klomp degenmiz – nıderlandtardyń aǵash dińinen oıyp jasaǵan qazaqtyń kebisi tárizdes aıaqkıimi. «Qudaı jerdi jaratty, al gollandtar Gollandııany jaratty, sebebi mı batpaqty jaıqalǵan eginge, gúl-baqshaǵa aınaldyryp, tabyn-tabyn mal ósiretin jaıylymǵa jetkizý úshin ózimiz jerdi qoldan qurǵattyq. Sonda bylǵarydan tigilgen etik sýǵa shydamaı byljyrap qalǵanda, aǵashtan oıylǵan klompqa qaryzdar elmiz, sonyń arqasynda jer qurǵatylyp, Nıderlandty jánnatqa aınaldyrdyq», deıdi nıderlandtar. Kúni búginge deıin jer óńdeýshiler aıa­ǵynan klompyn tas­tamaıdy, eger sizge biz­diń elden kádesyı ke­rek bolsa, klomp aly­ńyz­d­ar, jeldıirmen de ádemi es­kertkish, naǵyz nıderlandqa tán beıne. Adamdar qolmen qurǵatqan eldiń taǵy bir ereksheligi – tabıǵattyń tól balasy bola alýynda. Qudaıdyń tegin esken jelin aqysyz-pulsyz paıdalanyp, jeldıirmender arqyly jerdi qurǵatyp ári keregimizdi úgitemiz. Shap-shaǵyn ǵana elimizde 1000-nan astam jeldıirmen bar, sondyqtan ol kádesyıǵa suranyp tur emes pe, deıdi bul eldiń adamdary taǵy da. Qarsy aıtar ýájiń joq, bas ızeı­siń, qarapaıym shár­keıiniń ózin ulttyq maq­tanyshqa, ulttyq tarıhtyń ádemilep aıtatyn ápsanasyna aınaldyrǵan jurtqa rıza bolasyz. O basta qarapaıym sharýanyń aıaq kıimi bolǵan klomp qazir sımvolǵa aınalǵan. Bir kezderi korol syrtqa shyqqanda onyń quzyryna baǵynatyndardyń barlyǵy birdeı klomp kıip, koroldiń bıik turǵanyn sonysymen bildirýi tıis bolsa, shyr etip dúnıege kelgen sharanaǵa birden klomp oıy­lypty. Al jas jigit súıgen qyzyna klomp tartý etse, ol úılenýge jasaǵan usynysy bolyp eseptelipti. Qarańyzshy, bir aǵash kebistiń aınalasynda qanshama syr, ulttyq beder, beıne, tipti, sol eldiń tereńge tartylǵan tarıhy jatyr. Gollandtyqtar klompty 1000 jyldaı buryn tutynǵan bolýy múmkin, sebebi Amsterdam dambasyn tazartý kezinde 1230 jyl­ǵy, al Rotter ózeninen 1280 jy­ly qandaǵashtan oıylǵan 28 sm. balaǵa arnalǵan klomp tabylǵan, dep qyzyqtyra aıtatyn áńgimeleriniń ózi nege turady. Ár eldiń óz tarıhy, ósý-órkendeý joly, maqsaty men muraty bolady. Qy­taılyqtar dalalyqtardyń tegeý­rininen qorǵanǵan qamalyn sol kezdiń ózinde osyndaı qorǵandy sala aldyq degen eldiń qýatynyń kórsetkishindeı etip dabyralap, jan-jaqtan týrısterdi qorǵan túbine toǵytyp jatsa, fransýzdar halyqaralyq kórmege turǵyzylǵan Eıfel munarasyn Parıjdiń sımvolyna aınaldyryp, olardyń sulbasy beınelegen zattardy osy elden áketer kádesyılardyń eń bir qadirlisiniń qataryna qosyp jiberdi. «Kóre-kóre kósem bolasyń, sóıleı-sóıleı sheshen bolasyń» dep halyq aıtqandaı, jer-jerdi sharlaı júrip, ózgeni kórip, ózińshe oı túıip, meniń elimniń, meniń halqymnyń jurtqa kórseteri ne bolmaq? Alda jer dúnıeden adam aǵylar EKSPO-2017-de bizdiń elden ketken sheteldik meıman qandaı kádesyı áketip, eline baryp qandaı áńgime aıtar eken, kádesyılarmyz bizdiń tarıhymyzǵa til bitirip, kóne órkenıettiń ózgeshe bir tabıǵatpen úılesken, attyń jalynda oınaǵan, túıeniń qomynda terbelgen Uly Dala prezentteriniń ómirin kóz aldyna ákelip, kósh kerýendegi qorshaýy men kúımesiniń sánin, ulttyq qoldanbaly óneriniń has sulýlyǵyn, dalany kúı sazymen kúmbirletken mýzyka aspaptarynyń únin qulaǵynda qaldyryp, zergerdiń qolynan shyqqan jaquttyń qalaı túrlengenin