Erjan qajy Malǵajyuly: «Musylmannyń muraty – izgi urpaq tárbıeleý»

Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasynyń tóraǵasy, Bas múftı Erjan qajy Malǵajyulymen suhbat – Erjan qajy Malǵajy­uly, Al­la­ǵa shúkir deımiz, elimiz táýel­siz­dik alǵaly asyl dinimiz Islam­ǵa keń jol ashyldy. Esh­kim úgittemeı-aq halyq ıman­dylyqqa ózi buryldy. Ásirese, jastardyń ımandylyqqa degen aıryqsha qulshynysy jaqsylyqtyń nyshany emes pe, qalaı oılaısyz? – Asa qamqor, erekshe meıi­rimdi Allanyń atymen bastaı­myn! Árıne, jastardyń ıman­dylyqqa bet burýy – úlken jaq­sylyqtyń nyshany. Jas­taıynan izgilik pen izettilikke tárbıelengen adam óskende meıirimdi, qaıyrymdy, ımandy janǵa aınalady. Imandy adam óziniń ósken ortasy men otbasyna, jalpy qoǵamǵa kóbirek paıdasyn, sharapatyn tıgizedi. Birde paıǵambarymyz Muhammedten (s.ǵ.s.) bir kisi: «Ýa, Allanyń Elshisi, eń jaqsy adam kim?» – dep suraıdy. Sonda ol: «Eń jaqsy adam – qoǵamǵa, elge paıdasy tıgen pende», – dep jaýap bergen. Demek, qazir bizdiń qoǵamǵa óz isiniń maıtalman mamany bola bilgen ımandy, janashyr, dástúrli qundylyqtardy qurmetteıtin parasatty jastar qajet. Bilim men kórkem minezdi, ar men uıatty óz boıyna uıalatqan adam elimizdiń órkendeýine úlken úles qospaq. Biz jastarymyzdy osyǵan tárbıeleýimiz kerek. Mektep muǵalimi balaǵa sabaq berýmen qatar ony izgi­likke baýlysa, ata-ana uly men qyzynyń tárbıesin jiti qada­ǵalasa, din qyzmetkerleri kórkem ýaǵyzdarymen ımandylyqqa uıytsa, qarııalarymyz ben zııaly aǵalarymyz tálimin aıtsa – bala kórgeni men estigenine amal ete bastaıdy. Sondyqtan, izgi ǵu­la­malar «balany tárbıelegiń kel­se – áýeli ózińdi tárbıele» degen. – Juma namazy aldynda aıtylatyn ýaǵyzdar jaqsy, taǵylymy mol. О́kinishke qa­raı, kóp jaǵdaıda ýaǵyz aı­tý­­shy ımamnyń sheshen, jatyq, ádemi sóıleýi kem­shin soǵyp jatady. Osy olqylyq­tyń ornyn qalaı toltyrýǵa bolady? – Tilegińiz oryndy. 2016 jyl­dyń jańa oqý jylynan bastap elimiz boıynsha 9 medreseniń oqý baǵdarlamasyna «Sheshendik óner» páni engizildi. Qazir shá­kirt­terimiz osy pánnen dáris tyń­daýda. Al Dinı basqarma qyzmetkerlerinen bastap, aımaqtaǵy ımam-moldalarǵa deıin sheshendik ónerden arnaıy semınarlar ótkizilip keledi. Dáristi T.Júrgenov atyndaǵy О́ner akademııasynyń professory, elimizge tanymal dıktorlardyń ustazy Murat Ábzelbaev ótkizýde. Sonymen qatar, QMDB baspasóz bóliminiń jetekshisi, jýrnalıst Aǵabek Qonarbaıuly da oblystardaǵy ımam-moldalarymyzǵa «She­shendik óner jáne kórkem ýaǵyz» taqyrybynda teorııalyq ári tájirıbelik turǵyda trenıng júr­gizip keledi. Osyndaı ju­mys­tardyń nátıjesinde ımam­darymyz biraz shyńdalyp qaldy. Sóıleý óneri – sonaý paı­ǵam­barymyz Muhammedten (s.