Ultshyl kúresker (sońy)

Sondaı-aq, 1927 jyly «Ieni Túrkistan» jýrnalynda jarııalaǵan bir maqalasynda «Mus­bıýronyń 1920 jyly bolǵan III konferensııasynda túrik qaýymdarynyń basyn biriktirý áreketi «pantúrikshil» dep aıyptaldy. ...Túrik ulystarynyń óz qalaýy boıynsha birigip, Ortalyq Azııada ulttyq túrik respýblıkasyn qurý áreketine qarsy Máskeý kúsh qol­danyp, Qyzyl Armııa arqyly tusaý sal­dy», dep durys atap kórsetti. Bar ǵumyryn Túrkistannyń tutastyǵy jolynda sarp qylǵan Mustafa Shoqaı, sonymen qatar «Iаsh Túrkistan» jýrnalynda jarııalanǵan «Keńestik Orta Azııa Federasııasynan Túrkistan ult­­tyq táýelsiz memleketine» atty maqa­lasynda Turar Rysqulov jáne onyń serikteri jaıynda bylaı dep jazdy: «...ulttyq namysy men ımanyn joǵalt­paǵan túrkistandyq kommýnıster federasııa ıdeıasyn kótergen bolatyn. ...Bolshevıkter túrkistandyqtardyń ulys­tyq ómirden ulttyq memleket qu­rýǵa qaraı jyljýyna barynsha ke­der­­gi jasaıdy. Biz bul arada Turar Rys­­qulov basshylyǵynda Túrkistan kommýnısteriniń áreketterin, ıaǵnı olardyń Túrkistanda táýelsiz memleket qurýǵa qaraı jasaǵan umtylystaryn oqyrmandardyń esterine sala ketýdi jón kórip otyrmyz. 1919 jyly partııa konferensııasynda Túrkistan kom­mýnısteri Máskeýdiń «ulttyq sheka­raǵa bólý» degen sumpaıy saıasatynan buryn «táýelsiz Túrkistan memleketin» qurý ıdeıasyn kótergen edi. ...Biz Túr­kistan ulttyq kommýnısteriniń búgingi bolshevıktik «Orta Azııa federa­sııasy» baǵdarlamasynyń árbir túrkis­tan­dyq­tyń qasıetti ulttyq mindeti bolyp tabylatyn birtutas táýelsiz Túrkistan mem­leketi muratyna qaraı jaqyndata túsetinine eshbir shúbá keltirmeımiz». Maqalada aıqyn aıtylǵandaı, Mustafa Shoqaı Turar Rysqulovtyń ıdeıasyn táýel­siz Túrkistan memleketin qurý áre­keti dep baǵalady. Osy oraıda aıta ketýge tıispiz, Túrkistannyń qos báıte­regi Mustafa Shoqaı men Turar Rys­qulovtyń ómirlik murat-maqsaty men kúres joly osy «táýelsiz Túrkistan mem­leketi» ıdeıasy tóńireginde toǵysyp jatqan edi. Bir maqsat jolynda biri shette júrip alyssa, ekinshisi kúshi basym bılikpen ishte júrip jaǵalasty. 

