Túrikmenstan saıası turaqtylyqqa arqa súıeıdi

Túrikmenstanda ótken prezıdenttik saılaý jańa damý satysyna aıaq basqan Ortalyq Azııa respýblıkalaryndaǵy birqatar saıası mańyzy bar oqıǵalarmen tuspa-tus keldi. Saılaý nátıjesinde Túrikmenstannyń qazirgi basshysy Gýrbangýly Berdy­mu­hamedov 97,7 paıyz daýys jınap, úshin­shi merzimge el prezıdenti bolyp qaı­ta saılandy. TMD, ShYU, IYU sııa­q­ty halyqaralyq uıymdar saılaýdyń oı­­da­ǵydaı, ashyq, uıymdasqan túrde ót­kenin málimdedi. Saılaýdan keıin Túrikmenstannyń jańadan saılanǵan pre­­­zıdentin Qazaqstan, О́zbekstan, Re­seı, Qytaı, Túrkııa, Aýǵanstannyń mem­le­ket bas­shylary quttyqtady. Beıtarap saıasat ustanatyn Túrik­men­s­tandaǵy prezıdenttik saılaý kór­shiles elder­degi túbegeıli ózge­ris­termen bir ýa­qytta ótkendikten, sońǵy saılaýdyń máni men sıpatyn ózgeshelep turdy. О́ıtkeni, bir aımaqta ornalasqan týys ári kórshi elderdiń taǵdyry men damý joldary uqsas keledi. Túrikmenstannyń saıası-eko­no­mı­kalyq jaǵdaıy álemdik eko­no­mıkalyq daǵdarys, halyqaralyq turaqsyzdyq, kómirsýtegi baǵasynyń tómendeýi sııaqty obektıvtik sebepterdiń yqpalymen damydy. Sondyqtan, osy jolǵy saılaý 2007 jáne 2012 jyldarda eldegi tym-tyrys jaǵdaıda ótken saılaýlardan ereksheligimen este qaldy. Birinshiden, el tarıhynda alǵash ret prezıdenttik saılaýǵa bıliktegi partııa, kásipkerler men aýyl sharýashylyǵy salalary atynan úsh saıası partııa qatysty. Japonııanyń «The Diplomat» basylymy bul qadamnyń taktıkalyq sıpatyna nazar aýdaryp, Berdymuhamedovtiń Reseıdegideı jańashyl kásipkerler jáne eskishil agrarlyq býynnyń ortasynda pragmatıkalyq oryn alǵanyn jazdy. Saı­laýǵa saıasatkerler men ónerkásip salasyndaǵy yqpaldy tulǵalardyń qa­tysýy bıliktiń olarǵa arqa súıeıtinin bil­dirýi de ábden múmkin. Mamandardyń kóbisi saılaýda Berdy­mu­hamedovtiń jeńiske jetetinin bol­ja­dy. Byltyrǵy kúzde el konstıtýsııasyna prezıdenttik basqarý merzimin bes jyldan jeti jylǵa deıin uzartý, al prezıdent bolý úshin adamnyń jasy boıynsha shekteýdi alyp tastaý týraly tıisti ózgerister engizildi. Ádette Taıaý Shyǵys elderinde pre­zıdenttik bılikti kúsheıtý qaýipsizdik sala­symen baılanysty. «Al-Masry al-Youm» gazeti Aýǵanstan sııaqty kúr­deli eldermen kórshiles jatqan Túrik­men­­standa ishki yntymaq saqtalyp, Ashǵabattyń beıtarap syrtqy saıasaty arqasynda jaǵdaıdyń salystyrmaly túrde turaqty ekenin jazdy. Fransııanyń «Le Monde» gazeti atalǵan el­de negizgi qorlardyń memlekettik-elı­ta­lyq júıeni nyǵaıtý já­ne qaýip­siz­­dikti saq­taý maqsatynda jum­salyp otyr­ǵanyn ja­rııa etti. Sońǵy kezeńderde Ashǵabat óz saıasatynda eldiń ekonomıkalyq ahýalyn esepke ala bastady. Túrikmenstan ekonomıkasy 2000-2015 jyldar aralyǵynda joǵary ósim (8-10%) kórsetken elder qatarynda boldy. Shıkizat baǵasy tómendegenimen, eldiń Rezervtik qory men Turaqtandyrý qorynda jınaqtalǵan qarajat daǵdarysty eńserýge, IJО́ kó­le­min saqtaýǵa kómektesip otyr. El­diń ekonomıkalyq ósimi 2016 jyldyń alǵash­qy jartysynda 6,1% deńgeıinde bolsa, 2016-2017 jyldarda, tutastaı alǵanda, 5,5% kóleminde saqtalady dep kútilýde. Úkimet ekonomıkany ár­ta­rap­tandyrý