Memleket basshysynyń «100 naqty qadam» Ult Jospary qazaqstandyqtardy álemdik deńgeıde bilim men biliktilikke, básekelestikke daıyn bolýǵa shaqyratyn qundy qujat. Atalǵan reformanyń el ishinde birden qoldaý taýyp, halyqtyq reforma retinde qabyldanýy onyń mán-mańyzyn ereksheleı túsedi.
Jalpy, Ult Jospary men Elbasy Joldaýy arasyndaǵy ózara baılanys pen bir-birin tolyqtyryp turǵan sabaqtastyq búgingi kún shyndyǵy turǵysynan anyq baıqalady. Bul eki mańyzdy qujattyń kózdegen maqsaty da bir: daǵdarysty eńserip, álemniń damyǵan 30 eliniń qataryna qosylyp, shyn mánindegi Máńgilik El bolý.
Memleketimizdiń tarıhı tájirıbesiniń kóp emestigine qaramastan, elimizdiń Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń tıimdi ári kóregendik basshylyǵynyń arqasynda qalyptasqan Táýelsiz Qazaqstannyń daǵdarysqa qarsy strategııasy óte salmaqty bolyp sanalady. Jáne qazirgi daǵdarysty eńserý, Joldaýda qoǵamdy toptastyrý, biriktirý úshin jaǵdaı jasaý jáne álemniń damyǵan elderiniń klýbyna kirýdi júzege asyrý úshin ornyqty negiz jasaý bolyp kórsetilgen.
Memleket basshysy eldiń joǵary oqý oryndary Joldaý mindetterin júzege asyrýǵa atsalysýy qajettigin atap ótip, daǵdarysqa qarsy jáne qurylymdyq ózgeristerdiń bes baǵytyn dál aıqyndap berdi.
Birinshi baǵyt boıynsha, eldiń JOO-lary úshin, ekonomıkany dollarsyzdandyrý quraldaryn keńeıtý arqyly ulttyq qarjy-nesıe júıesin turaqtandyrýǵa qoljetkizýdi, halyqtyń qarjylyq saýattylyǵyn ári qaraı damytý is-sharalaryn júzege asyrýdy negizgi mindetter retinde aıqyndaýǵa bolady. Bul rette JOO-lar bazasynda, naryqtyń jáne halyqtyń búkil jikteriniń ulttyq valıýtamyz teńge men onyń retteýishi Ulttyq bankke degen senimin qaıtaryp, ony ári qaraı nyǵaıtý boıynsha qarjy-nesıe uıymdarymen jáne jergilikti kásipkerlermen birlesken is-sharalar iske asyrylýy qajet.
Ekinshi baǵyt – ol salyq júıesin reformalaý jáne memleket-jekemenshik áriptestigi tetikterin engizý negizinde, bıýdjettik saıasatty ári qaraı ońtaılandyrý. Bul baǵytta JOO-lar, «Atameken» Ulttyq kásipkerler palatasymen birlese otyryp, otandyq kásipkerlik júıesi úshin salyq júıesin reformalaýdan alýy múmkin paıdalardy keńinen kórsetýi tıis. О́ıtkeni, qosylǵan qun salyǵynyń (QQS-tyń) ornyna satýdan túsetin salyqty engizýden, satyp alyp baǵasyn qaıta kóterip satatyndar emes, birinshi kezekte, atap aıtqanda, túpki ónim óndiretin óndirýshi kásiporyndar utady. Odan bólek, atalmysh reforma «kóleńkeli ekonomıkany» jaryqqa alyp shyǵýǵa baǵyttalǵan, sondaı-aq, bul jańa jahandyq ahýal jaǵdaılarynda básekelesýge daıyn, qazirgi zamanǵa saı ulttyq kásipkerlikti qalyptastyrýdyń negizgi jaǵdaıy bolyp sanalady.
Qazirgi jaǵdaılarda ekonomıkada taýarlardyń negizgi túrleri boıynsha halyq sharýashylyǵy jáne zattaı-qundyq, salaaralyq balanstar, halyqtyń aqshalaı kiristeri men shyǵystarynyń balanstary, eńbek resýrstary men negizgi quraldar balanstary júıesin, aǵymdaǵy jaǵdaıdy baǵalaýdyń ádisteri men modelderin jáne keleshekke nusqalyq esepteýlerdi, sondaı-aq, boljaý men strategııalyq basqarý jáne josparlaý úshin quraldar jıynyn qalpyna keltirý basymdyqqa aınalady. Olar bizge ekonomıkanyń ósý serpinin, tólem balansynyń negizgi kórsetkishterin, aqsha massasy men ınflıasııanyń shamasyn óte dál boljaýǵa múmkindik beredi.
