Maqsat – basqarýdyń tıimdi, ornyqty, zamanaýı júıesin qurý

[caption id="attachment_103442" align="aligncenter" width="560"] ????????????????????????????????????[/caption] Bázbireýler bardy aıtýdy kóp kó­redi, jaqsyny qyzǵanady, bere­­ke­niń ynsabyn oılamaıdy. Eger, otanshyldyq pen elshildiktiń naq­ty bir qaǵıdaty – dástúr men kóshbas­shyny ardaqtaý desek, biz qashanda osy qaǵıdatqa adal bolyp qalýymyz qajet. Bul – álemdik parasat. Máselen, taıaýda ǵana jarııa­lan­ǵan Elbasynyń konstıtýsııalyq reforma týraly Úndeýi men eli­mizdiń Úshinshi jańǵyrýy týraly halyqqa Joldaýyndaǵy oı-tujy­rymdar bizdiń Qazaqstan úshin, bolashaq úshin jaýapkershiligimizdi eseleı túskendeı boldy. Birinshiden, elimizdi neshe túrli syn-qaterlerden Elbasy retinde abyroımen alyp ótken Nursultan Nazarbaev bılik tarmaqtary arasynda ókilettilik pen quzyrettilikti bólý týraly keleli oıdy halyq talqysyna sal­dy. Ekinshiden, bul Úndeý men Jol­daý elimizdiń halyqaralyq demo­­kratııalyq qundylyqtarǵa adal ekenin taǵy da bir dáleldedi. Úshin­shiden, atalǵan Úndeý men Joldaýdy – dástúr men jańa­shyl­dyqtyń jańashyl izashary ári oraıly jalǵasy dep bilemiz. Halqymyz «Sabaqty ıne sáti­men» deıdi. Ár bastamanyń qısy­ny men júıesi bolýy tıis. Qýat­ty da kúshti prezıdenttik bılik tıimdi, tez, shuǵyl basqarý júıesin qurý úshin qajet boldy. Elbasy tıimdi memlekettik basqarýdy jańa soqpaqtan bastap, salıqaly saıasaty men baıypty biliginiń arqasynda talaı qıyndyqtan alyp ótti. Memleket basshysynyń el basqarý tujyrymdamasy ulttyq tarıhpen, dástúrmen, mádenıetpen ushtasty. Kópetnosty, kóp dindi Qazaqstannyń jan qalaýyn, tamyr soǵysyn, asyl armanyn, baıandy múddesin taba bildi. Halyqtyń kókeıinen shyqqan «Máńgilik El» ıdeıasy osylaı týdy. Qazaq eli, qazaq tili men mádenıeti – eldik pen tutastyqtyń temirqazyǵy bolyp, eshkimdi alalamady, eshbir jandy ózekke teppedi. Uly Dalanyń keńdigi men tereńdigi jańa álemdegi jańa Qazaqstannyń jarqyn, jasampaz belesterine aınaldy. Osyndaıda Batys oıshyly Sharl de Monteskeniń mynan­daı tamasha sózi oıǵa oralady: «Bı­lik­ti teńdestirý, retteý, sabasyna túsirý, iske qosý, baıypty etý – sheber qaıratkerdiń mindeti» degen. Prezıdent N.Nazarbaev Táýel­­sizdiktiń 25 jylynda osy qasıet­terdiń bárine qol jetkizdi. Muny halyq kórdi, álem bildi. El – Elbasyna tirek, Elbasy – el­ge qalqan. Bul – búginginiń shyn­dyǵy. Nursultan Nazarbaev dese, Qazaq­stan, al Qazaq eli dese, Nursultan Nazarbaev oıǵa oralady, deıdi álem. Álemniń sharaınasy: «Qazaqstan – baqytty el. Prezıdenti paıymdy, halqy qarymdy, dosy kóp», – deıdi. Dese degendeı-aq! El tarıhyn tulǵa­lar jasaıdy. Tulǵa – eldiń tuǵy­ry, tulǵa – eldiń tutqasy. Demek, Prezıdent Nursultan Ábishuly Nazarbaev – osyndaı tulǵa. Jalpy, Elbasynyń kons­tıtý­sııalyq reformaǵa ózgerister engizý­ge qatysty halyqqa Úndeýi – eli­miz­degi mańyzdy oqıǵa. Eger, ótken­di kóz aldymyzǵa keltirsek, táýelsiz­diktiń alǵashqy jyldary bizge eń aldymen, óz memleketimizdi, óz ıns­tı­týttarymyzdy qurýymyz kerek boldy. Aldymyzda álemdik qoǵam­das­tyqtyń, BUU-nyń, ózge de halyq­aralyq uıymdardyń quramyna kirý mindeti turdy. Sol arqyly