Qoǵamdyq qatynastar jyldam ózgerýde. Álemdegi ekonomıkalyq, qarjylyq, áleýmettik jáne saıası úrdister árbir elge tikeleı yqpaldaryn tıgizedi. Ashyq qoǵam ornatyp jatqan memleketterdegi ishki saıası ahýalǵa, saıası ınstıtýttardyń qyzmetine, halyqtyń saıası sanasy men mádenıetine álemdik saıası úrdisterdiń sheshýshi áseri bolady. Qazaqstan halqy damyǵan memleketter halyqtary ustanatyn trendilerge den qoıdy. Sondyqtan el bıligi ózgerýdegi álemdik erekshelikterge sáıkes jáne olarǵa jaýap beretin saıası ózgeristerdiń Qazaqstanda da bolǵanyn qalaıdy, soǵan múddeli.
Ekonomıka men saıasat ózara táýeldi baılanysta. Saıası jańarý ekonomıkalyq jańarýǵa jol ashady. Konstıtýsııalyq reforma Elbasynyń 2017 jylǵa arnalǵan «Qazaqstannyń Úshinshi jańǵyrýy: jahandyq básekege qabilettilik» atty Joldaýynda kórsetilgen mindetterdi sheshýdiń zańdyq irgetasyn jasaıdy. Demek, 25 qańtarda jarııalanǵan Prezıdenttiń bılik tarmaqtary arasynda ókilettikterdi qaıta bólý máseleleri jónindegi Úndeýi men 31 qańtarda jarııalanǵan Joldaýdy birinen biri týyndaıtyn, birin biri logıkalyq jáne tájirıbelik turǵydan tolyqtyryp turatyn mańyzdy memlekettik baǵdarlamalar bolyp tabylady.
Bılik tarmaqtarynyń bólinýi, birin biri baqylaýy jáne olardyń halyq pen qoǵam aldynda jaýapty bolýy damyǵan memleketterge tán ekonomıkany jasaýdyń negizgi tetigi. Bıliktiń bólinýi bolmaıynsha, ekonomıkadaǵy monopolızm, kóleńkeli ekonomıka, sybaılas jemqorlyq, memlekettik basqarý, apparattyń shekten tys bıýrokratııalanýy, halyqtyń muń-muqtajyn tıimdi sheship otyrý, adamı kapıtaldy tıimdi damytý sııaqty Joldaýda kórsetilgen ózekti máseleler oıdaǵydaı sheshilmeıdi.
Konstıtýsııalyq reformalar demokratııalyq qoǵam qurylysyn nyǵaıta beredi. Al Joldaýdaǵy mindetter damyǵan, básekege qabiletti elderge tán ekonomıkany jasaý mindetterin sheshedi. Demek, Prezıdent usynǵan eki qujattyń da ortaq maqsatqa – Qazaqstan halqynyń jaǵdaıyn jaqsartýǵa, zamanaýı ekonomıkasyn qurýǵa jáne demokratııalyq qoǵamyn qalyptastyrýǵa qyzmet etetindigi daýsyz. Zamanaýı talaptarǵa sáıkes keletin ekonomıkany demokratııalyq qatynastarǵa negizdelgen memlekettik qurylymdar jasaıdy.
Ekonomıkalyq damýǵa qol jetkizgen memleketterdiń barlyǵynyń saıası júıeleri – demokratııalyq júıeler. Avtorıtarlyq, totalıtarlyq, dıktatýralyq saıası júıelerdiń tabystary ýaqytsha, qysqa ǵana kezeńde bolatyndyǵyn álemdik tarıh ábden dáleldep ketti. Demokratııalyq saıası júıeler óz elderinde ekonomıkalyq bostandyqtarǵa jol ashatyndyǵyn jáne materıaldyq óndiristiń gúldenýin qamtamasyz etetindigin kórip otyrmyz. Sebebi, bılikti demokratııa qundylyqtaryna sáıkes qurǵan memleketter halqy erkin, ózderiniń shyǵarmashylyq múmkindikterin, ishki talanty men eńbek áleýetin ashýǵa tıimdi joldardy tez tabady. Kerisinshe, jabyq avtokratııalyq qoǵamdar halqy tuıyqtalyp, tumshalanyp, qorqaqtap óziniń ishki áleýetin asha almaı ómir súredi. Ekonomıka men saıasattaǵy ózara táýeldi baılanystyń eń kúrdeli jeri osynda. Ádiletti, teńdikti, demokratııalyq júıeler ekonomıkalyq órleýge tirek jáne reformalardyń tıimdiliginiń kepili bolyp keledi.