ǵ.s), at súringenshe sóz tap­qan ata-babalarymyz ben bı-sheshen­derimizden qalǵan mura. Búgingi din qyzmetkerleri paıǵam­barlar men keshegi dýaly aýyz abyz aqsaqaldarymyzdyń mura­gerleri dep esepteımin. Alla taǵala qasıetti Quran­nyń «Nısa» súresiniń 63-aıa­tynda: «...Olarǵa úgit ber de, áserli sóz sóıle», – dep buıyr­ǵan. Sonymen qatar, Musa (ǵ.s.) paıǵambardyń tilinde aıty­latyn aıatta: «Baýyrym Harýn maǵan qaraǵanda sheshenirek...» («Qasas» súresi, 34-aıat) dep baıandalǵan. Júsip Balasaǵunı babamyz bir óleńinde: «Aıtar sózdi saılap alǵyn aqylmen, Jaýabyń dóp qatar tússin naqylmen», – dep jyr­laı­tyny bar. Rasynda, adam bala­synyń talǵamy ósip, tańdaýy artqan myna zamanda bizdiń ımam­darymyz da áserli sóz sóı­lep, halyqty ózine qarata bilýi kerek. Napoleon Bonapart­tyń: «Kim áserli sóıleı al­maı­dy, sol jetistikke jete almaı­dy», – degen sózinde jan bar. Ob­lystarǵa jasaǵan saparlarymda sheshen sóıleıtin ımamdardy kezdestirsem, ony Astana nemese Almaty qalalaryndaǵy meshit­terge qyzmetke taǵaıyndaımyn. Kórkem sóıleı alatyn, tushym­dy ýaǵyz júrgizip, oıyn túıin­dep jetkize alatyn din qyzmet­keri úlken minberlerden kórinýi tıis. Allaǵa shúkir, búginde sózge sheshen, tájirıbeli ımam-mol­dalarymyz tek dinniń ǵana emes, dástúrdiń de nasıhatshysyna aınaldy. Ýaǵyzdarda aqyn-jyraýlarymyzdyń taǵylymdy tujyrymdary, ónegeli óleńderi qosa aıtylatyn boldy. – Bizdiń keıbir jastarǵa salafılyq sııaqty jat aǵym­dar­dyń teris ıdeologııasy áser etýde. О́kinishke qaraı, dini­mizdi, tilimizdi, salt-dástúri­mizdi, tarıhymyzdy, ádebıe­timiz ben mádenıetimizdi, rýha­nııatty shala, ústirt biletin, ılanǵysh, eliktegish keıbir jastarymyzdyń atalmysh teris aǵymǵa ótkendigin bilemiz. Sondaı jastarmen qandaı jumystar júrgizilýde? – Ideologııa – qolǵa ustal­maı­tyn, kózge de kórine bermeı­tin kúshti qarý. Adam sanasyna jyldarmen kirgen ıdeologııany kúndermen tazarta almasymyz anyq. Siz aıtyp otyrǵan ýaha­bılik, ıaǵnı salafılyq ıdeo­lo­gııany qoldaıtyn jastardyń dinı tanym-túsinigin túzetý eń áýeli ýaqyt pen júıeli jumysty qajet etedi. Bul bir kúnniń ne­mese bir aptanyń jumysy emes. Birneshe jyldan beri meshit ja­maǵattarymen jastardy bir ıgi maqsatqa biriktiretin sporttyq, rýhanı, merekelik sharalar uıym­dastyrylyp keledi. Atap aıt­qanda, fýtbol, tennıs, dás­túr­li sport jarystary, pikir­al­masý basqosýlary, t.b. sa­laý­­at­­ty da saýapty is-sha­ra­lar jú­zege asýda. Bizdiń ımam­dar jat aǵym­nyń jeteginde ket­ken jas­tarmen saǵattap suhbat­ta­sa­dy, kóńil-kúıine úńiledi, múm­­kin­diginshe moraldyq jáne mate­rıal­dyq turǵyda kómek­tesip, baı­lanysty úzbeýge ty­rysady. Jyl sońynda júrgizilgen jumys nátıjeleriniń qory­tyn­dy esebin jasaımyz. Atap aıtsaq, 2016 jyly 1 398 jat