Túrik órkenıetine qosylǵan úles

Dara da dana, ult erteńi, túrik dúnıesiniń keleshegi dep jar salǵan, bolmysy bólek jalyn júrek aqyn Maǵjan Jumabaev ótken ǵasyrdyń basynda «Túriktiń táńiri bergen nesibi ǵoı... Qazaqta qara shańyraq qalǵan joq pa?», degeni belgili. О́tken aptada sol qara shańyraqta, jalpy túrki dúnıesiniń rýhanııatyna qosylǵan eki kitap, naqtylaı tússek, «Túrkilik tárbıe» atty antologııalyq jınaq pen túrik memleketteri men halyqtary arasyndaǵy qazirgi ıntegrasııalyq úderisterge qatysty saıası-ekonomıkalyq, ǵylymı-mádenı qarym-qatynastardyń barysy baıandalǵan «Túrki dúnıesi» atty almanahtyń tusaýkeseri ótti.

Dara da dana, ult erteńi, túrik dúnıesiniń keleshegi dep jar salǵan, bolmysy bólek jalyn júrek aqyn Maǵjan Jumabaev ótken ǵasyrdyń basynda «Túriktiń táńiri bergen nesibi ǵoı... Qazaqta qara shańyraq qalǵan joq pa?», degeni belgili. О́tken aptada sol qara shańyraqta, jalpy túrki dúnıesiniń rýhanııatyna qosylǵan eki kitap, naqtylaı tússek, «Túrkilik tárbıe» atty antologııalyq jınaq pen túrik memleketteri men halyqtary arasyndaǵy qazirgi ıntegrasııalyq úderisterge qatysty saıası-ekonomıkalyq, ǵylymı-mádenı qarym-qatynastardyń barysy baıandalǵan «Túrki dúnıesi» atty almanahtyń tusaýkeseri ótti.

Bul aıtýly eńbekke qazaq topyraǵynda alǵash shańyraq kóterip, irgesin bekitip kele jatqanTúrki akademııasy uıytqy bolǵanyn, byltyr «Túrkidúnıesi», «Asylmura» atty irgeli eńbekterdi oqyrmanǵa usynǵanyn aıta ketsek deımiz.

Erekshe qundylyqty tanystyrý rásiminiń tizginin qolǵa alǵan Túrki akademııasynyń prezıdenti Sh.Ybyraev eleýli kitaptar týraly jan-jaqty baıandaı kelip, bul ǵylymı ordany ashýyna, onyń júıeli jumys isteýine, baýyrlarmen baılanys jasaý úderisine Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń uıytqy bolyp kele jatqanyna naqty dáıekti dálelder keltirip, «Túrkilik tárbıe» antologııasynda túrki halyqtarynyń rýhanı, mádenı murasy olardyń qazirgi zamanǵy ómir súrý saltyna negizdelip, tuńǵysh ret bir izge keltirilip otyr. Mol murany júıeleý úshin túrki halyqtarynyń tarıhynda jıi kezdesetin ortaq ustanymdar, tujyrymdar, kóz­qarastar, salt-dástúrler, ádet-ǵu­ryptar alty tildiń negizinde túrki tárbıesi birizdi júıege túsi­rildi», dedi. Ol budan keıin kitap­tardyń qurylymy, túzilý tásili, atsalysqan túrik ǵalymdary týraly da baıan etti. Qazir túrki ór­kenıetin qamtıtyn kitapty shyǵarý isine jumyla kiriskenin de nazarǵa saldy.

Budan keıingi sózdi Túrki keńe­si Aqsaqaldar alqasynyń múshe­si, kórnekti ǵalym Ádil Ahmetov alyp, az ýaqyttyń ishinde kóp is tyndyrǵan akademııanyń izgilikti isine rızalyǵyn bildirdi. Ol sonymen birge halyqaralyq uıym TÚRKSOI ýaqyt óte kele, IýNESKO sekildi álemdik úlken mekeme bolatynyna senimdi ekenin jetkizdi. Túrkııada ótken túrik dúnıesiniń basqosýyna tórtkúl dúnıedegi tek-tamyry bir baýyrlarymyzdyń jınalǵanyn, buryn shet qala beretin túrkimender de atbasyn burǵanyn atap ótti. Akademık Ǵarıfolla Esim túrik dúnıesinde túrik azamaty degen uǵym qalyptastyrý kerektigin aıtyp, alda shyǵatyn kitap bilim men ǵylymǵa, jańa tehnologııaǵa arnalsa degen usynysyn bildirdi. Qoǵam qaıratkeri, professor Myrzataı Joldasbekov tek-tamyrymyzdy túgendeý barysynda «túrki», «túrik», «túrkııa», taǵy basqa ataý­lardy bir izge túsirý kerektigin aıtty. Men úz­beı aıtyp kele jatqan bir ıdeıa: túrik tarıhyn mektepte oqytý, túrki álemine ortaq telearna ashý, Túrik akademııasynyń múshe­ligine saılaý ótkizý edi. Bizge­ Táńirim mol múmkindik berip otyr. Sony paıdalana almaı, ta­rı­hymyzdy túgendeýde kóp jaǵ­daıda sý betinde qalqyp júretinimiz bar. Tereńge úńilý arqyly tegińdi tanyp, bilesiń. Ana bir jyldardaǵy alasapyranda Reseıdiń syrtqy ister mınıstri bolǵan bir azamat túrikterdi bir-birine jaqyndastyrmaý kerek degenin óz qulaǵymmen estigenmin. Biz ártúrli órkenıetterdi aıtamyz. Al nege túrik órkenıetiniń bar ekenin bilmeıtinderdiń qulaǵyna quımaımyz? Aǵaıyndar-aý, túrik órkenıeti buryn da bolǵan, qazir de bar. Sony dáıektep, urpaqtar sanasyna sińirý bizge júktelip otyr. Myna eńbekter sonyń alǵashqy qadamy der edim, dedi.

