Ultshyl kúresker

Rysqulov jasyryn uıymǵa múshe bolǵan ba?

Túrkistan ulttyq avtonomııa­sy bol­shevıktik bılik tarapy­nan kúshtep qulatylǵannan keıin, táýelsizdik ıdeıa­­­­synyń tóńi­rigine toptasqan ulttyq uıym­dar bul kezeńde negizinen úsh ba­ǵyt­­ta kúres júrgizdi: Keńes óki­metine qarsy qarýly kóterilis uıym­dastyrý, úkimet apparattary men partııa qatarynda jasyryn kúres júrgizý jáne ulttyq maıdannyń aýqymyn keńeıtý. Bul týraly Mustafa Shoqaı: «...Dushpanǵa qarsy qarýly kúresti partııa, úkimet ap­paratta­ry ishindegi kúres­termen baılanystyrý­ kerek. ...Memlekettiń ishteı birik­ken kúshterin ózderiniń ulttyq táýelsizdigi jolynda Reseıge qar­sy kúresip jatqan basqa da halyq­tardyń kúresýimen úı­les­tirý lazym. Tyǵyryqtan shy­ǵýdyń budan basqa joly joq. Tek osy­laı etkende ǵana bostandyqqa jetý múmkin bolady», dep jazǵan edi.

Zakı Valıdıdiń estelikterine súıe­ner bolsaq, quramyna Túr­kistan, Bash­qurtstan, Buhara, Hıýa ólkelik partııa komıteti mú­shelerin tartýdy kózdegen jáne «Shyǵys sosıalıst partııasy» dep atalǵan bul jasyryn uıymǵa bash­qurt Zákı Valıdı, tatar Ilııas Alkın, Mır­saıd Sultanǵalıev, ózbek Nızam Hojaev, qazaq Ahmet Baıtursyn pen Turar Rysqulov múshe bolǵan edi. Olar áýelgide partııa retinde jasaqtalyp, Ko­mınternniń quramyna enýge áre­ket jasaǵanymen, Kompartııa bul partııanyń qurylýyna tú­be­geıli qarsy bolǵandyqtan, ja­syryn uıym retinde ju­my­syn jalǵastyra berdi. Túr­kistan tarıhynyń bilgiri, pro­fessor A.Bennıgsen 1920 jyl­­­­dyń kókteminde Mırsaıd Sul­tan­ǵalıev, Zákı Valıdı, Turar Rys­qulov jáne t.b. kór­nekti tul­­ǵalar­dyń jasyryn uıym quryp, Ke­ńes ókimetine qar­sy astyrtyn kúres júr­giz­genin jazady. Av­tordyń aıtýynsha, bul jasyryn top úsh baǵytta jumys júr­gizgen edi: Partııa qatarynda, úki­met apparattarynda basshylyq qyz­metterde bola júrip, tájirıbe jı­naq­taý; jańa kadrlar daıarlaý maq­­­satynda oqý ordalary men bi­lim oshaqtaryn qolǵa alý; Bas­mashy­lyq qozǵalysy sııaqty keńes óki­metine qarsy ulttyq toptarmen baı­lanys ornatyp, ulttyq memleket qurýdyń alǵy­sharttaryn daıar­laý.

Qalaı bolǵan kúnde Turar Rysqulov­tyń jasyryn toptyń múshesi bolǵany anyq. Rasynda, Túrkistannyń tutastyǵy men táýelsizdigi úshin Ortalyq partııa komıtetine qarsy aıanbaı kú­resken Turardyń ýaqyt óte kele jasyryn ult­tyq uıym­darmen baılanysa otyryp, ult-­azattyq maıdannyń rýhanı dińgegine aınalǵanyn ańǵarý qıyn­ǵa soqpasa kerek. Professor A.Bennıgsenniń sózimen aıtqanda, kommýnıstik partııa qataryna ótkenimen Turar Rysqulov ómir boıy ultshyl bolyp qalǵan edi. Al bul eki ıdeıanyń bir arnada toǵyspaıtyny aıdan anyq bolsa kerek.

Yryqqa kóný me, ymyraǵa kelý me?