Qazaqstan Prezıdenti N.Nazarbaev – osy zańdylyqty tereń túsingen tulǵa. Sondyqtan Elbasy elde júrgizilip kele jatqan demokratııalyq reformalarǵa únemi muryndyq bolyp keledi. Elbasy 25 qańtar kúni Qazaqstanda bılik tarmaqtary arasynda ókilettikterdi qaıta bólý máseleleri jónindegi Qazaqstan halqyna Úndeýin jarııalady. Prezıdenttiń bul jolǵy usynystaryn eldegi konstıtýsııalyq reformalardyń jańa kezeńi dep batyl aıtýǵa bolady. Sebebi, el Konstıtýsııasynyń 18 babyna 22 ózgeris pen tolyqtyrý engizý jáne 2-baptyń 4-tarmaqshasynyń alynyp tastalýy usynylǵan. Bul ózgerister men tolyqtyrýlar respýblıkalyq referendýmǵa nemese Parlamenttiń talqylaýyna túsedi. Konstıtýsııalyq Keńes máselege qatysty sheshim qabyldaıdy.
О́zgerister men tolyqtyrýlar Konstıtýsııany túbegeıli ózgertýdi maqsat tutpaıdy. Mindet bılik tarmaqtary arasyndaǵy tepe-teńdikti, ózara tejeýdi jáne birin-biri baqylaýdy qamtamasyz etý. Eldegi bılik bólinisi týraly buryn da az aıtylǵan joq. Onyń dáleli 2007 jylǵy saıası reformalar bolatyn. 2007 jylǵy konstıtýsııalyq reformalar Qazaqstanda qatań, ortalyqtandyrylǵan prezıdenttik bılik júıesinen prezıdenttik-parlamenttik bılik modeline aýysýdy bastady. Prezıdenttiń birshama ókilettigi Parlamentke aýysty. 2017 jylǵy konstıtýsııalyq reformalarda osy úrdis tereńdetilýde. Prezıdent 40-shaqty ókilettikti Parlament pen Úkimetke berýdi usyndy. Bıylǵy reformalar Úkimettiń atqarýshy bılik tarmaǵy retindegi rólin arttyra otyra, onyń Parlamenttiń aldyndaǵy jaýaptylyǵyn jáne eseptiligin de kúsheıte túsedi. Aldaǵy ýaqytta Úkimet eldiń áleýmettik-ekonomıkalyq damýyna baǵyttalatyn baǵdarlamalardy jasaýǵa jáne oryndaýǵa tolyqtaı jaýap beretin bolady. Úkimet óz qyzmetiniń negizgi baǵyttary jaıynda Prezıdent pen Parlament aldynda esep berip otyrady. Parlamenttiń Úkimettiń qyzmetin baqylaýy men tekserý tetikteri kúsheıtiledi. Mysaly, Parlament depýtattarynyń úshten biriniń bastamasymen Úkimet músheleriniń esepterin tyńdaý quqy beriledi. Úkimet múshesiniń jumysy nashar bolsa, depýtattar úshten eki quramymen ol adamnyń qyzmetten bosaýy týraly Prezıdentke ótinish aıtýǵa qaqyly. Demek, Úkimet Parlament aldynda jaýapty bola túsedi.
Prezıdent osy ýaqytqa deıin paıdalanyp kelgen zań kúshi bar Jarlyqtar shyǵarý quqyǵynan bas tartady. Bul Parlamenttiń zań shyǵarýdaǵy rólin kóterip, onyń qyzmetiniń tıimdiligin arttyrýǵa yqpal etedi.
