Qart qurlyqtyń eń úzdik kásipqoı boksshysy kim?

Bir keremeti, sol tizimde Vladımır Klıchko kósh bastap tur. Aıtýly boksshy óziniń sporttyq karerasynda tek Ýkraınanyń ǵana namysyn qorǵaǵanymen, onyń Qazaqstanda dúnıege kelgenin jankúıerler jaqsy biledi. Sol sebepti de biz de Klıchkonyń úzdikter reıtınginde jeke-dara turǵanyna kádimgideı qýanyp otyrmyz. 

Aǵaıyndy Klıchkolardyń esimderi jankúıerlerge jaqsy tanys. Dańqty boksshylardyń ákeleri áskerı adam bolǵan. Sheni – general-maıor. Olar óz otbasy múshelerimen únemi kóship-qonyp júrdi. Úıdiń úlken – Vasılıı 1971 jyly Qyrǵyzstannyń Belovodsk qalasynda týsa, Vladımır 1976 jyly Semeı óńirinde dúnıege keldi. Keıinnen Jambyl oblysy aýmaǵy men Almaty qalasynda da birer jyl turaqtady. Olar jastaıynan sportpen shuǵyldanyp, keıinnen kóptegen baıraqty básekelerde jeńis tuǵyryna kóterildi.

Teńdessizder kóshin bastap turǵan 45 jastaǵy Vladımır Klıchkonyń jeke ózi jaıynda aıtar bolsaq, áýeli ol áýesqoılar arasynda tolǵaı tabystarǵa qol jetkizdi. Ýkraına boksshysynyń eń basty tabysy – 1996 jyly Atlantada alaýy tutanǵan Olımpııa oıyndarynyń altyny. Kóp uzamaı kásipqoı rıngke aýysyp, óziniń myqtylyǵyn túbegeıli moıyndatty. Nebir dúldúlderdi uryp jyǵyp, eń beldi nusqalar boıynsha álem chempıony atandy. 1996-2017 jyldar aralyǵynda 69 kezdesý ótkizgen ol 64 ret jeńis toıyn toılady. 54 qarsylasyn esinen tandyrdy. Mine, endi Vladımır Klıchkonyń asa aýyr salmaq dárejesinde kúsh synasqan qart qurlyq tarıhyndaǵy eń myqty boksshy dep tanylyp otyr. 

Ekinshi orynda – ulybrıtanııalyq Lennoks Lıýıs. Onyń áke-sheshesi kezinde Iаmaıkadan Anglııaǵa qonys aýdarǵan. 1988 jyly ol Seýl Olımpıadasynda top jardy. Kásipqoı rıngte 1989-2003 jyldar aralyǵynda judyryqtasty. Barlyǵy 44 kezdesý ótkizgen Lıýıs 41 márte basymdyq tanytty. 32 qarsylasyn nokaýtqa jiberdi. Ol óziniń karerasynda nebary eki ret qana utyldy: 1994 jyly Olıver Makolǵa jáne 2001 jyly Hasım Rahmanǵa. Al 1999 jyly Evander Holıfılpen teń tústi. 2002 jyly Lennoks Maık Taısonmen kúsh synasty. Osy jekpe-jektiń segizinshi raýndynda Tumandy Albıon eliniń ókili dańqty qarsylasyn uryp jyqty. Kelesi jyly Vladımır Klıchkony da qulatty. Sodan keıin Lıýıs bylǵary qolǵabyn shegege ilýdi qup kórdi. Qazir ol 55 jasta.