Túrkistan avtonomııasy ne­bári eki aıdaı ómir súrip, 1918 jyldyń aqpan aıyn­da bolshevıkter tarapynan kúshtep taratyldy. Mine, osy kezde Túr­­­kistan ultshyldarynyń ba­sy­­lymy «Ulyǵ Túr­kistan» ga­zetinde úndeý-maqala jarııalan­dy. «Búgingi mindetterimiz» dep atalatyn ma­qa­la Qoqandaǵy jaıt­­tan keıin Túr­kistandaǵy jaǵdaıdyń múlde aýyr­laı tús­kenin, halyqtyń qý­ǵyn kó­rip, jurt­tyń ashtan qy­ryl­ǵanyn baıandaı kele, eliniń er­teńine alańdaıtyn oıly azamat­tardy uıymdasyp, jańa úki­metke múshe bolýǵa, osylaısha uly Túr­­­kistannyń taǵdyryna arasha túsýge shaqyrdy.

Mine, Turar Rysqulovtyń saıa­sat sahnasyna shyǵýy dál osy kezeńmen tustas keledi. Ǵa­lym O.Qońyratbaevtyń sózi­ne sensek, Rysqulov partııa qata­ryna 1917 jyly emes, 1918 jy­­­­ly qys aılarynda, ıaǵnı Qo­­qan­­daǵy qyzyl qyrǵynnan jáne bı­lik bolshevıkterdiń qo­ly­na tolyqtaı ótkennen keıin múshe­likke qabyldanǵan. Sony­men qatar Turar Rysqulovtyń partııalyq jarnalardy ýaqy­tynda tólemegeni úshin partııa qatarynan shyǵa­ryl­­ǵa­nyn es­kerer bolsaq, Rys­qu­lov­tyń partııany ás­pettep, áste qur­mettemegenin, ony tek hal­qyna qyzmet ete bilý úshin ǵana tań­dap alǵanyn aıqyn ańǵaramyz. Onyń ústine, bul tusta tek Rys­qulov qana emes, Reseıdiń qol astyndaǵy túrki halyqtarynyń kóptegen saıası jetek­shileri de bolshevıktik bılik­pen ymyraǵa kelgen edi. Ásirese, bol­she­vık­termen istesýge qulyq bil­dir­gen­der arasynda ult-azattyq qoz­­­ǵa­lysynyń kórnekti ókilderi men jádıtshilder az emes-tin. Máselen, Re­seıdegi musylman ult­tardyń rýhanı jetekshileri, jádıt­shil Ryzaeddın Fahred­dınov pen Musa Jarýllah Bı­gıev Qazan tóńkerisin úlken úmit­­pen qarsy alǵanyn jasyrǵan joq. Al Mırsaıd Sultanǵalıev, Mol­lanur Vahıtov, Ǵalymjan Ibra­gımov bastaǵan tatar zııalylary men ózbek Múnáýýar Qarı, Ýbaıdýlla Hojaev, Faızýlla Hojaev syndy jádıtshilder partııa qataryna ótýmen ǵana shektelmeı, úkimet músheleri bolyp, jaýapty qyzmetter atqardy.

Bul tusta qalyń dushpan men qaý­laǵan ottyń ortasynda qal­ǵan ult zııa­ly­larynyń halyq taǵdyryna arasha túserlik amaly taýsylǵandaı edi. Qylyshynan qan tamǵan, Alashordany tara­typ, Shoqaı syndy erlerdi ólim­ge qıǵan admıral Kolchak pen aq general, ataman Dýtovtyń túr­ki jurtynyń táýelsizdigine tózimmen qarap, olardyń tutas­tyǵyna kóz juma almaıtyny da shyn­dyq edi. Mine, sondyqtan, jur­­ty úshin janyn berýge daıyn alash ardaq­tylarynyń jańa úkimetpen ymyraǵa kelýin eń áýeli sharasyzdyqtan týǵan áre­ket retinde qarastyrý kerek.