Oraıy kelgende aıta keterlik jaıt, qolymyzdaǵy derekterge qaraǵanda, Mustafa Shoqaı men Turar Rysqulov negizinen 1917 jyldan beri tanys bo­la­tyn-dy. О́tkenge sál sheginis jasar bolsaq, 1917 jyly tamyzdyń 30-kúni Tashkent qalasynda orys sharýa­lar keńesi men qazaqtar keńesiniń bir­­­­­les­­ken májilisinde «Qazaq jáne orys sharýalary ókilderiniń Túrkistan ólke­­lik atqarý komıteti» qurylady. Barlyǵy 12 kisiden quralǵan bul komıtetke qazaqtardyń atynan Mustafa Shoqaı, Turar Rysqulov jáne taǵy tórt kisi enedi. О́zi Samarqanda júrgenine qaramastan qos tóraǵanyń biri bolyp saılanǵan Mustafa Shoqaı, Tashkentke kelgennen keıin serikterimen keńesip, óz kelisimin beredi. Jańadan qurylǵan komı­tette jer jáne jer tóńiregindegi Túrkistannyń turǵylyqty halqy men kelimsekter arasyndaǵy qarym-qatynas máselesi talqylanady. Komıettiń mu­syl­man músheleri kelimsekterden jer­gilikti halyqqa qarsy qarýly shabýyl­daryn toqtatýdy talap etedi. Sonymen qatar komıtet otyrystarynda Reseıden jańa qonystanýshylardyń kelýine tosqaýyl qoıýdyń sharalaryn oılasty­rady. Mine osy kezde, ıaǵnı 1917 jy­ly jaz aılarynda Turar Rysqulov Túrkistan Komıtetiniń quramyndaǵy jer­­gilikti ult ókilderimen de baıla­nysta boldy. Bul kezde Túrkistan Komıtetinde Álıhan Bókeıhanov jáne Muhametjan Tynyshpaevpen bir­ge Mustafa Shoqaıdyń belsendi múshe bolǵany barshaǵa aıan. Al Komı­tet mú­shesi, keıinnen Túrkistan avtonomııa­sy­nyń alǵashqy úkimet basshysy bol­ǵan Muham­metjan Tynyshpaev Turardy tipti 1915 jyldan beri biletin edi. Komıtette Turar Rysqulovty Komıtettiń Syrdarııa oblysyna jetek­shi ókili etip taǵaıyndaý týraly sóz bolady. Kóp uzamaı Turar partııa qa­taryna ótedi. Osydan bastap múddeles kisi­lerdiń kúres tásilin ózgertip, eki baǵytta jumys isteýine týra keledi. 

Basmashyldyq qozǵalysy men ulttyq uıymdar arasynda qandaı baılanys bar edi?

Ortalyqtyń ártúrli aıyptaýlaryna qaramastan, Turar Rysqulov ult taǵdyry talqyǵa túsken shaqta buǵyp qala almady. Ol 1920 jyly qyrkúıek aıynda Bakýde ótken Shyǵys halyqtary quryltaıynda sóılegen sózinde «Shy­ǵysta taza kommýnıstik tóńkeriske ıek artýǵa bolmaıdy. Tóńkeris ulttyq jáne usaq býrjýazııalyq sıpatta bolyp, ýaqyt óte kele halyqtyq qozǵalysqa aınalady. Shyǵysta jumysshy taby álsiz bolǵandyqtan, halyqqa býrjýazııalyq demokrattar jetekshilik jasaýy tıis» dep atap kórsetedi. Turardyń sózin ózbek ultynan shyqqan qaıratker tulǵa Narbýtabekov qoldaǵanymen, jalpy quryltaı jumysy bolshevıkterdiń baqylaýynda ótedi. Quryltaıǵa Turar Rysqulovpen birge barǵan Zákı Valıdı, óz estelikterinde ataqty Ánýar pasha qatysqan quryltaı jumysynan keıin kóp jaıttyń ózgergenin jazady. Qu­ryl­taı kezinde «Túrik kommýnıstik partııa­synyń» jetekshisi Mustafa Sýphı Soısallyoǵlymen jasyryn kezdesý ótedi. Baký quryltaıynan keıin kóp uzamaı kezegimen Zákı Valıdı, Tórequl Januzaqov jáne Ánýar pasha basmashylar sapyna ótip ketedi. 