kórip, babyna kelip ýyljyp pisken asynyń dámi tańdaıynan ketpeı, myna jurttyń mádenıetiniń tamyry tereńde jatyr eken-aý, máńgilik muratyn besiktegi ýil­degen sábıindeı mápe­legen el eken dep kókiregine qurmetin qun­daqtap attanar ma eken degen oıǵa qaldym. Kádeńe asar kádesyı Qudaıǵa shúkir, qazir kádesyı izdeseńiz qınalmaısyz. Árbir saýda ortalyǵynda arnaıy býtıkter, tipti, «Talısman», «Empire» tá­rizdi arnaıy dúkender de barshylyq. «Biz­diń kelýshilerimizge usy­natyn taý­ar­­­­­larymyzdyń túri óte mol,– deıdi «Ta­lısman» dúkeniniń mened­jeri orys qyzy. – Qazaq halqynyń ulttyq mádenıetiniń, qoldanbaly buıym­­dary­nyń, salt-dástúriniń baı bo­lýynyń arqasynda bizde ózge el­der­degideı bir­­neshe buıymǵa ǵana ba­­symdyq be­rilmeıdi. Adam­dardyń qy­zyǵý­shy­lyǵyna oraı, ol etno­grafııaǵa áýestene me, zamanaýı óner túrleri – gobelen, kı­izden jasalǵan pannolar, ji­bekke kıizden órnek salǵan oramal, palantınder, kartınalardy jınaı ma, álde ańshylyq, saıatshylyqty qyzyqtaı ma, qazaqtyń mýzyka aspaptary men ulttyq oıyndary qajet deı me, barlyǵyna qajetti kádesyılar, ártúrli buıymdardy taba alady. Jáne olardyń tek Qazaqstanda jasalýy, kópshiliginiń qazirgi turmysta paıdalanylýy syrttan kelgen týrısterdi qatty qyzyqtyrady. Mysaly, qazaqtar ekologııalyq taza ydystardan – mes, torsyq, tostaǵan, aǵash astaýdan as ishken, kúbide qymyz ashytqan, kúni búginge deıin bıe saýǵan úıden kúbini kúrpildetip pisip jatqan qazaq áıelin kóresiz deý, olar úshin óte tańsyq. Aǵash astaýlardy satyp eline alyp ketedi nemese shańqobyz, sazsyrnaıdan ún shyǵarýǵa talpynyp, qobyz, dombyra jaıyndaǵy áńgimelerdi uıyp tyńdaıdy. Kóbine sheteldikterdiń janyn­da aýdarmashylary bolady jáne óz sa­tý­shy­­la­rymyzdyń ishin­­de de aǵylshyn t­ilin meń­gergenderi bar­shy­lyq, son­dyqtan aıtyp berýge tyrysamyz. Kóp­tegen zat­tardyń astynda sıpattamalary jazyl­ǵandyqtan, dúkenge kir­gen adam keıde mýzeıge kirgendeı uzaq aralaıdy». Menedjer qyzdyń aıtýyn­sha, qazirgi kúni qala qazaqtary pá­terleriniń bir bólmesin ulttyq mánerde jab­dyqtap, oǵan qajetti tutynatyn, sándeıtin buıym­­dardy da satyp alady eken. Týrıs­ter úshin ol da óte qyzyqty. Satatyn da, aıtyp beretin de, kórsetetinimiz de kóp. Baǵasy da árqıly, tońazytqyshqa japsyratyn magnıtter 500 teńge bolsa, qymbat baǵaly avtorlyq jumystar da jetkilikti. Munyń barlyǵy tamyry tereńge ketken qazaq mádenıetiniń kórinisi. Almatyda «Qýyrdaqtyń kókesi», al Astanada? Grýzınniń, armıannyń, ózbektiń, qytaıdyń, orystyń, túriktiń, japon­nyń, taıdyń, t.s.s. taǵamdaryn ázirleıtin arnaıy ulttyq meıramhana, dámhanalardy álemniń qaı túkpirinen de kezdestirýge bolady. Al dámi til úıiretin myń san asy bar, bir qymyzynyń óziniń túrin tizbeleseń jetkizbeıtin tek qazaqtyń ulttyq taǵam­daryn ázir­leıtin mundaı oryn shetel túgil Qazaq­stannyń ózinde joqtyń qasy. Almatyda «Qýyrdaqtyń kókesi» atty ulttyq dám­hananyń ashylǵanyn, onda bir ǵana qýyrdaqtyń – «Qonaq qýyrdaq», «Bal qýyrdaq», «Kise qýyrdaq», «Jońqa qýyr­daq», «Qara qýyrdaq», «Sirne qýyrdaq», «Syrbaz qýyrdaq» tárizdi ondaǵan túri daıarlanatyny jaıly áleýmettik jeliden oqyp rıza bolǵanymyz bar. Almatyǵa jol tússe ádeıilep baryp, dámin de tatarmyz dep oılaǵanbyz. Al