Arqaly aqyn Sáken Imanasovtyń aramyzden ketkenine de, mine, bir jyl bolypty. «Dúnıeniń eń basty jumbaǵy – adam... Al óner adamdary, daryn ıeleri, ásirese, aqyndar – bolmysynan bólek, tabıǵatynan tylsym, qaıtalanbas qubylys, ýnıkým» dep zamandasy, kórnekti aqyn Qadyr Myrza Áli aıtqandaı, Sáken aǵamyzdyń óleńderin, kósemsózderin elite o yǵan zamandastarynyń barshasy aqyn armanyn, asqaq sezimin, júrek qalaýyn tolyq túsine qoıdy dep aıta almaımyz. Tektiligi men bettiligin menmendikke, tákapparlyqqa balady, ótkirligi men týrashyldyǵyn qabyldaı almady. Bul onyń tabıǵatynan tylsym, boıyna tek ar men namysty ǵana darytqan aqyn bolǵanynan da shyǵar. Qalaı desek te, aqyn Sáken, azamat Sáken ekenin ómiriniń sońǵy kúnine deıin áıgileýmen ótti.
Arqaly aqyn Sáken Imanasovtyń aramyzden ketkenine de, mine, bir jyl bolypty. «Dúnıeniń eń basty jumbaǵy – adam... Al óner adamdary, daryn ıeleri, ásirese, aqyndar – bolmysynan bólek, tabıǵatynan tylsym, qaıtalanbas qubylys, ýnıkým» dep zamandasy, kórnekti aqyn Qadyr Myrza Áli aıtqandaı, Sáken aǵamyzdyń óleńderin, kósemsózderin elite oqyǵan zamandastarynyń barshasy aqyn armanyn, asqaq sezimin, júrek qalaýyn tolyq túsine qoıdy dep aıta almaımyz. Tektiligi men bettiligin menmendikke, tákapparlyqqa balady, ótkirligi men týrashyldyǵyn qabyldaı almady. Bul onyń tabıǵatynan tylsym, boıyna tek ar men namysty ǵana darytqan aqyn bolǵanynan da shyǵar. Qalaı desek te, aqyn Sáken, azamat Sáken ekenin ómiriniń sońǵy kúnine deıin áıgileýmen ótti.
Qasıetti óleń túgili, kádimgi qara sózdiń ózin qaǵazǵa túsirý muń bolǵan ómiriniń sońǵy aılarynda Sáken aǵam úıge syımaı mazasyzdanatyn. Atyraýdan Altaıǵa, Almatydan Arqaǵa deıingi salqar dalanyń salqam ulyndaı tórt qabyrǵaǵa telmirip úırenbegen ol dúnıeniń sonshalyqty tarylatynyn, kósilte jazýdy, shalqaqtaı el aralaýdy sóz etpegende, úıden shyǵýdyń azapqa aınalatynyn kúni keshege deıin qaperine de almaǵan edi. Sońǵy bir jylda ǵana shalǵaı óńirlerdegi shaqyrtýlardan bas tartyp, boıkúıezdikke salyna bastady. Sonyń ózinde de dos-jarandary, aǵaıyn-týystary habarlaspaı qalsa bolǵany: «Áı, Seken, myna jurt meni umytaıyn degen be? Úzbeı telefon shalatyn Sofy da, Tynymbaı da, Beksultan men Qýanyshbaı da, Nurmahan men Mamadııar da habarlaspaıdy. Tumaǵań ketkeli úlken-kishiler baılanysty sıretti», dep alatyn da, meniń qandaı qyzmet bolsa da daıyn ekenimdi emeýrinimnen-aq uqqan soń: «Ish pysty, álgi aǵalaryń qaıda?» dep toqtaıtyn. «Aǵalaryń», degeni – mektepte birge oqyǵan dostary Shylby men Melis, izdeýiniń máni – ermegimizge aınalǵan preferans.