Ortalyq Azııada ornalasqan, ózindik salt-dástúri men zańdary bar osyndaı memleket bar ekendigin barshaǵa tanytýymyz kerek boldy. Al bul maqsat-mindetke qol jetkizý úshin sol kezde jol bastaıtyn myǵym qol, myqty bılik qajet edi. Mem­leketti qurý úshin sózsiz, myqty bılik kerek. Árıne, ol kezde syrtqy saıasattan bólek, ishki saıasatty, ekonomıkany júrgizýdiń, barlyq áleýmettik máseleni sheshýdiń ózi úlken jaýapkershilikti talap etti. Bul ońaı eńseriletin mindet emes edi. Sebebi, ol kezde naryqtyq ekonomıkasy bar jańa memleketti qurý tóńiregindegi tájirıbemiz az bolatyn. Sol sebepti, biz ózimizdiń damý jolymyzdy aıqyndap, ony «damýdyń qazaqstandyq joly» dep atadyq. Osy arqyly erkin, táýelsiz, demokratııalyq, zaıyrly memleket qurýdy maqsat tuttyq. Bul oraıda, prezıdenttik basqarýdyń arnaıy modeli – «Nazarbaev modeli» qabyl­­dandy. Alaıda, ol kezde Batys sarapshylary, saıasat­ker­leri biz­degi memlekettik bas­qarý avto­rı­tar­lyq rejimge negiz­delgenin, bar­lyq máseleni bir adam ǵana she­ship, bárine Prezıdent qana jaýap beretinin, al Úkimet pen Parlamentke az fýnksııa berilgenin alǵa tartyp, bizdi synady. Sol kezde biz: «Demokratııa birden qalyptasa qoımaıdy. Oǵan ýaqyt kerek. Al sizder she? Sizder demokratııany 200-300 jylǵa jýyq ýaqyt boıy qalyptastyryp kelesizder. Soǵan qaramastan, ol demokratııany áli de túbegeıli túrde quryp úlgergen joqsyzdar. Demokratııany birtin­dep, árbir qadamdy nyq basa jú­rip, qalyptastyrý kerek. Ýaqyt kel­edi. Sol kezde memleketimizdi demo­kra­tııaly túrde basqarýǵa qaraı qadam basatyn bolamyz», – dep jaýap bergen edik. Mine, biz aıtqan ýaqyt ta keldi. Elbasy óz Úndeýinde: «Men Prezı­dent ıe ókilettikterdiń aıtarlyqtaı bóligin berýge sanaly túrde baryp otyrmyn. Men muny jalǵyz ǵana maqsatpen – eldi basqarýdyń ne­ǵur­lym tıimdi, ornyqty, zama­naýı júıesin qurý úshin jasap otyrmyn»,– dedi. Memleket bas­shy­sy osy arqyly qoǵamnyń qajet­tiligin óteıtin basqarý formasyn qalyptastyrý kerektigin aıtyp otyr. Batys el­derinde bılik óz ókilettiligin dál bulaı tabystaı salmaıdy. Prezıdentter, kerisinshe, bılikti, óz ókilettikterin myǵym túrde qol­darynda ustap otyrady. Al bizdiń Prezıdent óz erkimen jáne bastamasymen 40-qa jýyq óki­let­­tigin bılik tarmaqtaryna bólip bermekshi. Elbasy osyndaı sheshim­di jarııalaý arqyly joǵary óki­letti jáne zań shyǵarýshy organ retin­de Parlamenttiń, memlekettiń durys qalyptasýyna jáne onyń aza­mat­tarynyń jaqsy turmys keshýine jaýap beretin organ retin­de Úkimettiń qyzmetterine úlken múm­kindik bergisi keletinin baıqatty. Prezıdenttiń bul bastamasyn búkil Batys qoldap otyr. Germa­nııanyń, AQSh-tyń, Fransııa­nyń, Ulybrıtanııanyń saıasatkerleri atalǵan bastamany, Qazaqstan Pre­zıdentiniń qadamyn qoldap-qýattaıtynyn bildirýde. Árıne, Ýınston Cherchılldiń sózimen aıt­saq, «Demokratııa – bul basqarý­dyń nashar formasy. Biraq, adamzat qoǵamdy basqarýdyń basqa, bala­maly formasyn tapqan joq». Alaı­da, álemniń kóptegen elinde mem­le­ket­ti basqarýdyń dál osyndaı stıli bar jáne ol qalyptasqan. Ol jetildirilip, tarıhı-evolıýsııalyq turǵydan alǵanda, jandanyp, jań­ǵy­ryp keledi. Amerıkanyń