úshin jeke sektor, ımport al­mastyrý sııaqty sharalar­dy atqarýǵa ty­rysýda. Desek te, Túrik­men­stan úki­meti taratqan resmı sta­tıs­tı­ka­lyq aq­pa­rat­tar men táýelsiz de­rek­ kóz­de­­ri arasynda keıbir aıyr­ma­shy­lyqtar bo­­lýy múmkin. «Novastan» portaly álemdik naryq­taǵy oqıǵalar Túrikmenstandaǵy halyq­tyń ómir súrý deńgeıine áser etkenin jazdy. Keıbir sheteldik basylymdar atalǵan elde shıkizat baǵasy men eksport kóleminiń tómendeýine baılanys­ty 2015-2016 jyldarda ekonomıkalyq ósimniń baıaýlap, únemdeý saıasaty júr­gizilip, sýbsıdııalar qysqartylyp, te­m­e­ki tapshylyǵy, benzın, páter aqy­sy, azyq-túliktiń qymbattaǵany týra­ly aq­­parat taratty. Ulttyq manat 20%-ǵa qun­syzdanyp, jalaqylar keshik­ti­ril­­gen kórinedi. Bir eskeretin jaıt, Túrik­menstan táýelsizdik alǵaly beri 2015-2016 jyldarǵa deıin halyqtyń bel­gili bir bóligine qa­je­t­ti taýarlardy aqy­syz taratyp, qo­laıly jeńildikter jasap keldi. El úki­meti arab sosıalızmin eske túsiretin sol sýbsıdııalardyń birazynan bas tar­t­paqshy. Buǵan qaramastan, saılaý naý­qany kezinde G.Berdymuhamedov prezıdent bolyp qaıta saılanǵan jaǵdaıda ha­lyqqa áleýmettik kómek kórsetý saıasatyn jaqsartatynyn málimdegen. «The Economist» jýrnaly 2017 jyly túrikmen manatynyń devalvasııasy jasalyp, Reseı men Iranǵa gaz eksportynyń toqtatylýynyń áserinen 2017-2018 jyldarda shynaıy IJО́ kó­le­mi 2% deńgeıinde bolatynyn boljaı­dy. Túrikmenstan ekonomıkasynyń ne­gizin energetıka salasy quraıdy. Atal­ǵan el tabıǵı gaz qory jóninen álem­de tórtinshi nemese altynshy oryndy ıe­lenedi. Bul el Kaspıı men Ortalyq Azııa gaz naryǵyndaǵy yqpaldy oıyn­shy bolýǵa talpynady. Aımaqtyń ener­getıkalyq ortalyǵyna, Kaspıı aı­maǵy­n­daǵy kólik-tranzıttik dáliz­ge aınalý maq­satyn kózdep otyrǵan Túrik­men­stan ekonomıkasynyń 70-80%-yn, ıaǵnı memlekettik kiristerdiń basym bó­li­g­in tabıǵı gazdy satýdan túsken kiris­t­er quraıdy. Energetıka baǵasynyń tó­mendep, jańa ótkizý naryqtarynyń az­dyǵynan búginde Túrikmenstan bıýd­je­tine túsetin kirister azaıyp, áleý­mettik jaǵ­daıǵa salqynyn tıgize bastaǵany baıqalady. Ashǵabat sońǵy jyldarda beıtarap ustanymynyń sheńberinde energetıka, kólik-kommýnıkasııa, tranzıt jáne tasymal salalarynda birshama belsendi saıasat júrgizip kelgeni málim. Mysaly, halyqaralyq joldar jelisine ený jáne syrtqy naryqtarǵa shyǵý úshin Túrikmenstan «Jibek joly», «Batys – Shyǵys», «Eýropa – Kavkaz – Azııa» jobalary, «Qazaqstan – Túrikmenstan – Iran», «Túrikmenstan – Aýǵanstan – Tájikstan», «Qytaı – Qyrǵyzstan – Túrikmenstan – Iran – Oman» temir joldary, «Qazaqstan – О́zbekstan – Túrikmenstan – Iran – Oman» sııaqty halyqaralyq kóliktik dálizder júıesiniń damýyna jumys isteýde. Osy maqsatta Ashǵabat 2014-2016 jyldarda BUU-nyń qoldaýymen kólik taqyrybyna ar­­nalǵan eki iri halyqaralyq jıyn ót­kiz­­di. Túrikmenstannyń kólik-kom­mý­nı­ka­sııalyq strategııasynda ha­lyq­­­ara­lyq joldar jelisine ıntegrasııa­laný mindeti negizge alynǵan. Túrikmenstanda da Qazaqstandaǵydaı soltústik – ońtústik jáne shyǵys – batys baǵyttarynda halyqaralyq jáne ishki qubyrlar júıesi, elektr qýaty je­lileri, temir