Áli kúnge deıin ekonomıkalyq tájirıbede, elektr qýatyna baǵany 1%-ǵa ózgertý, óndiris tıimdiligin, bıýdjet kiristerin jáne t.b. tómendetýdi qosa alǵanda, ekonomıkanyń búkil qalǵan salalaryna qalaı áser etetinin óte dál sanaýǵa múmkindik beretin, irilendirilgen nomenklatýradaǵy salaaralyq balans sııaqty ekonomıkanyń senimdi jáne tıimdi quraly qoldanylmaıdy. Osy quraldy bilmeý nemese qoldanbaý saldarynan tereń oılastyrylmaǵan sheshimder qabyldanady, qorytyndysynda baǵanyń ósýine eleýli áser etedi.
Osymen baılanysty Qazaqstan óńirleriniń bıýdjettik saıasatyn ári qaraı ońtaılandyrý sheńberinde, biz óńirdiń salaaralyq balansyn jasaýdy usynyp otyrmyz, ol boıynsha óńirdiń kiristeri men shyǵystarynyń negizgi aǵyndaryn qadaǵalaýǵa bolady. Jáne osy aǵyndardyń negizinde óńir úshin mol tabys ákeletin ekonomıka salasyn, sondaı-aq, óńir óziniń tabystaryn joǵaltatyn ekonomıka salasyn anyqtaýǵa bolady.
Biz tutyný suranysyn yntalandyrýdyń ekonomıkalyq ádisterin jetildirýimiz qajet. Atap aıtqanda, jumyspen qamtıtyn jáne ony arttyratyn, sondaı-aq, otandyq óndiristiń ósimin jáne ekonomıkalyq turaqtylyqty qamtamasyz etetin ónimge degen suranysty yntalandyrý kerek. Mysaly, aýylsharýashylyq ónimderin óndirýdiń ósimin yntalandyra otyryp, biz, qaıta óńdeý, mashına qurastyrý, kólik, saýda sııaqty artta júrýshi salalardyń ósýi men damýy úshin ekonomıkalyq negiz jasaımyz. Al elde turaqty azyq-túlik sektorynyń bolýy áleýmettik turaqtylyqqa kepil bolady. Ol týraly Prezıdent N.Á.Nazarbaevtyń Joldaýynda naqty kórsetilgen, bul turǵyn úı qurylysyna da qatysty.
Osyndaı balans jasaý úshin oǵan Qazaqstannyń mamandandyrylǵan ǵylymı-zertteý ınstıtýttary men JOO-lary qatystyrylýy tıis.
Jańa ekonomıkalyq qatynastar qalyptasqan, al onyń ekonomıkasy álemdik qaýymdastyqqa barǵan saıyn kóbirek yqpaldasa túsken qazirgi Qazaqstanda, memleket-jekemenshik áriptestigin tolyqqandy engizýge qatysty aıtatyn bolsaq, onda qurylymdyq ózgeristerdiń jáne memleket pen jeke sektordyń neǵurlym tyǵyz ózara is-qımylynyń asa qajettiligi kópten beri paıda boldy dep aıtýǵa ábden bolady. Memleket pen jeke bıznestiń ózara is-qımyl jasaýǵa degen joǵary qyzyǵýshylyǵy, kóptegen elderde onyń, memleket pen jeke sektordyń resýrstaryn biriktirý jolymen iri áleýmettik jáne ekonomıkalyq problemalardy tıimdi sheshýge múmkindik beretindigimen túsindiriledi.
Olardyń kapıtaldy qajet etýi men uzaqmerzimdilik sebebi boıynsha aǵymdaǵy qarjylyq-ınvestısııalyq daǵdarys jaǵdaılaryndaǵy bıýdjettik shekteýler, kóptegen ınvestısııalyq jobalardy júzege asyrý boıynsha respýblıkalyq jáne jergilikti bıýdjetterdiń múmkindikterin qaıta qaraý mindetin aldyǵa qoıady.
Osy baǵyttarda Qazaqstannyń ekonomıkalyq joǵary oqý oryndaryn tarta otyryp, memleket-jekemenshik áriptestiginiń áleýetti qatysýshylaryn anyqtaý arqyly, memleket-jekemenshik áriptestigin damytýdyń ǵylymı negizdelgen óńirlik tujyrymdamasy ázirlenýi tıis.
