Alty Alashtyń ardaǵy Ilııas Jansúgirov «Keýdesi asqar, qońy qum, aıaǵy kól» jer jannaty – Jetisýdyń týmasy ekeni belgili. Aqıyq aqyn ózender órnektegen ólkeniń tamyljyǵan tabıǵatyn, tarıhı tulǵalaryn, tipti júgirgen ań, ushqan qusyna deıin asqan súıispenshilikpen asqaqtata jyrlaǵan. Olardy oqysańyz Otanǵa oda arnaýdyń tamasha úlgilerin tabasyz.
Taldyqorǵan qalasyna at basyn burǵan aǵaıyn arasynan mundaǵy qazaq ádebıeti klassıginiń mýzeıine soqpaı ketetinder kemde-kem. Jaqynda sol jaqqa joly túsken sizderdiń tilshilerińiz de bul dástúrdi buzǵan joq.
Áńgimemizdiń álqıssasyn murajaı ornalasqan aǵash úıden bastaıyq. Ony kezinde keýdebasy kópes sanalǵan Rahmetolla Buǵybaev deıtin tatar saldyrypty. Qantógisti Qazan tóńkerisinen keıin qaltaly baı qanaýshy tap ókili retinde ókimet tarapynan qýǵyn-súrginge ushyrap, aıdalyp ketipti. Qapaldyń qaraǵaıynan qıyp salǵan ǵımaratqa aldymen qyzyl ásker otrıadynyń shtaby qonys teýipti. Keıinirek kedeı-kepshiktiń basyn biriktirgen «Qosshy» odaǵynyń, odan soń ýezdik oqý bóliminiń keńsesi bolǵan. Halyq aǵartý komıssarıatynyń aǵa ınspektory laýazymyn atqaryp júrgeninde Ilekeń osynda aımaqtaǵy mektep dırektorlarymen birneshe márte májilis qurypty.
Qazaqstan Úkimetiniń qaýlysymen 1984 jyly ashylǵan aıtýly mádenıet oshaǵy búginde ulttyq qundylyqtarymyzdy ulyqtaıtyn, eline eleýli arystarymyzdy ardaqtaıtyn, sondaı-aq sóz ónerin qadirleıtin kókiregi oıaý kópshilik jıi jınalatyn rýhanı ortalyqqa aınalǵan.
Mekeme meńgerýshisi Nurgúl Jaýynbaevanyń aıtýynsha, jyr dúldúliniń ómiri men shyǵarmashylyǵyn keńinen nasıhattaý maqsatynda «Ilııastaný» sabaqtary udaıy uıymdastyrylady eken. Dárister mazmundy, maǵynaly ótýi úshin tartymdy taqyryptar tańdalyp alynady. Arnaıy ǵylymı-zertteý jumystary da júıeli júrgizilip keledi. Irgeli izdenister arqasynda I.Jansúgirovtiń 10 tomdyq shyǵarmalar jınaǵy jaryqqa shyqqan. Abyroımen júzege asqan basqa da baıandy ister barshylyq.
Ekspozısııalyq zaldarǵa engen boıda poezııa Qulageriniń týyp-ósken, at jalyn tartyp, azamat atanǵan ortasy, óleń qurap, óner qýǵan óndir shaǵy, qalam qýatymen qalyń qazaqqa tanylǵan tarlan kezi týraly shejire shertetin qundy qujattar, sırek sýretter, kórnekti jádigerler bizdi birden baýrap áketti.
Asqar Alataýdyń apaıtós quz-shyńdarynan arqyraı qulaǵan aǵyndy Aqsý boıynda ataq-dańqtary alysqa taraǵan nebir jaqsy-jaısańdar ótken ǵoı. Aqynjandy Bersúgir atasynyń aldynda otyryp ańyz-ertegilerge, qıssa-dastandarǵa qarshadaıynan qulaq quryshyn qandyrǵan Ilııas sol dúldúlder men bulbuldardyń birazyn jastaıynan bilip ósken. Keıin shaıyrlyq shabytynyń shalqyǵan tusynda kúıshilik darynyn
«Qobyzshy Molyqbaı shal
Mataıdaǵy,
Mataıda, Kenje,
Tuńǵat, Saqaıdaǵy.