Osylaısha, ult zııalylarynyń toly­ǵýymen birge, Mustafa Shoqaıdyń sózi­men aıtqanda, basmashylyq qozǵa­ly­synyń ekinshi kezeńi bastaldy. Ult-azattyq qozǵalysy keń aýqymdy qam­tydy. Basmashylyq qozǵalysyna Ánýar pasha qosylǵannan keıin, múldem jańa sıpat aldy. Túrkistandyq ult zııalylary Ánýar pashaǵa úlken úmit artty. Túrkistan halyqtarynyń ult-azat­tyq kúresi sanalǵan bas­­­­ma­­shylyq qozǵalysy jer-jer­degi astyrtyn uıymdarmen baılanys­ta boldy. Máselen, 1921 jyly aqpan aıynda bashqurt, qazaq, ózbek jáne túrikmen ulttyq uıymdarynyń ókil­deri Buharaǵa keldi. Munda Túrkis­tandaǵy negizgi úsh uıymnyń, atap aıtqanda Alashorda, jádıtshilder jáne sosıalıstik baǵyttaǵy «Erik» partııasynyń birikken baǵdarlamasy qabyldandy. Zákı Valıdıdiń este­likterinde aıtylǵandaı, Alashorda ókilderi Haıretdın Bolǵanbaev, Dinshe Ádilov jáne qazaqtyń zańǵar jazýshysy Muhtar Áýezovtiń qatysýymen qabyldanǵan bul baǵdarlamada táýel­sizdik, demokratııalyq respýblıka, ult­tyq armııa, ulttyq ekonomıka, halyq aǵartý isiniń jańa jolǵa qoıylýy, ult máselesi jáne dinı bostandyq sııaqty barlyǵy jeti baptan turatyn aýqymdy máseleler qarastyrylǵan bolatyn. Degenmen, suńǵyla saıasatker ǵana emes, dáýirinen ozyq týǵan oıshyl da bola bilgen Turar Rysqulov, basmashylyq qozǵalysynyń túpkilikti jeńiske je­te almasyn bildi. Bul máselede qos báı­terek qarapaıym halyqtyń qanǵa bógip, qyzyl qyrǵynnyń qurbany bolaryna qaýiptenip, qabyrǵasy qaıysty. Sondyqtan basmashylyq qozǵalysynyń bel ortasynda júrgen Zákı Valıdı, óz kezeginde «Rysqulov basmashylyq qozǵalysyndaǵy áskerdi aman saqtap, olardy keleshek «Musylman Qyzyl Armııasy» qataryna qabyldaýdy, osylaısha ulttyq armııa jasaqtaýdyń qajettiligin jaqtaıtyn edi» dep jazdy. 

