«Túrki tildes, túgel bol!» – dep uran tastaǵan Turar Rysqulov týraly eki kitap Túrkııada jaryq kórdi

Sońǵy ýaqyttarda Túrkııada zertteýshilerdiń Turar Rysqulovqa kóbirek kóńil aýdara bastaǵany baıqalady. Munyń eki sebebi bolýy múmkin. Birinshiden, Turar Rysqulov – tatar áriptesi Mırsaıd Sultanǵalıev sııaqty búkil túrki halyqtarynyń respýblıkasyn qurý úshin kúresken qaıratker. Ekinshiden, ol Túrkııadaǵy ult-azattyq kúresiniń jetekshisi Mustafa Kemal Atatúrikti asa joǵary baǵalaǵan.

Taıaýda Túrkııada jaryq kórgen Rysqulov týraly kitaptyń avtory Halıt Qaqynsh keıipkeri týraly bylaı deıdi: «Túrkııa Ortalyq Azııa respýblıkalarymen tek din turǵysynan ǵana emes, sonymen qatar, mádenı turǵydan da etene jaqyn. Rysqulov eshqashan klassıkalyq maǵynada pantúrkıst bolǵan joq. Soǵan qaramastan, áriptesi Sultanǵalıev sııaqty keńestik bıliktiń alǵashqy jyldarynda, ásirese, Stalın ýaqytynda «ultshyl» jáne «pantúrkıst» retinde aıyptaldy».

Sońǵy ýaqyttarda Túrkııada zertteýshilerdiń Turar Rysqulovqa kóbirek kóńil aýdara bastaǵany baıqalady. Munyń eki sebebi bolýy múmkin. Birinshiden, Turar Rysqulov – tatar áriptesi Mırsaıd Sultanǵalıev sııaqty búkil túrki halyqtarynyń respýblıkasyn qurý úshin kúresken qaıratker. Ekinshiden, ol Túrkııadaǵy ult-azattyq kúresiniń jetekshisi Mustafa Kemal Atatúrikti asa joǵary baǵalaǵan.

Taıaýda Túrkııada jaryq kórgen Rysqulov týraly kitaptyń avtory Halıt Qaqynsh keıipkeri týraly bylaı deıdi: «Túrkııa Ortalyq Azııa respýblıkalarymen tek din turǵysynan ǵana emes, sonymen qatar, mádenı turǵydan da etene jaqyn. Rysqulov eshqashan klassıkalyq maǵynada pantúrkıst bolǵan joq. Soǵan qaramastan, áriptesi Sultanǵalıev sııaqty keńestik bıliktiń alǵashqy jyldarynda, ásirese, Stalın ýaqytynda «ultshyl» jáne «pantúrkıst» retinde aıyptaldy».

Ystambulda bıyl tamyz aıynda jaryq kórgen Qaqynshtyń kitaby «Qyzyl jebe» Rysqulov. «Ulttyq kommýnızmniń» Sultanǵalıevten keıingi ekinshi uly jetekshisiniń shynaıy ómiri» dep atalady. 416 betten turatyn kitap V.Ýstınov, O.Qońyratbaev, T.Nurtazın, Sh.Murtaza syndy rysqulovtanýshylardyń eńbekterine negizdelgenmen, basqa da kóptegen zertteýshilerdiń eńbekteri men arhıv derekteri paıdalanylǵan. Avtor qazaqsha eńbekterdi túrik tiline aýdaryp bergeni úshin TASAM (Túrkııa – Azııa Strategııalyq zertteýler ortalyǵy) úılestirýshisi, Ortalyq Azııa mamany, qazaq qyzy Almagúl Isınaǵa rızashylyq bildiripti.

Qaqynsh kitabynyń kirispesinde osy eńbekti jazý sebebine toqtala kelip, túrki dúnıesinde Mırsaıd Sultanǵalıev atynyń jaqsy málim ekenin, biraq onymen bir deńgeıdegi Rysqulovtyń Túrkııadaǵy sosıalıstik kózqarastaǵy zııalylarǵa beımálim bolyp kele jatqandyǵyn aıtady. Túrki dúnıesindegi ulttyq kommýnızm aǵymynyń Mollanur Vahıdov, Mırsaıd Sultanǵalıev, Narıman Narımanov syndy jetekshilerimen bir qatarda turǵan qazaq qaıratkeriniń ómirin, saıası is-qımyldaryn, sondaı-aq, tragedııasyn keıde tarıhı derektermen, keıde roman tilimen baıandamaq nıetin bildiredi.

Túrkııada Rysqulov esimi Mırsaıd Sultanǵalıev, Narıman Narımanov jáne Mustafa Suphımen birge atalady. Bular senimdi kommýnıst bola tura, túrki dúnıesimen yntymaqtastyq týǵan halyqtarynyń taǵdyryna oń áser etedi, jaqsylyq ákeledi degen oıdyń jeteginde boldy.