Úshinshi satyǵa da Ulybrıtanııanyń ókili jaıǵasty. 32 jastaǵy Taıson Fıýrı 2008 jyldan beri sharshy alańdy shaıqap júr. Sol kezden beri 31 márte rıngke kóterilip, birde-bir ret jeńlistiń kermek dámin tatqan emes. 21 qarsylasyn esinen tandyrdy. Tek 2018 jyldyń 1 jeltoqsanynda AQSh-tyń Los-Andjeles qalasynda ótken jekpe-jekte jergilikti boksshy Deonteı Ýaıdlermen teń tústi. Alaıda 2020 jyldyń 22 aqpanynda dál sol marqasqany ońdyrmaı sabady. Jetinshi raýndta Ýaıdlerdiń bapkeri rıngke aq oramal laqtyrýǵa májbúr boldy. Endi Fıýrı ústimizdegi jyldyń maýsym aıynda óziniń otandasy Entonı Djoshýamen judyryqtasady.

Bıyl jazda 50 jasqa tolǵan mereıtoıyn atap ótpek bolyp otyrǵan Vıtalıı Klıchko tórtinshi orynǵa taban tiredi. Ýkraına boksshysy da bizge bóten emestigin joǵaryda aıttyq. Ol kıkbokstan álem chempıony, bokstan áýesqoılar arasynda álem chempıonatynyń kúmis júldegeri, Dúnıejúzilik áskerıler oıyndarynyń jeńimpazy. Kásipqoı rıngtegi Vıtalııdiń karerasy 16 jylǵa (1996-2012 jyldary) sozyldy. Sol aralyqta 47 jekpe-jektiń tek ekeýinde utyldy. 41 básekelesin esinen tandyrdy. Ol Krıs Berd pen Lennoks Lıýıske ǵana ese jiberdi. Qazirgi kezde Klıchkolardyń úlkeni Kıev qalasy meri qyzmetin atqarýda. Onyń «Ýkraına batyry» degen asa mártebeli ataǵy bar.

Besinshi orynda – Ingemar Iýhansson. 1932 jyly Shvesııanyń Geteborg qalasynda týǵan ol 20 jasynda Helsınko Olımpıadasynda kúmis medaldi moınyna ildi. Skandınavııalyq sańlaq kásipqoı rıngte 1952-1963 jyldar aralyǵynda óner kórsetti. 28 básekeniń tek ekeýinde ǵana Iýhanssonnyń joly bolmady. 17 kezdesýdi merziminen buryn aıaqtady. Kezinde ol álem chempıony da atandy. Ingemar aqasaqal 1976 jyldyń 30 qańtarynda 77 jasqa qaraǵan shaǵynda qaıtys boldy.

Altynshy satyǵa Aleksandr Povetkın turaqtady. Áýesqoılar arasynda bıik belesterdiń barlyǵyn baǵyndyrǵannan keıin ǵana Reseı boksshysy kásipqoı rıngte kúsh synasýǵa bel býdy. Bul rette de qadamy sátti boldy. 2005 jyldan beri 39 ret aıqasqa shyǵyp, 36 básekede basym tústi. 25 kezdesýde qarsy kelgenderdi sulatyp saldy. Eki ret utylyp, bir jekpe-jekte teń esep tirkeldi. О́ziniń sońǵy kezdesýin Aleksandr byltyrǵy jyldyń 22 tamyzynda Anglııanyń Brentkýd qalasynda Dıllıan Ýaıtqa qarsy ótkizdi. Bul bir esten ketpes kezdesý boldy. Báseke bastalǵan bette tizgindi qolǵa alǵan rıng qojaıyny orys jigitin ońdyrmaı sabaı bastady. Tórtinshi raýnda eki ret aýyr nokdaýnǵa jiberdi. Desek te Povetkın sońnyń barlyǵyna shydap qana qoımaı, besinshi raýdta Ýaıtty es-tússiz edenge qulatty.