Bul kezeńde Turar Rysqulov jáne basqa da halyqtyń ultshyl uldarynyń janqııar eńbekteri nátıjesinde kóptegen astyrtyn uıymdar quryla bastady. Ult zııalylary, Alashorda jáne Túrkistan úkimetteriniń burynǵy músheleri jáne talantty aqyn-jazýshylar Tashkentke toptasa bastady. Sondyqtan jasyryn uıymdardyń qaısibiri ádebıet úıirmesi retinde, endi biri birlestik bolyp qurylyp jatty. Astyrtyn uıym músheleri keıde ádebıet keshterinde jolyǵyp, bas qosatyn, al keıde úılerdiń qaltarystarynda, dálizderde, podvaldarda, vagondarda kezdesip, habarlasatyn edi. Negizin Mustafa Shoqaı qalaǵan osyndaı astyrtyn uıymnyń eń úlkeni «Túrkistan Ulttyq Birligi/Týrkestanskaıa nasıonalnaıa obedınenıe» dep ataldy. Atalmysh uıym 1920 jyldan bastap, 1921 jyly tolyq qurylyp bitti. Uıymnyń qurylýyna Túrkııa Respýblıkasynyń da ózindik úlesi boldy. Atap aıtar bolsaq, 1921 jyly shilde aıynyń sońyna taman Túrkııadan Mustafa Kemal Atatúriktiń tapsyrmasy boıynsha Ulttyq Máji­lis­tiń múshesi Mustafa Sýphı Soısallyoǵly Buharaǵa keldi. Onyń usynysy boıynsha «Túrkistan Ulttyq Birligi» qurylyp, onyń tóraǵasy bolyp Zákı Valıdı saılandy. Tamyz aıynyń 3-5 kúnderi komıtettiń alǵashqy otyrysy bolyp, komıtet budan bylaı «Orta Azııa ulttyq musylman uıymdarynyń odaǵy» dep ataldy. Aıta ketý kerek, bul odaqqa kóp eńbek sińirgenderdiń biri – Turardyń jaqyn serigi, qyrǵyz halqynyń aıaýly perzenti Tórequl Januzaqov edi. Uıym keıinirek «Túrkistan Ulttyq Birligi» bolyp qaıta quryldy jáne Mustafa Shoqaı uıymnyń Eýropadaǵy ókili bolyp saılandy. Al 1921 jyly 18 qyrkúıekte Zákı Valıdıdiń uıytqy bolýymen VII Túrkistan Ulttyq quryltaıy ótti. Taǵy da Valıdıdiń esteligine júginer bolsaq, Álıhan Bókeıhanov, Ahmet Baıtursynov, Mu­hametjan Tynyshpaev jáne Turar Rysqulovtyń habary bolǵanymen, túrli sebeptermen quryltaı jumysyna qatysa almady. Grıgorıı Safarov sııaqty bolshevıkter tarapynan «pantúrikshil», «basmashylardyń rýhanı kósemi» dep aıyptalǵan Turar Rysqulovtyń ortalyqtyń pıǵylynan qaımyqpaı, Zákı Valıdımen jáne túrikshil-ultshyl toptarmen baılanysyn astyrtyn jalǵastyra bergenin baıqaımyz. Turar Rysqulov túrikshildik ıdeıasyn jáne jańadan qurylyp jatqan Túrkııa Respýblıkasymen baılanys ornatýdy erekshe qoldady. Belgili tu­rar­tanýshy Ordaly Qońyratbaev atap kórsetkendeı, túrik halyqtary kom­mýnısteriniń II Jalpyreseılik keńe­sinde «pantúrikshildik» ıdeıasynyń túrik halyqtary úshin orasan zor paıdasy bar ekenine toqtalǵan Rysqulov Túrkııa týraly bylaısha oı órbitedi: «Bizdiń aıtaıyn degenimiz Túrkııa, ımperıalıstik Túr­kııa, ol endi joq. Shyǵystyń orasan zor halqyn sońynan ertetin jańa Túr­kııa bar. ...Qazir Kemal­dyq Túrkııa túrik halyqtarynyń qozǵalysyna bas­shylyqty keńestik Reseı jasaı almaıdy dep málimdegisi kelip otyr. Biz olardyń aıt­qanynyń durys ekenin moıyndaýymyz kerek».

Jalpy, bul kezeńde barlyq ultshyl toptar men astyrtyn uıymdardyń bir-birimen baılanysy bolǵanyn ańǵarý qıynǵa soqpaıdy. Máselen, tatardan shyqqan qaıratker tulǵa Mırsaıd Sultanǵalıevtiń Bashqurtstandaǵy partııa jetekshileriniń biri Adıgamovqa jazyp, alaıda I.V.Stalınniń qolyna túsken hatynda da «Valıdımen baılanys qur» degen sóılem bar edi. Al Valıdımen baılanys qurý – bas­mashylyq qozǵalysymen baılanys ornatý ekeni aıtpasa da túsinikti jaıt. Son­daı-aq qýlyǵyna quryq boılamaıtyn Stalın, Sultanǵalıevtiń Turarǵa jazǵan jasy­ryn hattaryn da biletin edi.    Emıgrasııada jalǵasqan kúres