Táýelsizdikten aıyrylyp, sha­ra­syz qalǵan túrkistandyq zııalylardy bolshevıktermen ymyralasýǵa ıtermelegen­ negizgi sebepterdiń biri – bol­she­vıkter men partııa jetek­shisi V.I.Lenınniń ulttar jó­nin­degi, sonyń ishinde Reseıdiń qol astyndaǵy bodan ulttar ja­ıyndaǵy pikirleri bolsa kerek. О́ıtkeni Reseıde velıkorýstyq shovınızm beleń alyp turǵan bul kezeńde dál bolshevıkter sııaqty bodan ulttarǵa «janashyrlyq» tanytqandar joqtyń qasy bolatyn. V.I.Lenın 1913 jyly «Prosveshenıe» jýrnalynda ja­ryq kórgen «Ult máselesi jónin­degi syn zametkalar» atty áı­gi­li maqalasynda «Kimde-kim ulttar men tilderdiń teń pra­volylyǵyn moıyndamaıtyn bolsa jáne qorǵamaıtyn bol­sa, ulttyq ezgige nemese pra­vosyzdyq ataýlyǵa qarsy kúres­peıtin bolsa, ol marksıst emes, ol adam, tipti, demokrat ta emes», – dep atap kórsetken bo­la­tyn. Proletarıat «kún kó­semi» 1914­ jyly jaryq kórgen «Ulttardyń ózin ózi bıleý pravosy týraly» atty maqalasynda ózin ult­tardyń shynaıy janashyry retinde kórsetýge tyrysty. Bul ustanym bolshevıkter bı­lik basyna kelgen alǵashqy kezeńde de óz jalǵasyn tapty. 1917 jy­ly 2 qarasha kúni Re­seıdi me­ken­degen halyqtarǵa erik­ti túr­de ózin ózi bıleý quqyn ber­gen «Reseı halyqtary quqyq­tarynyń deklarasııa­sy» jarıalanyp, 1917 jyly 20 qa­ra­sha kúni V.I.Lenın men I.V.Stalın qol qoıǵan «Halyq komıssarlary keńesiniń Reseı men shyǵystyń barlyq eńbekshi mu­sylmandaryna úndeýi» jarııalandy. Bul úndeý árbir mu­sylmannyń júreginen berik oryn alardaı áserli jazylǵan edi: «...Reseı musylmandary, Edil boıy men Qyrym tatarlary, Sibir men Túrkistan qyrǵyzdary (qazaqtary) jáne sarttary, Za­kavkaze túrikteri men tatarlary, Kavkaz cheshenderi men taý ha­lyqtary, Reseı patshalary men qanaýshylary tarapynan meshitteri men ǵıbadat etý oryn­dary qıratylyp, dini men ádet-ǵuryptary taptalyp kelgen, barsha jurt! Budan bylaı sizderdiń dinderińiz ben ádet-ǵuryptaryńyz, sizderdiń ult­tyq jáne mádenı mekemelerińiz erkin dep, olarǵa eshkim qol suqpaıdy dep ja­rııa­lanady. О́zderińizdiń ulttyq ómi­rińiz­di erkin jáne ke­dergisiz qura berińizder».

Rasynda, bul úndeý Reseı qol as­tynda ezilgen jurttarǵa ǵana emes, barsha shyǵys halyqtaryna erekshe eser etken edi. Tipti tatar Sultanǵalıev «shy­ǵystyń musylman halyqtary otar­­lyq ezgide janshylǵan proletar ha­lyq» dep jazsa, túrikshildik ıdeıa­sy jetekshileriniń biri Zııa Gokalp «Reseıdegi túrikter ne isteý kerek?» at­ty maqalasynda «pat­shalyq Reseıdiń kúıreýimen birge Turan dalasyndaǵy túrik­ter­diń tolyq táýelsizdik alatyn kezi keldi» dep qýanyshpen habar­lady.

M.V.Frýnze bul she­shimderdi «pantúrik­shil­dik», «pa­nıslamshyldyq» jáne «býr­jýazııalyq ultshyldyq» dep qara­lady. Ol 1920 jyly 14 sáýirde «kún kósem» V.I.Lenınge jazǵan hatynda T.Rysqulovqa tómendegideı baǵa ber­di: «olar belgili bir kommýnıstik emes ele­mentterden quralǵan jáne tek obek­tıvti jaǵdaıdyń yqpa­lymen ǵana kom­mýnıstik týdy kóterýge májbúr bolǵan adamdar». 