Qazaqta qobyzshynyń
qalǵany sol,
Jorǵa edi, maımańdaǵan
baqaıshaǵy»,
– dep dáriptegen dáýlesker ónerpaz esimin qoıypty. Aýyldary aralas-quralas bolǵandyqtan qalyń qazaqqa qadirli Sara Tastanbekqyzynyń sal Birjanmen aıtysyn jatqa soqqan. Sondaı-aq, Jetisýda ómir súrgen Qablısa, Súıinbaı, Baqtybaı sekildi sóz súleıleriniń jyrlarymen sýsyndap, rýhanı nár alǵan. Quısa tolmaıtyn, tókse ortaımaıtyn baılyǵyn mesenattyq maqsattarǵa baǵyttaǵan Maman-Turysbek tuqymdary Ýfadaǵy «Ǵalııa» medresesiniń úlgisimen ashqan mektepte bilim alyp qana qoımaı, sonda sabaq bergen, qasıetti shańyraqqa arnaıy shaqyrýmen qalaýly qonaq bolǵan Áset, Maıra syndy áıgili tulǵalardyń málıke júzderin kórip, mándi áńgimesin tyńdaǵan. Olarǵa oń sapar tilep, birer shýmaq óleńmen inilik iltıpatyn bildirgen. Sankt-Peterbýrgte ýnıversıtet taýysqan sarsúıek zııaly Barlybek Syrttanovtyń áldebir sebeptermen Qaınar meshitinde saqtalyp qalǵan kitaptaryn oqyp, oı-órisin keńeıtken. Áý basta árkimge eliktep-solyqtaǵan jas talapker birte-birte oń-solyn aıyryp, adastyrmas aıqyn jolyn tabady. Oǵan 1916 jyly qaǵazǵa túsirgen myna bir jazbasy kýá. «Kórgen, oqyǵan ádebıetimniń bárin Abaı kitaby joqqa shyǵarǵandaı boldy. Oıym oıana bastady. Qanbaı qaıta-qaıta oqı beretin boldym. Jazýǵa talabym oıandy». Ilekeń sóıtip uly oıshyldyń izine ergen.
Murajaıda muqııat hattalǵan derekter men dáıekter eriksiz osyndaı oılarǵa jeteleıdi. Kóz toqtatyp, kóńil tolqytarlyq taǵy qandaı dúnıeler bar bul jerde?
Aqynnyń ákesi Jansúgir qolyna qyran qondyrǵan saıatshy adam bolǵan kórinedi. Sonymen qatar, qolónermen aınalysyp, temirden túıin túıgen, qaıystan qamshy órgen, etik tigip, ton pishken. Jaryqtyqtyń kózindeı bolyp artynda qalǵan qara balǵasy, at aıaǵyna arnalǵan órme shider, áıelderdiń asyl tastarmen aptalǵan áshekeı-úshekeıleri jáne basqa baǵaly buıymdar kórermen kózaıymyna aınalypty.
Al endi aıańdap Jansúgirov otbasy kúndelikti turmysta tutynǵan zattarǵa keleıik. Aldymen nazar aýdartqany – Ilııas otaý qurǵanda áke-sheshesi syıǵa tartqan jez legen men qumǵan. Jazýshynyń janyna jary Fatımany ertip Máskeýge barǵandarynda satyp alǵan sary samaýryn, qyzyl kilem de kelmeske ketken keshegi kúnderdi qaıta eske salyp turǵandaı. Qymbat qazynadaı qyzyǵa qarar eski eksponattar qataryna sondaı-aq qalamgerdiń teri sińgen bylǵary plashyn, kúmispen kúptelgen asataıaǵyn, jumys kabınetindegi «Mersedes» jazý másheńkesin, qabyrǵa saǵatyn, paıdalanǵan ádebıetterin, qoljazbalaryn jatqyzýǵa bolady.
I.Jansúgirovtiń izbasarlaryna arnalǵan bólimdegi Jetisýdan túlep ushqan aqyn-jazýshylardyń kitaptary arydan jetken altyn arqaýdyń úzilmeıtinin ańǵartqandaı. Alaıda, qabyrǵaǵa sýretteri ilingen qalamgerler ishinen qazirgi qazaq poezııasynyń kórnekti ókili, Aqsýda týyp-ósken aqtańger, eń bastysy Ilııas aǵasy jaıly «Qazaqtyń mańdaıyna óleń bitse, О́leńniń mańdaıyna bitip eń sen» dep óshpes óleń jazǵan Tursynzada Esimjanov týraly málimetter kezdestire almaǵanymyz ókinishti-aq.
...Mýzeıdegi «Qulagerdiń ólimi» atty dıarama aldynda uzaǵyraq aıaldap qalyppyz. Sanamyz san saqqa júgirdi. Kósile shapqan Qulagerdiń kómbege jetpeı qulaýyn beınelegen kórinis kóńildi kóshken eldiń jurtyndaı qulazytady. Al Aqan Serideı Alash ardaǵynyń jel jetpes júırigine jaýhar jyrdan máńgilik eskertkish qoıǵan aqyn poemasyn oqyǵanda seldeı shalqyp-tasyǵan sezim shirkinniń seni seńgir bıikterge alyp ushary anyq.
Talǵat BATYRHAN, «Egemen Qazaqstan»
TALDYQORǴAN
Sýretter I.Jansúgirovtiń ádebı mýzeıinen alyndy