Alǵashqyda bolshevıktik bılik uzaqqa barmaıdy dep oılaǵan ult zııa­lylary, jańa úkimettiń alysqa shabar keń tynysyn sezgennen keıin ult­tyq kúrestiń aýqymyn keńeıtý maq­­­satynda shet elderge jastardy jiberýdi kózdedi. О́ıtkeni shet elderge shyǵýdyń basqa amaldardy taýsylǵandyqtan, tyǵyryqtan shyǵar jol retinde osy baǵyt tańdap alyndy. Bul úshin Buhara Halyq Respýblıkasy úkimetiniń tó­raǵasy Faızýlla Hojaev pen Turar Rys­qulov bastama kóterip, 60-qa taıaý oqýshyny Túrkııa men Germanııaǵa jiberý úshin daıyndady. Osy maqsatta 1922 jyly «Kómek» atty uıym quryldy. Múnaýýar Qarı bastaǵan jádıtshilder men ult zııalylary atalmysh uıymǵa úlken kómek kórsetip, halyqtan qarjy jınaldy. Osy jyly Tashkent qalasynda ádebı kesh ótip, munda oqýshylar úshin 7500 som qarajat jınaldy. Almanııaǵa jiberilgen oqýshylar arasynda Ázimbek Birimjanov, Tahır Shaǵataı, Abdýlýahap Oqtaı, Ibrahım Iаrkın sııaqty keıinirek Eýropada qurylǵan «Túrkistan Ulttyq Birliginiń» músheleri bar bolatyn. Ýálı Qaıým da osy toptyń ishinde edi. Oqýshylardy Máskeý qalasyna deıin Mustafa Shoqaıdyń jaqyn serigi Ýbaıdýlla Hojaev ertip apardy. Oqýshylar Almanııaǵa jetkennen keıin, Mustafa Shoqaı olarǵa basshylyq jasady. Mustafa Shoqaıdyń sózimen aıtqanda, «Almanııada oqyǵan túrkistandyq jastar shynynda Túrkistan ult-azattyq kúresiniń aldyńǵy sapynan kórine bildi. «Iаsh Túrkistan» solarǵa jáne Túrkııadaǵy jastarǵa arqa súıep dúnıege keldi. Osy jastardyń belsene at salysýynyń arqasynda ol óz isin jalǵastyra bildi». Oqýshylardyń jaı-kúıimen tanysý maqsatynda 1922 jyl­dyń sońyna taman Buhara Halyq Respýblıkasy úkimetiniń tóraǵasy Faı­zýlla Hojaev Almanııaǵa baryp qaıtty. Al Turar Rysqulov Túrkistan ASSR-i Halyq Komıssarlary Keńesiniń tóraǵasy retinde 1923 jyly Almanııaǵa baryp, oqýshylarmen kezdesip, júzdesip qaıtty. Osy joly onyń Almanııada júrgen Mustafa Shoqaımen kezdesip-kezdespegeni jóninde qolymyzda má­limet joq. Týmysynan talantty ári ıdeıalas eki saıasatkerdiń saqtyq úshin kezdespeýi, biraq jeń ushynan jalǵasyp, jasyryn habarlasýy da múmkin. О́ıtkeni Turar Rysqulovty qyraǵy kózder qas qaqpaı qadaǵalap otyrǵany belgili. Onyń ústine, Turar óz maqalasynda oqýshylardyń Eýropadaǵy túrik tektes emıgranttarmen, ıaǵnı Mustafa Shoqaı sııaqty túrkistandyqtarmen kezdesetinin, alaıda olardyń oqý­shy­lar­ǵa eshqandaı keri áseri joq eke­nin jazǵan bolatyn. Sondyqtan onsyz da ortalyqtyń «seniminen shyǵyp ketken» T.Rysqulovtyń bul sapary aqyr aıaǵynda úlken daýǵa ulasty. Turar Rysqulovtyń 1938 jyly «sotynda» taǵylǵan aıyptar negizinen onyń 1919 jyldan beri úkimetke qarsy «Ittıhat va tarakkı» uıymyna múshe bolǵany jáne osy 1923 jyldan bastap Almanııaǵa jumys istegeni tóńireginde bolǵan edi. 