Osy tusta Túrkistannyń tu­tas­tyǵy men táýelsizdigi úshin kúresken tulǵalar ortaq dush­panǵa qarsy bolshevıktik bı­likti qoldaný kerek dep oılaıtyn edi. Máselen, tatar zııaly­sy Hanafı Muzaffar 1922 jy­­ly jarııalanǵan eńbeginde dúnıe­júzilik ımperıalızm­ge qarsy bolshevızmdi qoldaný qajettigine basa nazar aýdardy. Ol «Biz úshin bas­ty másele ultymyzdyń ómir súrýi. Son­dyqtan, eýropalyq ım­perıa­lızmge qar­sy bolshe­vıktik bı­­­likti barynsha qol­danýǵa kúsh salý qajet. Al kommýnızm­ ıdeıa­synyń uzaqqa barmasy anyq». Jańa úkimetti qoldap, onyń qaz turyp ketýine qyzmet ja­sa­ǵan, alaıda Stalınniń tuza­ǵy­na da birinshi bolyp ilikken Mır­saıd Sultanǵalıev ta: «Men bolshevıkterdiń janynda óz ultymdy satyp, onyń qanyn sorý úshin júrgen joqpyn!» dep jazǵan bolatyn. Sondyqtan, ultynyń qasiretti taǵdyryna qa­byrǵasy qaıysyp, jany aýyr­­ǵan, osy úshin janqııarlyq ja­­­sap, bılik­pen kúresip, tym bol­­­maǵanda onyń saıasatymen ishteı kelispeı ketken tul­ǵalar táýel­sizdik jolynda janyn qı­ǵan azattyq sheıitteri.

Mine, osylaısha Keńes úkimetiniń alǵashqy jyldarynyń ózinde bolshevıktik bıliktiń jymysqy saıasatyn jaqsy túsingen Turar Rysqulov, endi astyrtyn kúres jolyn tańdap alǵan edi. Bul oraıda, Ystanbul qalasynda shy­ǵatyn «Sebıýlreshad» gazetinde jarııalanǵan «Bolshevıkterdiń kim ekeni endi bel­gili boldy. Alaıd­a Reseıdegi musyl­man­dardyń olarmen kelisip, ymyraǵa kelip istesýden basqa amaly da joq» dep jazǵ­an sózderi eske túsedi. 

 Túrkistannyń táýelsizdigi men tutastyǵy jolyndaǵy kúres

Bolshevıkter Reseıdegi óki­met tizginin tolyq qolyna alyp, jer-jerde bılik júrgize basta­ǵanda bastapqy nıe­tinen taıqyp shyǵa keldi. Ot pen oq­tyń arasynda júrip oqıǵalarǵa kýá bol­ǵan Zákı Valıdıdiń estelikterine jú­giner bolsaq, birshama derekterge ushy­rasamyz. Máselen, 1919 jyly Zákı Valıdı men Turar Rysqulovtyń arasynda Le­nınniń velıkorýstyq sho­vı­nızmi jaıynda áńgime bolady. Áńgime barysynda óziniń bastan ótkergen jaǵdaıy men V.I.Lenınniń jaqyn serikteriniń biri G.A.Petrovskııden estigen jaıt­ty tilge tıek etken Zákı Valıdı, Lenınniń saıasatta óte turaqsyz ekendigi jáne onyń ulttyq máselede I Petrden ót­ken shovınıst ekendigin aıtady. Bu­dan keıin saq qımyldaǵan Turar Rys­qulov kóp ýaqyt ót­peı óte qupııa qujat­tar­dy qol­ǵa túsirip, bulardy syrtqy dú­­nıege shyǵaryp, jarııa­laý úshin Zákı Va­lı­dıge beredi. Ko­mıntern otyrysynan keıin ózge ult ókilderine be­rilmeı, tek slavıandarǵa ǵana jasyryn úles­tirilgen bul qujattarda bol­­­she­vıkterdiń Aýǵanstan, Iran, Túrkııa jáne arab elderi sııaq­ty shyǵys memleket­terde tap­tyq tóńkeris uıymdastyrý maq­satynda túrli aıla-sharǵyǵa baryp, týystyq belgiler men tilderdi ajyratý, dinı alaýyz­dyq pen ultshyldyqty qozdyrý jáne arandatý sııaqty jasyryn tapsyrmalar berilgen eken. Mine, osylaısha Keńes úkimetiniń alǵashqy jyldarynyń ózinde bolshevıktik bıliktiń jymysqy saıasatyn jaqsy túsingen Turar Rysqulov, endi astyrtyn kúres jolyn tańdap alǵan edi. Bul oraıda, Ystanbul qalasynda shy­ǵatyn «Sebıýlreshad» gazetinde jarııalanǵan «Bolshevıkterdiń kim ekeni endi bel­gili boldy. Alaı­d­a Reseıdegi musyl­man­dar­dyń olarmen kelisip, ymyraǵa kelip istesýden basqa amaly da joq» dep jaz­ǵ­an sózderi eske túsedi.