buryn­ǵy prezıdenti Lınkoln óz keze­ńin­de: «Men qul, qul ıelenýshi bol­ǵym kelmeıdi. Meniń demokratııa týra­ly túsinigim, mine, osyndaı», – degen edi. Árıne, demokratııa bas­qarylýy tıis. Eger, demokratııa zańǵa baǵ­yn­baıtyn bolsa, onda ol demo­­­kratııa bolmaıdy. Bul – haos­qa, haos­tyq qoǵamnyń damýy­na alyp kel­mek. Al qoǵam demo­kra­tııa­­­lyq basqarý kezeńinde zań­men bas­­qa­ry­lyp, sol zańnyń aldynda bar­­ly­ǵy birdeı bolýy tıis. Prezı­dent, mine, osyndaı maqsat-mindetti qoıyp otyr. Jalpy alǵanda, osy 25 jyl­dyń ishinde bizdiń elimizde, qoǵamy­myzda demokratııa damydy. Partııa­lar paıda boldy. Qoǵamnyń, ha­lyq­tyń arasynan shyqqan 3 par­tııa Parlamentte otyr. Eger, Pre­zı­dent óz ókilettigin bılik tar­maq­taryna bólip berse, áli de kóp­tegen partııanyń saıası arenaǵa shyǵary anyq. Ondaı kezde túrli partııa­lardyń Parlamenttegi, Úkimet mú­she­lerin aıqyndaýdaǵy kúshi ana­ǵurlym orasan bolary sózsiz. Búginge deıin basqarýshylyqtyń vertıkaldi basqarý stıli kezinde barlyq máseleniń sheshimi Prezı­dentke kelip tireletin edi. Ol óndiriske, aýyl sharýashylyǵyna, baǵdarlamalardyń oryndalýyna, áleýmettik máselelerge, Úkimet múshe­lerin taǵaıyndaýǵa, saılaý­larǵa – parlamenttik saılaý, ákimder saılaýy, olardyń taǵaıyndalýyna tikeleı ózi jaýap beretin edi. Endi Úkimet óziniń baǵdarlamasyna, bıýd­jetke, bıýdjettik jospardyń oryndalýyna, al árbir mınıstrlik óz mınıstrligine, ár mınıstr ózine júktelgen mindettiń oryndalýyna jaýap berýi kerek. Parlamentke kelsek, buryn ol tek zań shyǵarýmen ǵana aınalysatyn edi. Al negizinde, Parlament ózi shy­ǵa­ratyn zańdardyń durys oryn­dalýyn qadaǵalap, soǵan jaýap berýi tıis. Bul – baqylaýdyń ma­ńyz­dy elementi. Ekinshiden, Par­la­ment Úkimetten, Premer-Mı­nıstr­den, mınıstrlerden ózi jyl saıyn bekitetin jospardyń oryndalý-oryndalmaýyna, túrli zań buzýshylyqqa qatysty esepti suraýy kerek. Eger, qandaı da bir mınıstr óz jumysyn durys atqara almasa, ony qyzmetinen bo­satý týraly máseleni Úkimettiń al­dy­na naqty túrde qoıýy kerek. Par­lamentti halyq saılaıdy. Demek, Parlament óz qyzmetine jaýap­kershilikpen qaraǵany jón. Bizde túıtkildi máseleler az ba? Máselen, aýyz sýdyń zardabyn tartyp otyrǵan aýyldar, aýyldyq okrýgter bar. Máselen, aýyz sýdyń jetkiliksizdigin Aqtaý, Atyraý aımaqtary kórip otyr. Semeı aımaǵy, onyń keıbir aýdandary da aýyz sýdyń tapshylyǵyn bastan keshýde. Sondyqtan, Parlament Úki­metpen, qala, aýdan, aýyl ákim­derimen birlesip, mine, osyndaı ómirlik mańyzy bar máselelerdiń kúrmeýin sheshýi tıis. Sol kezde ǵana prezıdenttik-parlamenttik basqarý júıesi tıimdi bolmaq. Árıne, qoǵamda eger, atalǵan tetikter júzege assa, Parlament pen Úkimet ózderine júktelgen jaýap­kershilik júgin kótere ala ma degen saýal týyndaýy múmkin. Bu­ǵan qatysty mynany aıtar edim. Jalpy, konstıtýsııalyq ózgeris­terdi báribir de júzege asyrý kerek. Úkimet, Parlament mun­daı óz­geristerge dál qazir daıyn bolmaý­lary múmkin. Biraq, bárin ýaqyt kórsetedi. Sebebi, 25 jyldyń ishinde bizdiń elimizdiń mentalıteti ózgerip, ósti. Biz anaǵurlym bilimdi, bilikti, mádenıetti bola tústik. Sondyqtan, Elbasy Parlament pen