Jazdygún shilde bolǵanda...

Musylmandyqpen ámbe qazaqy ıirimmen qabysa bermeıtin túrli túıtkilderge azamattyq únimizdi bildirýge kelgende kejegemizdiń keıde keri tartyp turatyny nesi eken osy... Qazir jaz mezgili. Sondyqtan, jurttyń kóbiniń basseındi, ıaǵnı haýyzdardy jaǵalap ketýi úırenshikti jaǵdaı. Biraq, sol shirkinińniń, baqsaq, kiltıpany kóp eken. Oımaqtaı aıdynnyń ishinde er-azamattarmen birge áıelder de, qalt-qult etken qarııalar men jastar da qabysa júzip, qatar shomylýda. Osy qanshalyqty jarasymdy? Árıne, bul jerde «tek bizde ǵana emes, álemniń barlyq elinde solaı» deıtin baılamnyń da aldymyzǵa kese-kóldeneń tartylaryn sezemiz. Mundaıda qarsylyq bildirý búırekten sıraq shyǵarý, jurtqa artyq pálsapa soǵý sııaqty túıilerin túısiner paqyryńyz taǵy biz bolamyz. «Onda turǵan ne bar deısiń, teńizdiń jaǵasynda jurttyń bári jartylaı jalańash shomylyp júrgen joq pa? Basseınińiz de sondaı jaǵajaı keıiptes shaǵyn aıdyn. Sondyqtan, munda kelý­shilerdiń qymsynyp, qysylýyna esh sebep joq», deýshiler tabylsa, olardyń da bul ýájimen lajsyz kelisýińe týra keledi. О́ıtkeni, adamǵa eń mańyzdysy, densaýlyq bolyp taby­l­ady. Dárigerdiń keńesi boıyn­sha densaýlyǵyn túzeý maq­satynda haýyz jaǵalaǵan jandar­dyń birazy­men áńgime-dúken qurǵany­myzda osy oıymyzdyń shyndyǵyna kózi­miz anyq jetken bolatyn. «Qazaq­stan» sport kesheninde jasy 70-ke taıaǵanyna qaramastan, qımyly shıraq Marııa esimdi egdeleý áıel óziniń bulaı sergek bolýyna, birin­shi­den, basseın áser etkenin aıt­ty. Sýǵa júzýdi ómirlik qaǵıda­syna aınal­dyrǵan jannan osy máse­lege baılanysty pikir bildirýin suraǵanymyzda: «Rasyn aıtaıyn, meniń zamandastarymnyń kóbi mun­da sol úshin kelmeıdi. «Ul-qyz­dary­myzben qatar jastarmen qosy­lyp qalaı shomylamyz? Qar­taı­ǵan shaǵymyzda ashyq-shashyq júr­gen sum­dyq emes pe?» degen olar­­dyń sóz­deri bir jaǵynan durys bol­ǵan­men, maǵan ózime de­n­saý­lyǵym qym­bat. Olar sony túsin­beıdi», dep qynjylys bildirdi. Al endi Kún­sulý esimdi kelinshek jumystan keıin balalarymen birge salqyn sý­ǵa túsip, basseınde boı sergitýge daǵdylanǵanyn áńgimege arqaý etti. «Eń bastysy, jazdygúni balalaryma rahat. О́ıtkeni, olarǵa arnalǵan basseın úlkenderden bólek. Sonysy unaıdy. Aınalamdaǵy adamdar er-aza­mattar ma, áıelder me, maǵan bári­bir. Maǵan eń mańyzdysy – jaz­dyń keremet sátterin bosqa ótkizip almaý» deıdi. Adamnyń ómirlik ustanymyna ósken ortasy men tálim-tárbıesi kóp áser etetini ras-aý. Qazaqy tárbıe ıesiniń