Tashkent qalasynda 1919 jy­ly «It­tıhat va tarakkı» atty jasyryn uıym qurady. Zákı Valıdı estelikterine súıen­­sek, bul uıymnyń qurylýynda Tu­­rar­ Rysqulovtyń zor yqpaly bol­ǵan. Osy jyly Tashkentte Turar Rys­qulov, Sadýllah Tursynhojaev jáne Nızam Hojaevtyń uıytqy bolýymen basqosý ótedi. Nátı­jede, Sadýllah Tur­syn­ho­jaev, Abıdjan Mahmýd, Ýbaı­dýl­la Hojaev sııaqty Túrkistan av­to­­nomııa­sy úkimetiniń burynǵy mú­she­leri tarapynan astyrtyn uıym qu­rylady. Osmanly mem­leketindegi «Ittıhat va tarakkı» partııasyn ne­giz­ge alyp quryl­­ǵan bul uıymnyń je­tek­­shileriniń biri, «Ittıhat va tarakkı» partııasynyń óki­li, kavkazdyq Emın Efendızade edi. 1917 jyly qos tóńkeristiń ara­­­syn­da «Túrkistan ademı­ ­mer­­­­­­­­­­­kezıet» partııasynyń qury­lýyna muryndyq bolǵan jáne Túr­­kistan avtonomııasy tusynda Mus­tafa Shoqaımen tize qosyp, birge júrgen Efendızade, bol­shevıktik bılik ornyqqannan keıin Rysqulovtyń janyna kel­di. Ult-azat­­­­tyq qozǵalysynyń kór­nekti jetek­shi­leriniń biri Zákı Valıdı keıinirek: «Turar Rys­qulovty kóre almaıtyn edik. О́ıt­keni ony úkimet muqııat qada­ǵalaı­tyn edi. Degenmen, Dinshe sııaqty senimdi adam­dary arqyly ol bizge habar jibe­rip, tapsyrma berip otyratyn edi», dep jazdy.