Almanııa saparynda emıgrasııadaǵy shovınısterdiń jáne sapardan keıin Más­keýlik shovınısterdiń aıaýsyz sy­nyna ilikken T.Rysqulov, 1924 jy­ly Prav­da gazetine «Emıgrasııa v Týr­kes­tane» atty maqala jarııalady. Atal­mysh maqalasynda ol Mustafa Sho­qaı­dyń emıgrasııadaǵy «Dnı» gaze­tinde jarııalanǵan «V novom Týr­kes­­tane» jáne «Nasledıe Lenına v Týr­kestane» atty maqalalaryna jaýap jazdy. Atalmysh maqalasynda derek­terge kóbirek júgingen Turar Rysqulov, Shoqaıǵa qarsy ǵaıbat sóz qoldanbaıdy. Turardyń taǵy bir maqalasy «Eńbekshil Qazaq» gazetiniń 1924 jylǵy №231 sanynda jaryq kórdi. «Túrkistan týraly Reseı qashqyndary» dep atalatyn maqala «Pravda» gazetine jarııalanǵan maqalanyń aýdarmasy ispetti edi. Bul maqalada da ol Mustafanyń «Jańa Túrkistan» jýrnalynda jaryq kórgen maqalasyn taldaıdy. Biz budan Turardyń Máskeý  aldynda aqtalýǵa májbúr bolǵanyn baıqaımyz. Sondaı-aq áıgili Sul­tan Ǵalıevtiń sotymen tustas kelgen bul kezeńde Mustafa Shoqaıdyń da Turar Rysqulov pen túrkistandyq shákirt­terge qarsy baǵyttalǵan stalın­dik qahar­ly syndy eskerýine týra kel­di. Son­dyqtan ol Rysqulov týraly sóz bolǵanda «Stalınniń favorıti», «bol­shevıkterdiń Túrkistandaǵy senim­di ókili» sııaqty sózderdi qoldana bas­tady. Shoqaı mundaı sózderi arqyly «Rysqulov shynynda Stalınge berilgen, adal bolshevık, meniń onymen qatysym joq» degen uǵym qalyptastyryp, Túr­kistannyń qaıratker ulyn tónip kele jatqan qaýip-qaterden qorǵaýdyń bir amalyn qarastyrǵany edi. Keıinirek, túrkistandyq shákirtterdiń bir bóligi elge oralǵannan keıin de Shoqaı olardy qorǵaý maqsatynda bylaı dep jazdy: «Men mynany aıtýǵa tıispin: Túrkistanda bolyp jatqan oqıǵalardy kúnbe-kún bilip otyrý múmkindigim joq bolǵandyqtan, Túrkistandaǵy jas órkenge elimizdegi uıymdar jaıly baǵyt beretin ondaı ańqaý adam emespin. Eger men osylaı etken bolsam, onda eki túrli aýyr qatelik ji­bergen bolar edim. Birinshiden, saıası jáne áleýmettik máselelerde qatelik ji­ber­gen bolar edim. Ekinshiden, saıası kúres pen uıymdastyrý tájirıbesi kemshin bir jas túrkistandyqty týra jendetterdiń tuzaǵyna túsirgen bolar edim». Sonymen qatar emıgrasııadaǵy Kerenskıı bastaǵan orys jáne armıan shovınısteri Shoqaıǵa da tıisip, ony «Dnı», «Vozrojdenıe», «Poslednıe novostı» sııaqty gazetterdiń betterinde «pantúrikshil» dep aıyptaı bastaǵannan jáne osy baǵytta jazylǵan arandatýshy maqalalar kóbeıip ketkennen keıin, Mustafa Shoqaı bularǵa arnaıy jaýap jazdy. Tipti, «Poslednıe novostı» gazetiniń bas redaktoryna jazǵan hatynda Mustafa Shoqaı óziniń Turar Rysqulovpen eshqandaı baılanysy joq ekenin alǵa tartty. Atalmysh hatynda ol Rysqulovtyń bolshevıkter tarapynan «fashıstik Almanııanyń agenti» retinde aıyptalyp jatqanyn, shyn máninde Rysqulov kelgen 1923 jyly Almanııada áli fashıstik bıliktiń ornyqpaǵanyn da eskertip ótti. Mustafa Shoqaı, osylaısha shovınızmniń tegeýrindi shabýylyna toıtarys berip, odan Rysqulov pen ózin arashalap alýǵa umtyldy. 

Túıindeı aıtqanda, Túrkistan ult-azattyq qoz­ǵalysy elde jáne emıgrasııada bir baǵytta júrdi. Qolyna qarý alyp, bas­mashylyq qozǵalysyna qatysýshylar, par­tııa qataryndaǵy ult janashyrlary jáne emıgrasııadaǵy qaıratker tulǵalar ishteı úndesip, birlesip jatty. Onyń bir shetinde Turar Rysqulov bastaǵan top turdy. 

Darhan QYDYRÁLI