Qazir oılap qarasam, aqyn júregi tar keýdege ǵana emes, ulan-ǵaıyr Almatyǵa da syımaı, kósile bir shalqıtyn ortany, aq peıil aǵaıyn-týys pen aqjarma minezdi dos-jarandardy, qaımaǵy buzylmaǵan qazaqy tirlikti, ózi sekildi tazalyq pen órliktiń úlgisindeı azamattardy, áńgime-dúken qura alatyn zııaly ortany ańsaıdy eken-aý. Asúıdegi shybynnyń ushyp-qonǵanyna da kúıgelektenetin kúıbeń tirligimizde aqyn aǵamyzdyń neni ańsap júrgenin, bir-jar saǵat únsiz melshıgen telefonǵa da áldeneni kútkendeı álsin-álsin alańdap qaraı bergenin sezbek túgili, oılamappyz da. Átteń dúnıe-aı! Tirliktiń parqyn da, narqyn da umyttyratyn qý pendeshilik deseńshi! О́miriniń sońyna deıin kóńil taza, namysy bıik dostarynyń azaımaýyn ańsaǵan edi.
Jolyqqan shaqta-aq umyt bop qaıǵyń,talas qap,
Shamdanýy da, tańdanýy da jarasty-aq.
Oılamaı ótken tirliktiń narqy, parqyn da,
Dosty ańsap kelem nar kóńil,
Dosty ańsap kelem ári asqaq!
Egde tarta bastaǵan shaǵynda: «Elge ketsem be dep júrmin. Talapkerge. Baıash turǵan úıdiń janynan baspana salǵyzyp alyp, typ-tynysh jatsam...», deıtindi de jıi aıtýshy edi. Kindik qany tamǵan qut mekeni bolǵanymen, tabanynyń Almatydan ajyraı almaıtynyn ózi de sezgenimen, sózben órnekteı almaıtyn ózekjardy saǵynyshy ekenin sezetinbiz.
Jurt bitkendi bóten tutpaǵan, bárin baýyr, bárin dos sanaǵan aǵamyz qatar júrgen jora-joldastarynyń, tamyr-tanystarynyń, inileri men zamandastarynyń boıynan tek tazalyqty, tektilik pen bettilikti kórgisi kelýshi edi. Ekijúzdilikke, jaǵympazdyqqa, satqyndyqqa tózbedi. Joldas bolyp qasyna ergenimen, aınymas dos bola almaıtyn azamattardan irgesin aýlaq saldy. Kólgirsimedi. Sebebi, bıik te asqaq rýhyn tómendetýdi ezdikke, usaqtyqqa balady, aıarlyqqa salynyp, baqaıesep kózdegenderdiń túptiń túbinde ózinen asyp ketpesin, abyroıǵa kenelmesin sezindi. Jyryna arqaý etti.
Aıtyp em ǵoı ózińe baıaǵyda.
Suramaımyn kisiden saıany da, –
Qoltyǵyna bireýdiń tyǵylmaımyn,
Jyǵylmaımyn eshkimniń aıaǵyna!..
О́mir boıy esińde saqta degem.
Qaıda qashyp qutylar baq ta menen.
Aq sútimen anamnyń emgen ardy,
Abyroıly qalpynda saqtap ólem!..
Biraq ańǵal edi. «Aǵalap» qurmet kórsetken birqatar inileriniń ne úshin óbekteıtinin saralap jatpaıtyn. Kúnderdiń kúninde «kókelep» júrip tórge ozǵan sol azamattar tóbesinen jýyndy quıa salǵandaı ósek tarata bastaǵanda ǵana: «Áı, mynaýyń ıt eken ǵoı. Pálenshekeń osy jigit jaıynda áldebir áńgime aıtqanda mán bermep edim...», dep jyly jaýyp qoıatyn da, ábden shekten shyǵa bastasa, ókpesin óleńmen qaǵazǵa túsiretin. Sanda bar, sanada joq, tirlikte bar, tiriler sanatynan syzylyp tastalǵan birqatar dostary men inileri aǵamyz dúnıeden ótkende tóbe kórsetpek túgili, kóńil aıtýǵa da jaramaǵanda bárimizdiń barar jerimiz bireý ǵoı degenbiz de qoıǵanbyz. Aman júrsin bári de!