joldar, avtojoldar, jańa áýejaı, iri teńiz aılaǵy sııaqty iri ha­lyqaralyq jáne aımaqtyq mańyzy zor jobalar iske asyryldy. Al 2017 jyly Túrikmenstan men О́zbekstannyń temir jol­dary men avtojoldaryn baılany­s­­- ty­rý maqsatynda Ámýdarııa ózeniniń ústi­nen kópir salý josparla­nýda. Osyn­­daı ortaq jobalardyń kóbeıgeni aı­ma­ǵy­myzǵa tıimdi. Jalpy, Túrikmenstannyń kólik-tasymal saıasaty Qazaqstan kótergen bas­ta­malar men júzege asyrǵan iri jobalar­dan shabyt alǵandaı áser qaldyrady. Ashǵabattyń energetıkalyq strategııasyn jáne kópbaǵytty kóliktik dálizder qurý jobalaryn júzege asyrýǵa saıası jigeri jetkilikti bolǵanymen, ener­ge­tıkalyq dıplomatııasynyń ba­ǵyt­ta­ryn ár­t­araptandyrý turǵysynan múm­kin­dik­teri birshama shekteýli bolyp tur. AQSh-tyń «Stratfor» zertteý-barlaý kompanııasy jaqynda jarııalaǵan sarap­tamada túrikmen ekonomıkasynyń jaǵ­daıy týraly keıbir naqty aq­pa­rat­tar qamtylǵan. Onda túrikmen g­a­z­ynyń kóp bóligin Qytaı ǵana satyp alyp otyrǵandyǵy, sol sebepti 2016 jyly gazdyń bir tekshe metriniń qu­ny 160 AQSh dollarynan 100 AQSh dollaryna arzandaǵany aıtylady. Túrik­men­stannyń Qytaıǵa shyǵaratyn gaz eksporty kólemin arttyrýy saldarynan kiris kólemi 30 paıyzǵa, ıaǵnı 4,7 mlrd AQSh dollaryna tómendegen. 2014 jylǵy aqparat boıynsha, túrikmen gazynyń jartysy Qytaıǵa, qal­ǵan bóligi Iran men Reseıge teń dá­re­jede tasymaldanypty. 2016-2017 jyl­darda bul eldiń Reseı men Iranǵa shy­ǵarylatyn gaz eksporty belgili sebepter­ge baılanysty toqtatylǵan. Jaǵdaıy bir­shama qıyndaǵan Ashǵabat qazir gaz eksporty salasynda tek Qytaımen ǵana jumys isteýge májbúr. Ashǵabat úmit artqan iri energetıkalyq jobalardyń biri – Túrikmenstan – Aýǵanstan – Pákistan – Úndistan (TAPI) gaz qubyrynyń qurylysy aımaqtaǵy qaýipsizdik jáne qarjylyq sebeptermen keıinge shegerilýi múmkin. О́zbek sarapshysy Avaz Tahırovtyń sózine júginsek, TAPI jobasyn júzege asyrý úshin aldymen Aýǵanstan máselesin túbegeıli sheship alý qajet. Sebebi, Aýǵanstanda áli de bolsa saqtalyp otyrǵan kúrdeli jaǵdaı ortaq jobalardyń qaýipsizdigine tikeleı áser etýi múmkin. Al Kaspıı teńizi arqyly Batysqa túrikmen gazyn jetkizý jobasy atalǵan teńizdiń quqyqtyq mártebesiniń she­shi­lýine baılanysty bolyp tur. Son­dyqtan bolar, túrikmen bıligi «Kaspıı ekonomıkalyq forýmy» turaq­ty alańyn qurý týraly usynys jasady. Ashǵabattyń syrt­qy saıasaty, ekonomıkasy, kólik-tra­nzıttik múmkindikteri turǵysynan Trans-Kaspıı jobasy úlken mańyzǵa ıe. Kas­pııdiń quqyqtyq mártebesi máselesi ja­qynda ótetin Kaspıı elderi memleket basshylarynyń sammıti qarsańynda qaı­tadan kún tártibine enip otyr. Aldaǵy jyldarda da energetıka – ta­bıǵı gaz salasy Túrikmenstan ekonomı­kasy men saıasatynyń basym baǵyty bo­lyp qala bermek. eldiń keleshegi Túrikmenstan­nyń energetıkalyq resýrs­tary men tranzıttik áleýetin durys paıdalanyp, halyqaralyq saıasattaǵy jáne naryqtardaǵy jaǵdaıdy qanshalyqty eskeretinine tikeleı baılanysty bol­maq. Bul maqsatty oryndaý úshin syn­dar­­ly dıp­lomatııamen birge, saıası turaq­ty­lyq­ty saqtaý da asa ózekti másele bolyp tabylady. Janat MOMYNQULOV, saıasattanýshy