Osy arada oıymyzǵa 99 jyl buryn, ıaǵnı 1914 jyly Mir­jaqyp Dýlatov túrik balasyna qaratyp: «Keleshek kúnniń qan­daı bolashaǵyn bilýge tarıh anyq qural bolady. О́ziniń tarıhyn joǵaltqan jurt, óziniń tarıhyn umytqan el qaıda júrip, qaıda turǵandyǵyn, ne istep ne qoıǵandyǵyn bilmeıdi, keleshekte basyna qandaı kún týatynyna kóz jetpeıdi. Bir halyq óziniń tarıhyn bilmese, bir el óziniń tarıhyn joǵaltsa, onyń artynsha ózi de joǵalýǵa yńǵaıly bolyp turady», deı kelip: «Tarıhy, ádebıeti joq halyqtyń dúnıede ómir súrýi, ulttyǵyn saqtap ilgeri basýy qıyn. Ádebıeti, tarıhy joq halyqtar basqalarǵa sińisip, jutylyp joq bolady», degen sózi oraldy.

M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń dırektory, UǴA korrespondent-múshesi Ýálıhan Qalıjan túrikti taný – qazaqty taný dep, tarıhty jazý kezindegi alýan túrli pikirler týraly aıtyp, eldik iske tarıhshy da, ádebıetshi de, jýrnalıst te úles qosýǵa quqyly ekenin, keı jaǵdaıda bir-birimizdi áýesqoı deý­den aýlaq bolý qajettigin, jalpy tarıhty jazý isinde qasańdyqtan qutylý arqyly oqyrmandy uıytýǵa bolatynyn eske saldy. Sonymen qatar, uly tulǵalardyń, onyń ishinde túrki álemindegi aıtýly adamdardyń qundy sanalatyn rýhanı jádigerlerdiń tizimin bekitý, sony jurtqa jetkizý jaǵyn oılastyrýdy usyndy. Májilis depýtaty Aldan Smaıyl slavıan jazýy kúnin Reseı jyl saıyn atap ótetinin dáıekke keltirip, óziniń rýna-syna jazýy kúnin qazaq topyraǵynda da merekege aınaldyrý máselesin qozǵap, ony Úkimet qoldaǵanyn, bul ıgilikti istiń aldaǵy ýaqytta iske asatynyn alǵa tartty. Taǵy bir halyq qalaýlysy Kamal Burhanov: «Biz keńes zamanynda joǵary oqý oryndarynda slavıan memleketteriniń, Reseı tarıhyn molynan oqyttyq. Túrik dúnıesi tek tildik turǵyda ǵana qarastyryldy. Qazir oqyp-bilip jatqan tarıhynan múlde habarsyz boldyq. Endigi jerde osy olqylyqtyń ornyn toltyrýymyz kerek», dedi. Ol buǵan qosa, kóptegen tarıhı eńbekterdiń qasań tilmen jazylatynyn, ony qajet adamdar ǵana oqıtynyn, jalpy jurt kóp jaǵdaıda bile bermeıtin, sondyqtan tarıhı qundylyqtarǵa yntaly jurtqa kórkem tilmen usynýdyń ar­tyq­tyǵy joq degen pikirge qosy­latynyn jetkizdi. Álemdik úderiste mundaı izdenisterdiń bar ekenin de alǵa tartty. Professor Dıqan Qamzabekuly túrik halyqtarynyń arasyndaǵy aýdarma isindegi ketip jatqan olqylyqtardy joıý jolyn usyndy. Jaqsy dúnıe jaqsy aýdarylmasa, oqyrmanyn tappaıdy. Osy isti júıeli jolǵa qoısaq, bir-birimizdi jete túsiner edik, dep baılam jasady.

Sonymen, túrik órkenıetine qosylǵan «Túrki dúnıesi» almanaǵy men «Túrkilik tárbıe» antologııasy jurtshylyq qolyna tıdi. Bul aıtýly eńbekte tek-tamyry bir qandas baýyrlardyń rýhanııat salasyndaǵy uly dúnıeleri óz tilderinde jarııalanǵan. Anaý zamandary aǵaıyndyqtan alshaq ketip, ózi bolǵan qyzdaı kún keshken, qazir tabysyp jatqan jurttyń jaýharlary bir kitaptyń ishinde marjandaı tizilip, túıisýi kóńilińe medet eken.

Súleımen MÁMET,

«Egemen Qazaqstan».