Kommýnızmdi shyǵys halyqtaryn ımperıalızm buǵaýynan qutqarýdyń birden-bir tıimdi joly retinde tańdaǵan M.Sultanǵalıevtiń pikirinshe, túrki elderinde óndiris damymaǵandyqtan, jumysshy taby qalyptaspaǵan. Sol sebepti túrki elderinde ezilgen jumysshy taby joq, biraq ezilgen túrki halyqtary bar. Demirhan Fahrı Erdemniń «Ezilgen halyqtardyń teoretıgi jáne strategi Sultanǵalıev» dep atalatyn maqalasynda atap kórsetilgenindeı, Sultanǵalıev marksızmniń Eýropa qoǵamyndaǵy býrjýazııa men proletarıat arasyndaǵy kúresiniń ornyna túrki halyqtary men shyǵys halyqtarynyń qoǵamdaryndaǵy otarshyldar men otar­lanýshylar arasyndaǵy kúresin júrgizýdi usynǵan. Osy oraıda ezilgen jáne otar bolǵan túrki halyqtary tek yntymaqtastyq jaǵdaıynda ǵana ımperıalızmniń qyspaǵynan qutyla alady. Osy maqsatta túrki elderiniń odaǵy qurylǵannan keıin, onyń yqpalymen Islam elderiniń odaǵy, Islam elderiniń odaǵynyń yqpalymen Shyǵys elderi odaǵy qurylady. Eń aqyrynda Shyǵys elderi batystyq kapıtalızmdi jeńedi, sóıtip, álemde sosıalıstik qoǵam saltanat quratyn bolady.

Tarqatyp aıtsaq, M.Sultan­ǵa­lıevtiń pikirinshe, aldymen Edil men Jaıyqta, Túrkistanda, Kavkazda, tipti, Túrkııada sosıalıstik memleketter qurylýǵa tıis. Odan keıin osy memleketterdiń birigýi arqyly Turan Federaldyq Sosıalıstik Respýblıkasy qurylmaq. Osy ıdeıaǵa sáıkes Edil – Jaıyqta M.Sultanǵalıevtiń ózi, Kavkazda N.Narımanov, Túrkııada M.Suphı, Túrkistanda T.Rysqulov sosıalıstik túrki respýblıkalaryn qurýǵa umtyldy. Turar Rysqulovtyń Túrkistan Túrik Kommýnıstik partııasy men Túrik Sosıalıstik Respýblıkasyn qurý týraly ıdeıalary men saıası is-qımyldary osyny ańǵartady.

Biraq Lenın men Stalın Turar Rysqulovtyń ultynyń kósegesin kógertý jolyndaǵy saıası is-shara­laryn iske asyrýyna múmkinshilik bermedi. Túrkistan halyqtary ishinen shyqqan sosıalıstik qaıratkerlerdiń kóshin bastaǵan T.Rysqulov keńestik júıeniń týǵan jerinde qanat jaıýyna jasaǵan qyzmetterine qaramastan, sultanǵalıevshildikpen ıdeıalyq, ıdeologııalyq baılanys jasaǵandyǵy úshin saıası turǵydan aıyptaldy. Osyndaı aıyptaýlardan keıin kommýnıstik ıdeologııaǵa adal qyzmet etip kele jatqan T.Rysqulov jáne basqa ult qaıratkerleri qýǵyn-súrginge ushyrady.

Keńestik bılik sosıalıstik ıdeıaǵa berilgen túrki zııalylary arasynda qalyptasa bastaǵan Túrik odaǵyn nemese Islam odaǵyn qurý jónindegi oılardyń tamyryna balta shapty da, olardan «zamanaýı» ulttar shyǵarý josparyn júzege asyrdy. Osydan keıin Túrkistan AKSR-i, Buhar jáne Horezm Keńestik Respýblıkalary arasyndaǵy shekaralar joıyldy. Olardyń ornyna ulttyq negizderde tórt respýblıka quryldy. Bular Qyrǵyzstan, О́zbekstan, Tájikstan jáne Túrkimenstan. Batystyq keıbir zertteýshilerdiń aıtýlaryna qaraǵanda, Ortalyq Azııany ulttyq respýblıkalarǵa bólshekteý – keńestik rejimniń eń úlken tabystarynyń biri. Al belgili keńestanýshy A.Ben­nıngsenniń aıtýynsha, osy respýblıkalar ishinde Ortalyq Azııada túrik násilinde emes, parsy tildi respýblıka retinde Tájik KSR-in qurý Máskeýdiń Rysqulovtyń bul aımaqty tolyqtaı Túrik respýblıkasyna aınaldyrý ıdeıa­syna bergen úlken soqqysy edi.