Úshinshi baǵyt boıynsha, jekeshelendirýdi damytýda jáne ekonomıkalyq básekeni yntalandyrýda, JOO-lardyń aldyna básekege qabiletti ulttyq bıznesti qalyptastyrýǵa belsene qatysý mindeti qoıyldy. Joldaýda atap kórsetilgendeı, «Naryqtyq ekonomıka – ol kúshtiler básekesi». Aǵymdaǵy jaǵdaılarda belsendi jáne kúshti oıynshy bolý úshin, bıznes-ortanyń ókilderi óz kúshi men múmkindikterin ýnıversıtettermen jáne ǵylymmen biriktirýi qajet. Damyǵan elderdegi ýnıversıtetter – ol ınnovasııalardy jetkizýshiler ǵana emes, sonymen birge olardy kommersııalandyrýdaǵy jáne naryqqa shyǵarýdaǵy negizgi qatysýshylar. Sondyqtan, Qazaqstannyń jetekshi ekonomıkalyq ýnıversıtetteri bazasynda óńirdiń sharýashylyq júrgizýshi sýbektileri úshin daǵdarysqa qarsy konsýltasııalar ortalyqtaryn qurý qajet. Ekonomıkanyń, marketıngtik jáne ekonomıkalyq zertteýlerdiń aǵymdaǵy konıýnktýralyq sıklin saraptamalyq baǵalaý negizinde, daǵdarys jaǵdaılarynda jańa ótkizý naryqtaryn izdeýde jáne básekege qabilettilikti arttyrý strategııalaryn ázirleýde, ıaǵnı naqty is-sharalar qabyldaýda, óńirdiń kásiporyndaryna, kásipkerler men jergilikti atqarýshy organdarǵa aqyl-keńes berýge bolady.
Tórtinshi baǵyt – jańa ınvestısııalyq saıasat negizderin qalyptastyrý, Qazaqstannyń joǵary oqý oryndary júıesiniń aldyna asa zor mindetter qoıady. Respýblıkada jáne óńirlerde qolaıly ınvestısııalyq ahýal qalyptastyrý, ınfraqurylymdyq jobalardy júzege asyrý jáne otandyq óndirýshilerdiń eksporttyq áleýetin keńeıtý mindetterin, qajetti ǵylymı negizdemelersiz júzege asyrý múmkin emes. Indýstrııalyq-ınnovasııalyq damý úshin kadrlar daıarlaý júıesin damytý, JOO-lar ortasy úshin negizgi mindet bolyp sanalady. Alaıda, kadrlar daıarlaý máseleleri árbir óńirde tıisti eńbek resýrstarynyń balansyn jasaýdy qajet etedi. Prezıdent óziniń Joldaýynda jastardy qaı jerde eńbek etetin mamandyqtar qajet, sol jerlerge barýdan qoryqpaýǵa, jańa, qajet etetin mamandyqtardy meńgerýge shaqyrdy, al bizdiń óńirlerimiz osyndaı aqparattar berýge daıyn ba? Sondyqtan atalmysh baǵytty júzege asyrý sheńberlerinde, ýnıversıtetterdiń ǵylymı áleýetin paıdalana otyryp, Qazaqstannyń árbir óńirinde sol boıynsha eńbek resýrstaryna óńirlik eńbek naryǵynyń qajettilikteri boıynsha jáne birneshe jyl aldyǵa jasalǵan boljam múmkindikteri boıynsha tolyq aqparat alýǵa bolatyndaı, óńirdiń eńbek resýrstarynyń balansy sııaqty aqparattyq qujat ázirleý qajet.
Jáne besinshi baǵyt – jańa áleýmettik saıasat. Joǵary oqý oryndary men ǵylymı ıntellıgensııanyń árbir ókiliniń mindeti – syrtqy silkinisterge ornyqty, tıimdi ekonomıkanyń naqty negizine aınalýǵa qabiletti, Qazaqstanda Jalpyǵa Ortaq Eńbek Qoǵamyn qurýdyń zor bolashaǵyn halyq arasynda keńinen túsindirý. Ásirese, atalmysh baǵyt, bıylǵy Joldaýdyń negizgi tujyrymdary solarǵa arnalǵan, qazaqstandyq jas urpaqpen tikeleı jumys jasaıtyn JOO-lar úshin mańyzdy bolyp sanalady.
Qaraǵandy ekonomıkalyq ýnıversıtetiniń ujymy Memleket basshysynyń Joldaýda aıtylǵan mindetterin júzege asyrýǵa daıyn ekenin atap ótkim keledi. Olardy neǵurlym tıimdi júzege asyrý úshin bizder ózimizdiń halyqaralyq áriptesterimizdi tartatyn bolamyz. Búgingi kúnge Qaraǵandy ekonomıkalyq ýnıversıteti AQSh, Ulybrıtanııa, Germanııa, Qytaı, Túrkııa, Ońtústik Koreıa jáne t.b. sol sııaqty álemniń 22 eliniń 100-den astam ýnıversıtetterimen ornyqty baılanys ornatqan.
Bizdiń halyqaralyq áriptesterimizdi qosa alǵanda, ýnıversıtetimizdiń búkil ǵylymı-ınnovasııalyq áleýeti Memleket basshysy Joldaýynyń negizgi mindetteri men «100 naqty qadam» Ult Josparyn oryndaýdy júzege asyrýǵa baǵyttalatyn bolady.
Erqara AIMAǴAMBETOV,
ekonomıka ǵylymdarynyń doktory, professor, Qaztutynýodaǵy Qaraǵandy ekonomıkalyq ýnıversıtetiniń rektory
QARAǴANDY