aǵymdaǵy tul­ǵalarǵa jeke túsindirý ju­mysy júrgizildi. Júıeli dárister men kezdesýlerdiń nátıjesinde naqty 533 tulǵa dástúrli dinge bet burdy. Sonymen qatar, 96 din qyzmetkeri elimiz boıynsha 67 túzeý mekemesinde terrorızm jáne dinı ekstremızm baby boıynsha jazasyn ótep jatqan sottalýshylarǵa júıeli dáris ótkizedi. О́tken bir jyldyń ishinde 1410 sottalýshyǵa túsin­dirme, ońaltý jumystary júr­gi­zildi. Onyń 186-sy dástúrli dini­mizge oraldy. Al sol túzeý me­ke­mesinde otyrǵan 96 azamat óz­deriniń radıkaldy kózqaras­tarynan qaıtty. Bul – naqty jumys nátıjesi. – Imam demekshi, qazirgi din qyzmetkerleriniń qansha paıyzynyń joǵary, orta dinı bilimderi bar? – Búgingi tańda 800-ge jýyq din qyzmetkeri, ıaǵnı 20 paıyzy joǵary bilimdi. 27 paıyzy, ıaǵnı 1033 adamnyń orta bilimi bar. 1786 (54%) ımam-molda Al­ma­tydaǵy ımamdardyń bilimin jetildirý kýrsynan ótip, arnaıy semınarlarǵa qatysyp bilimin jetildirdi. О́tken jyldyń ózinde Islam ınstıtýtynda 270 ımam 2 aılyq kýrsty támamdady. Qazir barlyq múmkindikti paıdalanyp, din qyzmetkeriniń bilimi men tájirıbesin arttyrýǵa kúsh salyp jatyrmyz. Osy baǵytta 2016 jyly 204 semınar ótkizdik. Bilim jetildirýge arnalǵan dáriske 2 968 ımam-molda qatysty. Sonymen qatar, dinı kadrlarymyzdy Mysyrdyń ál-Azhar ýnıversıtetinde, Túrkııanyń «Hasekı» aka­demııa­synda oqytyp jatyrmyz. Qazir sol sheteldik oqý oryndarynda tájirıbesin shyńdap, bilimin art­tyryp kelgen túlekterdiń alǵash­qy legi qyzmetterin jalǵastyrýda. Dinı basqarma 2020 jylǵa deıingi dinı bilim salasyn damytýǵa arnalǵan tujyrym­dama qabyldady. Tujyrym­damanyń maqsaty – meshit-medre­se­lerimizdi bilimdi de bilikti dinı kadrlarmen kóbirek qamta­masyz etý, sonymen qatar, dinı bilim sapasyn joǵary deńgeıge kóterý. Qazaq­stan musylmandary dinı basqar­masynyń kóńil bólip, qolǵa alyp otyrǵan negizgi mindetteriniń biri – qazirgi qoǵam talabyna laıyqty ımam daıyndaý. О́ıtkeni, búgingi din qyzmetkeri zamannyń aǵysynan, ýaqyttyń talabynan áste qalys qalmaýy tıis. Búgingi ımam únemi ózderin damytyp, jetildirip, dinı hám zaıyrly bilimmen sýsyndap otyrýy qajet. 2 jyldyń kóleminde 3 myńǵa jýyq ımamdarymyzdy qaıta attestattaýdan ótkizip, bilim deńgeıin anyqtadyq. At­tes­tattaýdan súrinip, bilimin dáleldeı almaǵan din maman­daryn qaıta oqytyp jatyrmyz. – Jasyratyny joq, aýyldaǵy jamaǵatqa tushym­dy ýaǵyz, jalpy Islam qun­dy­lyq­tary jetpeı jatqan sııaqty. Meshit jamaǵat­tary az, juma namazyna bara­­tyndar sany saýsaqpen sanar­­lyq... Sosyn jamaǵaty az, jala­qysy joq aýyl ımam­dary qalaı kún kóredi? Olardyń da otbasy, bala-shaǵasy bar emes pe? – Aýyldaǵy jaǵdaı maǵan jaqsy tanys. Aýyl ımamy bo­lyp qyzmet etken soń, on­daǵy moldalardyń da jaǵdaıyn jaqsy