Astanada shómele ishinen ıne izdegendeı ondaı arnaıy dámhanany tabanyńyzdy tozdyryp qansha izdeseńiz de tappaısyz, esesine, joǵaryda atalǵan ulttardyń qaı-qaısynyń taǵamynyń dámin tat­qyńyz kelse, oǵan esh tosqaýyl joq. Mańdaıshalaryndaǵy jazýlarynan, as má­zirinen de bul meıram­hananyń qaı eldiki eke­nin jazbaı tanısyz. Qazaqtyń elordasynda qazaqtan basqanyń arnaıy dámhanasy bar. Ras, «Sátti», «Arnaý», «Alasha»  sııaqty meıramhanalarda ulttyq taǵamdar usynylady, biraq ózge taǵamdar da tolyp tur. Keıbireýler tipti osylaı deseń: «Qazaqtyń taǵamdarynyń túrleri de onsha kóp emes, onyń ústine uzaq daıyndalady, asqan etińniń piskenin kim 3 saǵat kútedi, sondyqtan ózge meıramhanalarda qosymsha retinde ázirlese de jarap jatyr»,– dep ýáj qaıtarady. Joq, bulaı sholaq paıym bilgenniń isi emes, árıne. Qazaq meımandos, ár kıgen kıimi men ishken taǵamynyń óziniń maǵynasy bar, barlyǵy da aınalyp kelgende adamgershilik, baýyrmaldyqqa úndeıtin pálsapasyn keń qoınyna syıdyrǵan darqan halyq. Jýrnalıst, jazýshy Kamal Álpeıi­sova Ulttyq akademııalyq kitaphanada oqyrmandarmen bolǵan kezdesýde qur­bysy Hanym Ahmetovamen ekeýi arnaıy ekspedısııaǵa shyǵyp, elimizdiń ár aımaǵynda tek jekelegen adamdar ǵana ázirleıtin ulttyq taǵamdardyń joǵalyp bara jatqan túrlerin jınastyryp, olar­dy ázirlep, tusaýkeserlerin ótkizip júr­genin áńgimeledi. Eleń ete qaldyq. Kamekeńniń aıtýynsha, olar 20-dan astam osyndaı taǵamdardy taýyp, ázirlep, olardyń quramyn, daıynd­alý jolyn qaǵazǵa tú­siripti. «Jórgem», «О́r­metós», «Úlpershek», «Qan­­soqta», «Jaýjúrek», t.b. ulttyq asymyz qaı meı­­ramhananyń da uıal­maı tar­­tatyn taǵamyna aınalar edi ǵoı. «Júrgen aıaqqa jór­gem iligedi» degen sózdi bárimiz estigenbiz, alaı­da, jórgemniń ne ekenin bilmeımiz, sóıt­sek, ol kádimgi ishekten ja­sa­latyn taǵam eken. Al Katonqaraǵaı aýda­nyn­daǵy Jambyl aýyly kitaphanasynyń qyz­met­keri Gaýhar Shaı­mar­danova «Jaýjúrek» atty bozbalalarǵa ázir­leıtin taǵamdy kórsetti. Baýyrdy sharby maıǵa orap daıyndalatyn bul as jas jigitti erjú­rek­tikke jeteleıdi dep analar joryqqa attanatyn uldaryna beretin bolǵan deıtin ádemi ańyzy bar astyń dámin qaı jigittiń tatqysy kelmeıdi», – deıdi K.Álpeıisova. Osy áńgime meniń oıyma anam jasaıtyn bir jaıtty eske túsirdi. Ultabardy usaqtap týralǵan maı men etke toltyryp, buryshtap, tuzdap, dámdeýishter salyp tigip, qazanda asylyp jatqan ettiń betinde ǵana búlkildetip qaınatyp, tórkindep kelgen qyzdyń aldyna tartatyny. Sonda basqa etten bólekshe, qatparlanyp, bultıyp jatqan ultabarǵa qarap aýzyńnyń sýy qurıtyn. Biraq ol saǵan tıesili emes, uzatylǵan qyzdyń tórkininiń saǵynyshyn tanytatyn syrly asy bolatyn. «Saǵynǵanyń qaısy, saqtaǵanyń joq eken», dep qansha baǵlany men jabaǵysyn jaıratyp salyp, jaıylyp – tósek, ıilip jastyq bolyp jatqanda, aldyna úıme astaý jas et kelgende ústinde soǵymnan saqtalǵan súr et kórinbese, qolyn dámge sozbaǵan qazaqtyń ár asynyń ar jaǵynda bir-birine degen syılastyǵy men qımastyǵy jatyr emes pe?! Osyndaı tamasha qazaqy qalypty ózimiz de tanyp, ózgelerge de bildire tússek, káni. Oı tastadyq, isker azamattar qolǵa alsa, óziniń de, eldiń de mereıi ústem bolar edi. Kim alyp keter eken? Anar TО́LEÝHANQYZY, «Egemen Qazaqstan»