Áli kúnge oqylǵan qurany men baǵyshtalǵan duǵasynan qalmaǵan shynaıy dostary Shylby men Melis, Serik pen Sembaı, Mamadııar men Nurmahan, súıenish inileri Beksultan men Qýanyshbaı, Nurlan men Nurtileý, Ǵalym men Baýyrjan, eldegi Sapash pen Álibek, Bolat pen Sataı aqyn-dos aǵalaryna aqjarma peıilden ajyramaǵany úshin nesibelerinen qaǵylyp, abyroıdan aıyrylyp qalǵan joq.
Aman Omarbaev deıtin kúıeý balamyz bar. Kóp oqıdy. Qolyna túskendi talǵamaıtyn bolsa kerek. Sodan da tarıhtan bolsyn, ádebıet pen ónerden bolsyn, oqyǵan-toqyǵandaryn alǵa tarta daýlasa ketýge beıim turady. О́tirikke, jalǵandyqqa jany qas. Adamnyń kemshiligin, qateligin betiń bar, júziń bar demeı aıtyp salady. Sonysymen de ózi birqatar adamdarǵa jaqpaı júredi. Sáken aǵamyzben bilim talastyrǵysy kelgenimen, burynyraq ár jerden oqyǵandaryn aǵasynan estigenderimen qaıtara salystyrǵan soń: «Iá, meniki jón emes eken. Osynyń bárin bul kisi qaıdan bile beredi?» dep tańyrqaıtyn.
Aǵamyzdyń bilimdarlyǵyna, kóp oqyǵandyǵyna tek Aman inimiz ǵana emes, zamandas aqyn-jazýshylar da, ózin ǵulama sanaıtyn tarıhshylar da eriksiz tańǵalatyn. Basqosýlarda, dastarqan basynda Qadyr men Tumanbaıdyń da, Saıyn men Qalıhannyń da sheshile aqtarylyp, kósemsı sóıleýge bata almaǵandaı Sáken aǵamyzdyń aýzyna qaraǵanyn ózimiz de san márte kórgenbiz. Myna bir estelik te osyǵan qatysty edi.
О́tken ǵasyrdyń 80-shi jyldarynyń basynda Taldyqorǵan oblystyq «Oktıabr týy» gazetinde qyzmet atqardym. Kezekti nómirge qol qoıyp, túngi 12-lerge taman Áben (Dáýrenbekov) kúıeý balamyzdyń páterine kelsem, shyǵarmashylyq issaparmen júrgen Almatydaǵy bir top aqyn-jazýshylar dúrkirese aýqat iship otyr eken. Esikten kirmeı jatyp: «Oý, daýystaryń kósh jerden estiledi ǵoı», dep ún qatqanym esimde. Qonaqtar otyrǵan bólmege bas suǵa qoımaǵanmyn. Daýsymdy estigen jurt tym-tyrys tyna qaldy. «Áı, myna saıtan qaıdan júr?» degen tanys daýys estildi. Sóıtsek, daýsymyz uqsas boldy ma, aýyzúı jaqta sheshinip jatqan meni Sáken be dep qalǵan Qalıhan Ysqaqov eken. Búkil kesh boıy aýyzdyǵa sóz bermeı kósile sóılep otyrǵan Qalekeń ishke kirgen meni kórgen soń: «Áı, sen Seken ekensiń ǵoı. Álgi pále kelip qaldy ma dep zárem zár túbine ketken joq pa?» degeni. Qasyndaǵylardyń: «Neden shoshyndyńyz?» degen suraǵyna Qalıhan aǵamyzdyń: «Kúni boıy bárińdi aýzyma qarata sóılep otyr edim. Sáken kelse maǵan sóz qaıda dep qalǵanym ras», degeni. Anyǵy sol. Ázil-qaljyńy jarasqan úlkendi-kishili qalamgerler ǵana emes, kezinde el basqarǵan aldyńǵy aǵalary da Sáken otyrǵan jerde kóp sóıleı bermeıtin. Qandaı taqyryp qozǵalmasyn, arǵy-bergi tarıhty qopara otyryp aıǵaqty, dáleldi mysaldary arqyly jurtty eriksiz tyńdata biletin. Bul onyń kóp oqyp qana qoımaı, kóp toqyǵan danyshpandyǵynyń bir belgisi edi.