bilemin. Alaıda, Alla razylyǵy úshin zeınetaqysyn meshittiń jylýy men ja­ry­ǵyna jumsap, meshitti us­tap otyrǵan aqsaqaldar da az emes. Ondaı erlik jasap júr­gen ımamnyń talaıyn kórdim. Sol kisilerge, ıaǵnı óz-ózin qara­jat­pen qamtamasyz ete almaıtyn aýyl meshitteriniń ımam­daryna QMDB janyndaǵy «Zeket» qorynan 30-50 myń teńge kóleminde jalaqy berilip keledi. Árıne, qordaǵy qarajat bárine birdeı jetpeıdi. Keıde menen kásipkerler: «Qandaı qaıyrymdylyq jasaıyn?» – dep suraǵanda, aýyl ımamdarynyń óz zeınetaqysynan jyryp berip, meshittiń shyǵyndaryna jumsaıtynyn aıtqanda, eriksiz eljirep ketedi. «Solarǵa kómek­tesińiz, múmkindigińiz bolsa qajylyqqa jiberińiz», – dedim. Bizge úlken ustazdarymyz: «Dinge muqtaj jerge baryp qyz­met etińder», – dep ylǵı qulaǵymyzǵa quıyp otyratyn. Aı­maqtaǵy ımamdarmen kezde­sý­lerimde osy sózdiń mánisin uǵyn­dyryp otyramyn. Birneshe jyldyń júzi boldy, «Nur Mú­bá­rak» ýnıversıtetin, medre­seni bitirgen shákirtterdi ózde­riniń aýyldaryna qyzmetke taǵaıyndap kelemiz. Astana, Almaty sekildi iri qalalarda qyzmet etken tájirıbeli ımam­dardy rotasııalyq júıemen aýylǵa aýystyryp otyramyz. – Al jańadan qurylǵan Din jáne azamattyq qoǵam mı­nıstr­ligimen ara-qatynas­taryńyz qalaı? – Mınıstr Nurlan Ermek­baevtyń qabyldaýynda boldym. Ashyq áńgime barysynda dinı saladaǵy jumystardy jetil­dirýge qatysty oılarymmen bólistim. Ol kisi quptady. Mı­nıstr «Áziret Sultan» meshi­tinde bolyp, múftııat qyzmet­ker­lerimen de kezdesip, jumy­symyzben tanysty. Ortaq oılarymyz ben ıgi jobalary­myzdy ortaǵa salyp, pikirlestik. Bizdi biriktiretin ortaq maqsattar kóp. Halyqtyń ımandylyǵyn arttyrý, dinaralyq tatýlyq pen birlikti nyǵaıtý baǵytyndaǵy izgi is-sharalardy júzege asyrý jóninde ortaq ýaǵdalastyqqa qol jetkizdik. – Suhbatymyzdyń sońynda sizge bir usynys aıtaıyn dep otyrmyn. Búgin­gi jas óskin – balalardy ıman­dy­lyq, adamgershilik, otansúı­gishtik, eliniń patrıoty retinde tárbıeleý baǵytynda kórkem shyǵarmalardyń alatyn orny úlken. QMDB balalar men jas­ós­pirimderge arnalǵan proza­lyq shyǵarmalarǵa, aıta­lyq, áńgime, mysal, ertegi, sah­na­lyq kórinis, hıkaıattarǵa jyl saıyn ótetin dástúrli báıge jarııalasa. Qanshama jas ba­lalar jazýshylarynyń esimi áıgili bolar edi... – Usynysyńyz óte oryndy. Qoldaımyn. Bul jobany jú­zege asyrýdyń joldaryn qaras­tyratyn bolamyz. Biz Dinı basqarma janynan balalar jýrnalyn shyǵarsaq degen oıymyz bar. Bala tárbıesi óte mańyzdy. Musylmannyń mu­­raty – ımandy, izgi urpaq tár­bıe­leý ǵoı. Bir ǵulamanyń: «Ba­la qymbat bolsa, baladan buryn onyń tárbıesi qymbat», – degen sózinde de úlken mán jatyr... – Mándi-maǵynaly syr-suhbatyńyzǵa rahmet! Alla rıza bolsyn! Áńgimelesken Tolymbek ÁBDIRAIYM, jazýshy