oıy mundaı pikirlermen kóbine qıysyp kete qoımaıdy, árı­ne. Shymkenttik Saıa Qasymbek zaman­da­symyz bul týraly óz oıyn by­laı jetkizedi: «Ońtústik óńiri eli­miz­diń eń ystyq aımaǵy ekeni bese­ne­den belgili. Búginde, tabı­ǵat­tyń syıyn ornymen qoldaný­ǵa ty­ry­syp jatqan qaltaly aza­mat­­tar barshylyq. Ońtústiktiń Qazy­ǵurt, Tóle bı, Túlkibas, Saı­ram aýdan­­­darynyń taýly bók­terin­­de kóptegen demalys oryndary zama­naýı talaptarǵa sáıkes saly­nyp ta úlgerdi. Qysy-jazy qonaq­tary úzilmeıdi. Kóktem kele qul­­py­ratyn Ońtústik ólkesi, Shveı­sarııań­dy jolǵa tastaıdy. Saf aýasy men qońyr salqyn keshi – jan­ǵa daýa! Qynjyltarlyq bir jaıt, sýy móldiregen, ystyq aptap­tan qut­­qa­rarlyq haýyzdary jal­pyǵa or­taq. Erler men áıelder jary­sa sho­mylyp jatqany. Jas­tar­ǵa bilin­bes, dese de, jasy egde tart­qan áıel­der qaıtpek?! Atpal aza­mat­tar­dyń aldynda qalaı sheshi­ne­­siń?! Birinshiden, erkek­tiń suǵyn aýda­ryp, ımanyńdy synaqqa salasyń, ekin­shiden, shaý tartqan tánińdi jala­ńashtaýdyń ózi ádep­tilikti aıaqqa taptap turǵandaı, jaı­syz sezinedi ekensiń». Belgili óner ıesi bul áńgimede búgingideı za­ıyr­­­ly qo­ǵam­­ǵa qol jetkizgen tusta, ulty­­­myz­­dyń dástúrin eske­rip, áıel­­­der­ge bólek haýyz salsa de­­­gen­­­di aıt­­qy­­sy keledi. Erler men áıel­­­der haýy­zy eki bólek, bir-biri­nen alshaq (or­ta­syn aǵashtarmen kóm­kere jaýyp tasa­lansa, al jabyq basseın­­­der dýal­­men qorshap bólinip tursa) ornalas­sa, qandaı ǵanıbet bolar edi deıdi. «Aptaptan jan saqtaǵyń keledi-aq, haýyzdaǵy qaptaǵan er-azamat­tar­dy kórgende, aıaǵyńdy sýǵa shy­laý­­­­men shektelesiń. Týasynda, dema­lys oryndaryna erkekterge qara­­ǵan­da, bala-shaǵa ertken áıel­der kóp barady emes pe?! Demek, áıel­­der­ge jeke haýyz salý tıimdi bolsa kerek. Osy máseleni qolǵa alyp, qal­ta­ly­larǵa jetkize bilse ǵoı, shirkin!» dep Saıa óte bir ózekti máseleni sheshýdi usynǵan. Jón-aq. Osyndaıda jaryqtyq bu­rynǵy ata-babalarymyz, áke-she­she­lerimiz osy haýyz degenińizge bar­­maı-aq qalaı ómir súrgen degen oıdyń basy qyltııary sózsiz. Al endi HHI ǵasyr adam­dary­na bul aıtyp otyrǵanymyz son­­sha­lyq úreılenetin, úrketin nár­se bolmaýy múmkin. Degenmen, Saıa­­nyń aıtqanymen sandaǵan qur­by­­lary­nyń oıy dóp kelerine shúbá kel­tire almaısyz... О́ıtkeni, áıel­der men erlerge arnalǵan bas­seı­ni­­ńiz uıat-aıat jaǵynan ǵana emes, tip­ti, gıgıenalyq turǵydan da úı­les­peı­tin nárse ǵoı, aınalaıyn-aý... Qarashash TOQSANBAI, «Egemen Qazaqstan»