HIH-HH ǵasyrlar aralyǵynda ómir súrgen orystyń asa daryndy aqyny Konstantın Balmont jaıynda Marına Svetaeva: «Aqyn óleń jazýdan ózge ne biledi dep oılaýshy edim. Sóıtsem ol – ón boıyna júz professordy qondyryp alǵandaı bárin-bárin biledi eken», deıtin pikir bildirse, maǵan osy sóz aqyn aǵam Sáken Imanasovqa qarata aıtylǵandaı bolady da turady. Sebebi, ol kóne Mysyr, Vavılon, Rım ımperııasy, Túrki álemi men solardyń qaharly ámirshileri, úndi men qytaı mádenıeti, qazaqtyń nebir jyrshy-jyraýlary men el bılegen tulǵalary jaıynda tańdy tańǵa uryp áńgime aıta beretin.
At jalyn tartyp mingen adamnyń artynan ergen urpaǵy – quldyrańdaǵan qulynynyń quıyndaı úıirilgen ómir aǵysymen kete bermeı, ózi shyqpaǵan tepseńderden kórinýin qalaıtyny zańdy qubylys. Bir jasqa tolmaı jatyp tili shyqqan, 3-4 jasynda ejiktep kitap oqyǵan tuńǵyshy Almastan kóp úmit kútip edi. «Ulyma» degen óleńin birge oqıyqshy.
О́tseń, janym, túgel bir dúbirletip,
Sulýlardy kórgennen dirildetip.
Aıqastarda daýsyńdy asyryp-aq,
Shaıqastarǵa bastarda buryn ketip.
Qarap qalar qyz balqyp, er úmitpen,
Aldyńda asaý aǵys bar seni kútken.
Kirpigińdi qaqpastan kókteı ótseń,
Saldyrtyp bir sal minez, serilikpen.
О́rlik jaıly ózgege syrdy uqtyryp,
О́rt bop janyp ótseń-aý, dúrliktirip.
Dos úıine jetseń-aý saǵyndyryp,
Jaınap salar shaqtardy bir kúttirip.
Jaqsylyq ta júrseń-aý jasap qansha,
Kúlseń de bir kúlseń-aý jas aqqansha.
Aq janyńdy usynyp tursań-aý kil,
Bireý seniń syrtyńnan tas atqansha.
Osylaı bir tartsań-aý tańǵa alshaqtap,
Kóńilińdi adal da ańǵal saqtap.
Sańqyldap ta aıtsań-aý aıtaryńdy,
Qurdastaryń kúmiljip qalǵan shaqta,
Jetkenińnen jaryǵym, jetpegiń kóp,
Osylaısha ótkeısiń kókte gúldep,
Jaýyń bolsa, qalsyn da qaradaı bir,
«Mynaýyńnyń shalqýy-aı?» – dep te kúndep.
Osy bolsyn demeımin bar asylyń,
О́mir de bir joryq qoı, qarashy, ulym,
О́zim izdep kelgen kóp qasıetti,
Senen tapsam dep turmyn, qarashyǵym.
Bul armany, áke ańsaýy bir kúnde tas-talqan kúıredi. Ishki ister organdarynda eńbek jolyn bastaǵan Almas 90-shy jyldardyń orta tusyna taman qandyqol qaraqshylardyń qolynan qaza tapty. Aǵamyzdyń kúızelgenin, qusalanǵanyn kórý ońaıǵa soqqan joq. Taý tulǵaly azamattyǵyn da sol kúnderi tanytyp baqty. Kúıremedi. Ishi qan jylap tursa da Sáken ekenin, bekem ekenin tanytty.