Úkimetke óz ókilettiginiń biraz bóligin berý týraly durys sheshim qabyldap otyr dep esepteımin. Bul rette, Prezıdent ustany­my­nyń batyldyǵyn, memlekettik bılik organdaryna degen senimin aıryqsha atap ótý kerek. Bul senim bizde oryn alyp jatqan saıası, ekonomıkalyq jáne áleýmettik úderisterge jaýap qatyp, ún qosa alatyn jáne túrli talqylaýlar men sheshim qabyldaýlarǵa, sondaı-aq, olardyń júzege asyrylýyna qatysa alatyn kemeldengen, bilikti azamattyq qoǵamnyń qalyptasyp úlgergenimen de baılanysty. Sonymen, taıaý bolashaqta bılik ókilettigin bólý jóninde refor­ma júredi. Ol, árıne, demokra­­tııa­lyq qundylyqtarǵa saı, halyq talqysynan, sarabynan ótedi. Búgin­de buqaralyq aqparat qural­daryn­da qanshama qundy pikirler aıtylyp, jazylyp jatyr. Sonyń birsypyrasy – bılik tetikterin ret­teıtin qurylym týraly. Bizdiń­she, ondaı ári dáneker, ári jaýapty, ári tıimdi qurylym – Memlekettik keńes bolýy tıis. Sondyqtan, bul rette, Memlekettik keńes nemese Ulttyq keńes organyn qurýdyń qajettiligi týyndaıdy. Ol aqsaqaldar men túrli áleýmettik toptardyń syıly da qadirli ókilderinen turý arqyly azamattyq qoǵamnyń múddesin tanytýy tıis. Bul qoǵamdyq mańy­zy bar máselelerdi talqylap, ha­lyq­tyń oı-pikirine qulaq asýǵa múm­kindik berer edi. Eger óz tarıhymyzǵa qarasaq, arǵy zamannan beri qaǵannyń da, hannyń da keńesi bolǵan. Halyq aıtatyn «Keńesip pishken ton kelte bolmaıdy» degen mátel­diń tarıhy tereńde jatyr. Álem tarıhyna qarasaq, «memlekettik keńes» uǵymymen bir el prezıdenti basqaratyn bıik basqarý organyn, al ekinshi el parlamentin ataı­dy. Biraq, qalaı bolǵanda da, osy uǵym­nan bılikke degen jaýap­kershilik, baqylaý, senim ańǵarylady. Qazaq­standaǵy jańa saıası refor­ma tıim­diligin, ıaǵnı bılik tarmaq­tary­­nyń úılesimdiligin retteıtin qury­lym­dy Memlekettik keńes abyroı­men atqara alady dep senemiz. Árıne, onyń tóraǵasy eli sengen Elba­sy bolýy tıis. Oǵan bılik ókilet­tigin bólip berip, onyń mártebe­sin Konstıtýsııada bekitý qajet. Prezıdent konstıtýsııalyq qury­lystyń kepili jáne joǵary arbıtr-tóreshisi retinde memleket­tik bılik tarmaqtarynan joǵary turýy tıis. Mine, sonda tepe-teń­dik te, qoǵamnyń saıası júıesiniń úılesimi de júzege asady. Endeshe, bizdiń oıymyzsha, Konstıtýsııaǵa engiziletin ózgeris barysynda bılik tar­maqtary tepe-teńdigine jaýap­ty Elbasy uǵymyna, márte­besine ekpin jasalynsa, ol saıası turaq­tylyqtyń salmaǵyn art­tyr­maq. Ult dástúrinde jáne kópetnos­ty Qazaqstan halqynyń búgin­gi tanymynda Elbasy uǵymy qalyp­tasqan Prezıdent uǵymy­nan áldeqaıda bıik jáne tegeýrin­di. Sondaı-aq, qalyń jurtshy­lyq bul uǵymnan elge jaýapkershi­lik pen eldikti saqtaý men qorǵaý­­dyń qalqanyn, qamalyn, qýatyn kóre­di, sezinedi, túısinedi. Úndistanda Mahatma Gandı, Qytaıda Sýn Iаtsen, Túrkııada Mustafa Atatúrik quby­lysynyń Qazaqstandaǵy shýaǵyn, jalǵasyn halyq Nursultan Nazarbaev esimimen baılanys­tyra­dy. Bul – tarıh pen taǵdyr jaýa­byn bergen aıtýly tańdaý. Tóleýtaı SÚLEIMENOV, Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń janyndaǵy Memlekettik basqarý akademııasynyń professory, Táýelsiz Qazaqstannyń tuńǵysh Syrtqy ister mınıstri