Qaqynsh T.Rysqulovtyń tek túrki dúnıesi turǵysynan ǵana emes, sonymen qatar, Keńester Odaǵy týraly zertteýler men sosıalıstik tarıh turǵysynan da mańyzdy tulǵa ekenin aıtady. Onyń pikirinshe, T.Rysqulov I.Stalınmen birge aıaqtalǵan «udaıy tóńkeristiń» antı-kolonıa­lıst jetekshileriniń ishindegi eń mańyzdylarynyń biri. Osy teorııany 1904-1906 jyldary ortaǵa salǵan Troskııden onyń aıyrmashylyǵy bar. О́ıtkeni, tóńkeris ulttyq arenada bastalady, halyqaralyq arenada jalǵasady, álemdik arenada aıaqtalady dep sengen Troskıı tóńkeristi óndirisi damyǵan, qalyń proletarıat taby bar, ozyq batystyq elderde jalǵasatynyn alǵa tartqan edi. Rysqulov pen Sultanǵalıev bolsa, burynǵy otar elderdegi tóńkerisshil umtylystarǵa kóbirek mán berdi. Rysqulov burynǵy otarshyl aımaq Túrkistandaǵy tóńkeristiń turaqty sıpatqa ıe bolyp, aldymen kórshilerine, odan keıin barlyq burynǵy otar elderge taralýyn qalady.

Sondyqtan, Halıt Qaqynshtyń pikirinshe, Rysqulovty Túrkistanda pantúrikshildikti jaqtady dep aıyptaý orynsyz edi. Ol árqashan senimdi kommýnıst boldy. Ol Musylman kommýnıstik uıymdaryn qurý kezinde de, Túrik Keńes Respýblıkasyn qurý ıdeıasyn ortaǵa salǵanda da shovınıstik emes, ıdeologııalyq negizderdi basshylyqqa aldy.

Biz sóz etip otyrǵan eńbeginde Qaqynsh tek Rysqulovtyń ómiri men pikirleri týraly ǵana emes, sonymen qatar, sol kezdiń basqa mańyzdy oqıǵalary men ıdeıalyq qozǵalystary týraly da sóz qozǵaıdy. Osy oraıda kitap avtory Mırsaıd Sultanǵalıev, Túrkistandaǵy ulttar máselesi, Alashorda, Mustafa Shoqaı týraly túrik oqyrmandaryna mol maǵlumattar usynady.

Kitaptyń ekinshi bóliminde Rys­qulovtyń sóılegen sózderi, hattary men maqalalary túrik tiline aýdarylyp berilgen. Sonymen qatar, bul bólimde Sherhan Murtazanyń «Qyzyl jebe» romanynan úzindiler de oryn alǵan. Kitaptyń osy qosymshalar bólimi Túrkııada Rysqulovty jaqynyraq tanyp bilgisi keletin oqyrmandar úshin qundy materıal bolyp tabylatyny daýsyz.

Halıt Qaqynshtyń bul eńbegi – Túrkııada Rysqulov týraly jaryq kórgen ekinshi kitap. Buǵan deıin, 2005 jyly Huseıin Atygúzeldiń «Ulttyq kommýnızmniń jetekshisi Rysqulov» atty kitaby jaryq kórgen bolatyn.

Atygúzeldiń bul eńbeginde Rys­qu­lovtyń Túrkııadaǵy ult-azattyq kú­resiniń jetekshisi Mustafa Kemal Atatúrikti joǵary baǵalaıtyny aıshyq­ty berilgen. Rysqulov Atatúrik je­tek­shilik etken túrik halqynyń ult-azat­tyq kúresin jiti qadaǵalap otyr­ǵan.

Túrkııa úshin shpıondyq jasaǵany jóninde ózine taǵylǵan aıyptaýlarǵa Rysqulov bylaı dep jaýap bergen: «Bizdiń aıtaıyn degenimiz  –  endigi jerde, ımperıalıstik Túrkııa joq. Shyǵystyń orasan zor halqyn sońynan ertetin jańa Túrkııa bar. Bizdiń qolymyzda Kavkazda, Azııada, Túrkistanda buqa­rany keńes qurylysyna tartýda orasan zor mańyzy bolǵan kemaldyq qozǵalystyń tájirıbesi bar. Buǵan kóz jumyp qaraýǵa bolmaıdy ári pan­túrikshildikti eski kózqaras turǵy­synan qarastyrýdyń qajeti joq».

Oqyrman Atygúzeldiń atalǵan eńbeginen Turar Rysqulovtyń Atatúriktiń jeke tulǵasyna qatysty: «Mustafa Kemal búkil otar elderdiń, búkil shyǵys halyqtarynyń aldynda uly jáne jasampaz tóńkerisshil jetekshi. Ony asa qurmetteımin. Bir ókinishtisi – men ondaı uly tulǵamen baılanysta bola almadym jáne kezdese almadym. Bul meniń turǵymnan úlken olqylyq bolyp tabylady», degen sózderin de keltiredi.

Qoryta aıtqanda, búgingi tańda Túrkııada Turar Rysqulovtyń so­sıa­lıstik pikirlerine jáne túrki halyqtarynyń yntymaqtastyǵy týraly júrgizgen saıası qımyldaryna qyzyǵýshylyq bar. Túrik zııalylary men zertteýshileri tek qazaq halqy úshin ǵana emes, sonymen qatar, jalpy túrki halyqtarynyń qamyn oılap, solar úshin janyn qurban etken Turar Rysqulov pen Mustafa Shoqaıdy uly memleket qaıratkeri dep biledi.

Ábdiýaqap QARA,

tarıh ǵylymdarynyń doktory,

Mımar Sınan kórkemóner ýnıversıtetiniń professory.