Turar Rysqulov otarshylar­dyń ezgisinen tolyq qutylýdy jáne ult­tyq táýelsizdik pen Túr­­kis­­tannyń tutasty­ǵyn basty maq­sat etip alǵan edi. Osy maqsat jolynda, 1920 jyly 17-20 qańtar kú­nderi ótken Túrkistan Kommýnıstik par­­tııa­synyń V konferensııasy men Mus­bıýronyń tótenshe III konferensııa­synda Rysqulov áı­gili baıandamasyn jasap, onda musylman túrik halyqtaryn so­ńy­nan ilestire alatyn partııa qurý qajettigine toqtalady. Tu­rar osy konferensııada TKP-nyń ataýyn «Túrik halyqtarynyń Kommýnıstik partııasy» dep ataý­dy, Túrkistan Respýblıkasyn «Túrik Keńes Respýblıkasyna» aınaldyrýdy jáne onyń qura­myna Qazaqstan, Tatarstan, Bash­qurtstan, Ázerbaıjan sııaq­ty túrik jerlerin qosýdy, osy­ǵan oraı jańa Konstıtýsııa qabyl­daýdy usynady. Bul usynys ar­qyly Rysqulov Túrkistandy Reseıdiń quramynan tolyq bólip alýdy kózdegen edi. Qaısar ul­dyń qaımyqpaı jasaǵan usy­nysy qyzý qoldaý taýyp, kon­fe­rensııaǵa qatysyp otyr­ǵan, ataǵynan at úrketin orys bol­shevıkteriniń ózin oń sheshim qa­byldaýǵa májbúrleıdi. Alaı­­­da bul sheshimderge otar­shyl­­­dyq pıǵyldaǵy ortalyq pen bolshevıktik bıliktiń ke­lisýi ekitalaı edi. Rasynda, so­laı­ da boldy. 1920 jyly 23 aq­panda M.V.Frýnze bul she­shimderdi «pantúrik­shil­dik», «pa­nıslamshyldyq» jáne «býr­jýazııalyq ultshyldyq» dep qara­lady. Ol 1920 jyly 14 sáýirde «kún kósem» V.I.Lenınge jazǵan hatynda T.Rysqulovqa tómendegideı baǵa ber­di: «olar belgili bir kommýnıstik emes ele­mentterden quralǵan jáne tek obek­tıvti jaǵdaıdyń yqpa­lymen ǵana kom­mýnıstik týdy kóterýge májbúr bolǵan adamdar». Túrkistannyń tutastyǵy men táýelsizdigi jolynda ja­sal­ǵan bul ıdeıaǵa kezinde ult­tar teńdigi jaıyn­da úndeý qabyl­dap, búkil shyǵys jurt­shy­lyǵyna úıip-tógip ýáde bergen V.I.Lenın men ortalyq partııa komıteti óre túregelip, konferensııa sheshimderine qar­sy shyqty. О́ıtkeni Turar Rys­qulov 1920 jyly 25 mamyr kúni Kompartııa Ortalyq komı­teti men V.I.Lenınge jazǵan qo­symsha baıandamasynda Túr­kis­tannyń memlekettigin qal­pyna keltirý, Musylman Qy­zyl Armııasyn qurý, shet eldermen dıplomatııalyq jáne ekonomıkalyq baılanystar ornatý, Túrkkomıssııa men shovınıstik rýhtaǵy orys kommýnısterin Túr­kistannan alyp ketý sııaqty talaptar qoıǵan edi. Kommýnıstik partııa jetekshileri Rysqu­lovtyń áreketinen shoshynyp, ony dereý «pantúrikshildikpen» aıyp­tady. «Rys­qulovshyldyq» degen ataý paıda bolǵan osy kezeńde bir belsendi tipti, ek­pinin basa al­maǵan kúıi «Valıdov pen Rys­qulov sııaqty ultshyldardy jer­gilikti jumysshy tabynyń dush­pany jáne halyq jaýy retinde áshkereleý qajettigin» aıtady. Bul jaıynda keıi­nirek Zákı Valıdov (Toǵan) bylaı dep jazdy: «1920 jyly 4 aqpanda bolǵan bas qosýda Turar Rysqulov pen «Ittıhat va tarakkı» partııasynyń ókili Emın Efendızadeniń Túrkistanda Túrik respýb­lıkasyn qurý, «túrik ulttyq armııa­syn» jasaqtaý jáne ishki máselelerdi Túrik res­pýblıkasynyń erkine qaldyrý sııaq­ty usynystary ótpeı qaldy. Bolshevıkter Rysqulovqa senýden qaldy».

Sondaı-aq musylman kom­mýnıs­teriniń jetekshileriniń biri Mırsaıd Sultanǵalıev orta­­lyqtyń otarshyldyq pı­ǵyl­daǵy bul sheshimine qarsy nara­zylyq bildiredi. Biraq ortalyq partııa komıteti M.Sul­tanǵalıev pen ózge de Túr­kis­tandyq musylman kom­mýnıs­ter­diń pikirlerin qulaqqa ilgen joq. Munyń esesine, 1923 jyly Mırsaıd Sul­­tanǵalıevtiń isi qaralyp, áıgili «sul­tanǵalıv­shildik» degen ataý paıda bolǵan kezde Turar Rysqulov ta ıdeıalas serigine arasha túsip, «Stalın qatelesedi!» dep ashyq aıt­qan edi. О́ıt­keni, Turar Rys­qulov pen Mırsaıd Sul­tan­ǵalıev bas­taǵan musylman ult­ zııalylary ózderiniń aldyna otar­shyldardyń ezgisinen qutylyp, ulttyq tutas­tyq pen tolyq táýel­sizdikti maqsat etip alǵan edi.

(Jalǵasy bar)

Darhan QYDYRÁLI