Osyǵan deıin Úkimet óz qyzmetin el Prezıdentiniń aldynda doǵaratyn bolsa, aldaǵy ýaqytta ókilettigin jańadan saılanǵan Parlament Májilisiniń aldynda toqtatatyn bolady. Saılaýda jeńgen partııanyń Úkimetti jasaqtaıtynyn esepke alsaq, bul ózgeris óte durys. Májiliste kóp daýys alǵan partııa Úkimet qurady. Sóıtip, Úkimet parlamenttik saılaýǵa jáne onyń qyzmetine táýeldi bolatyn ahýal qalyptasady.
О́zgerister men tolyqtyrýlar eldegi sot bıligin de jetildire túspek. Joǵarǵy sot endigi jerde jergilikti jáne basqa da sottardyń jumysyn qadaǵalaı almaıdy. Árbir sot uıymdary tek zańdy ǵana basshylyqqa alady. Zańdardyń durys oryndalýyn prokýratýra qadaǵalaıdy dep usynylady. Al prokýrorlyq qadaǵalaý sheńberleri zańmen anyqtalady. Sonymen, Konstıtýsııaǵa ózgerister men tolyqtyrýlardyń usynylýy 11 konstıtýsııalyq zańǵa, 20 kodekske, 298 zańǵa ózgerister engizýdi talap etedi. Solardyń ishinde 11 kodeks pen 80 zań Prezıdenttiń ókilettikterine qatysty.
Sot bıligin kúsheıtýdiń joly – sottardyń táýelsizdigi. Atqarýshy bıliktiń sottarǵa eshqandaı yqpaly bolmaıtyndaı jaǵdaı qalyptasýy – saıası júıedegi tepe-teńdiktiń saqtalýynyń kepili. «Telefon quqyǵy» eshbir bılik sýbektisinde bolmaýyna qol jetkizý mańyzdy. Sondyqtan sot isine qandaı da bolsyn joldarmen aralasý áreketteri zańmen jazalanady dep kórsetilýi qajettilik.
Ekinshiden, sot pen prokýratýra el halqynyń eńbek, áleýmettik, ekonomıkalyq, saıası, mádenı quqyqtary buzylýynyń qandaı da bolsyn faktilerine jol bermeıdi dep kórsetilýi de zárýlik. Áleýmettik ádilettilik prınsıpin sot bıligi ǵana qamtamasyz ete alady. Bılik pen halyq teketireste emes, kerisinshe, bılik halyqqa qyzmet etetin quqyqtyq ahýal qalyptasýy damýdyń kepili bolmaq.
Árıne, kásipker saıasatkerler tolyqqandy demokratııalyq saıası júıeniń qysqa merzimde qalyptasa qoımaıtynyn jaqsy túsinedi. Batys elderindegi demokratııa HIH ǵasyrdyń 20-jyldarynan bastalady. Batys demokratııasynyń 200 jyldyq tarıhy men tájirıbesi bar. Qazirgi demokratııalyq qundylyqtar HH ǵasyrdyń 70-jyldarynda ǵana qalyptasqan. Iаǵnı, búgingi jaǵdaıǵa jetý úshin, demokratııalyq saıası júıeni qalyptastyrý úshin Batysqa 150 jyldaı ýaqyt qajet boldy. Osy merzimde halyqtyń demokratııalyq mádenıeti, saılaý júıesi, demokratııa qundylyqtaryna berilý psıhologııasy tárbıelendi.
О́kinishke qaraı, elimizdegi keıbir qoǵam qaıratkerleri Qazaqstanda 25 jylda tolyqtaı demokratııanyń batystyq standarttaryn jasaýǵa bolady dep esepteıdi. Bulaı asyǵýǵa bolmaıdy. Qazaqstan halqy da, bıligi de, saıası júıesi de áli demokratııa qazanynda qaınap pisken joq. Demokratııalyq reformalardy tereńdetý barysynda «halyqtyń ózi, halyq úshin, halyqtyń basqarýyna» birtindep qol jetkize alamyz.
Saıyn BORBASOV,
saıası ǵylymdar doktory, professor
ALMATY