Aldyna Abaı bastaǵan marqasqalar kelse de aıylyn jyımaıtyn, baılyq pen bıliktiń býyna pisken, sanasyna rýhanı dáýletti sińirýdi erikkenniń eńbegi sanaıtyn, kók qaǵazdyń syldyrynan ózgeni «qazaqtyń byldyryna» balaıtyn alkeýde atqaminerlerdi kórgende jany kúızeletin. Egemen el bolsaq, óz qotyrymyzdy ózimiz qasıtyn kúnge jetsek deıtin arman-ańsaýlary júzege asqanda Joǵarǵy Keńestiń depýtattyǵyna saılanǵan ol el muńyn, halyq zaryn ózi basqarǵan «Qazaqstan Respýblıkasy» dep atalatyn gazet pen depýtattyq minberden bılik qulaǵyna jetkizbek bolǵanda, amal qaısy, ekeýi de tarap ketti.
Ol óleń deıtin qudiretke shań jýytpady, ár shyǵarmasynyń boıynan Sáken mineziniń, Sáken qýatynyń ańqyp turýyn ańsady. Abaıdyń aldynda bas ıip, Qasymǵa eliktedi, Muqaǵalıdy erekshe qurmet tutty. Jazǵandaryn tym qurysa myńnyń biri oqyp, júzdiń biri sanasyna toqyr dep úmittendi. Sondyqtan da ol jyl saıyn kitap shyǵarýdy, kópirtip jazýdy maqsat tutpady. Ushyna bal jaǵylǵan jebedeı ár óleńiniń qazaq deıtin halyqtyń jan sezimin oıatýyn, júregine tektilik pen bekzattyq, tazalyq pen ınabattylyq sińirgenin ańsady.
Aıyqpas dertke shaldyqqandar men jaryq dúnıeniń qyzyǵynan jalyqqandar bolmasa ajal qushýdy ańsaıtyn adamnyń Alla taǵalanyń ámirine kúpirlik keltiretin qasıetti Quran Kárimde de anyq baıqalady. Ondaı adamǵa janaza shyǵarylmaıdy, qorymnan oryn usynylmaıdy, oqshaý orynǵa jerlenedi. Aǵam Sáken bolsa ólimge umtylmady, ómirdi, jaǵympazdyq pen jalǵandyqtan ada ómirdi ańsady. Márııa jeńgeme, páteriniń tórt qabyrǵasyna sońǵy ret janaryn qadaǵan kúıi aqtyq demi bitkenshe ómirge qushtar boldy. Biraq janyn qınamaıtyn, otbasyn ábigerge salmaıtyn, aǵaıyn-týysty renjitpeıtin aq ólimmen kóz jumýdy ańsady. Solaı boldy da.
Aqtyq saparǵa attanar sátin sezgen de bolar, áıteýir, jeltoqsannyń 10-y kúni janyna nemeresi Jánibekti alyp jatatyn aǵamyz: «Áı, Márııa, búgin meniń qasyma sen jatshy», degen kórinedi. Keshki aýqatyn iship, saǵat segizder shamasynda jedel járdem dárigerlerine sońǵy ret tekserilgen aqyn júregi túngi ekiden asa bergende soǵýyn toqtatty. О́mirge qushtar edi. Ajaldy ańsamaǵan kúıi, aq ólim, azapsyz ólim tilegen qalpy fánı dúnıeni qansha qımasa da, ańsaǵan armandarynyń barshasyn taýysqandaı baqılyqqa attanyp kete bardy. Artynda otbasy, bala-shaǵasy, eńireı ezilgen bizder – týǵan-týystary men jora-joldastary, eń negizgisi arly da adýyn jyrlary, arqaly da arly aqyn retinde jınaǵan abyroı-ataǵy men dańqy qaldy. Ǵasyrlarǵa jalǵasatyn ekinshi ǵumyry bastaldy.
Seken IMANASOV.
Almaty.