Jetinshi orynda – 31 jastaǵy Entonı Djoshýa. London Olımpıadasynyń jeńimpazy kásipqoı rıngke aýsysqan kúnnen bastap, kópshilik nazarynda. Aıtqandaı-aq, bes jyl boıy ol qarsylas shaq keltirmeı, qatarynan 22 jekpe-jekte jeńiske jetti. Aǵylshyn jigitinen taıaq jegender arasynda Denıs Bahtov, Mett Skelton, Kevın Djonson, Dıllıan Ýaıt, Vladımır Klıchko, Aleksandr Povetkın syndy myqtylar boldy. Alǵan ret Djoshýa 2019 jyldyń jazynda súrindi. Shyny kerek, boıy qysqa, qarny qampıǵan, jattyǵýǵa nemquraıly qaraıtyn meksıkalyq Endı Rýıs jalyndap turǵan nar tulǵaly jigitke jarytyp qarsylyq kórsetedi degen oı eshkim de qaperine kirgen emes. Bálkim, Entonı de solaı dep topshalaǵan shyǵar. Al san mıllıon kórermen sol keshte Rýıstyń Djoshýany uryp jyqqanyna kýá boldy. Iá, arada jarty jyl ótkennen soń aǵylshynnyń arlany ese qaıtarǵany ras. Alaıda qarymta kezdesýde ol aıqyn basymdyqqa ıe bola almaı, upaı sanymen ǵana basym tústi.

Segizinshi satyda – Nıkolaı Valýev. Boıy – 213 sanımetr, salmaǵy 140 kılo shamasyndaǵy 47 jastaǵy Reseı alyby 1993-2009 jyldar aralyǵynda kúsh synasty. Sol aralyqta 53 kezdesý ótkizip, 50 ret jeńiske jetti. 34 qarsylasyn uryp jyqty. «Kolıa kývalda» degen laqap atqa ıe bolǵan dáý sary ózbekstandyq Rýslan Shaǵaev pen ulybrıtanııalyq Devıd Heıden ǵana jeńildi. Al germanııalyq Andreas Zıdonmen bolǵan básekede teń esep tirkeldi. Bul kúnderi Valýev Reseı Federasııasy Memlekettik dýmasynyń bildeı bir depýtaty.

Aty ańyzǵa aınalǵan Maks Shmelıng toǵyzynshy turaqtaǵan eken. 1924-1948 jyldar aralyǵynda atoı salǵan nemis boksshysy kásipqoı rıngtegi 73 kezdesýiniń 56-syn óz paıdasyna sheshti. 40 qarsylasyn nokaýtqa jiberdi. 10 ret utylyp, tórt márte teń tústi. Dál sol kezderi amerıkalyq Djo Lýıstiń dáýiri júrip turdy. Germanııa ókili sol myqtymen eki ret kezdesti. Osy qos alyptyń jekpe-jegi jaıynda talaı maqalalar jazylyp, túrli fılmder túsirildi. Birinshi ret nemis sportshysy utsa, ekinshi ret AQSh ókiliniń asyǵy alshysynan tústi.

Sporttan bólek, ekinshi Dúnıejúzilik soǵys kezindegi Shmelıngtiń azamattyǵy men erligi jaıynda kóp aıtylady. 1938 jyldyń qarasha aıyndyń 9-nan 10-na qaraǵan túni fashıster Germanııadaǵy evreılerdi jappaı qyrdy. Olar basqasyn aıtpaǵanda, eńbektegen bala men eńkeıgen qarııany da aıamady. Sol kúnderi evreılerdiń máıitin Germanııanyń ár páterinen, ár kóshesinen, árbir qýystar men aryqtardan keziktirýge bolatyn edi. Bul qyrǵyn «Jaýhar tún» degen ataýmen tarıhta qaldy. Dál sol «Jaýhar túni» Maks Shmelıng óziniń eski tanysy – evreı Levınniń eki balasyn qonaq úıge ákelip jasyrdy. 14 jasar Haıns pen 15 jastaǵy Vernerdi nemister úsh kún boıy izdedi. Ataqty boksshynyń bólmesine bas-kóktep kirýge qasapshylardyń júregi daýlamady. Al arada úsh kún ótkennen keıin qonaq úıden óziniń jeke kóligimen qalanyń shetinde jasyrynyp jatqan ákesine aparyp tabystady. Keıinnen Levınder otbasy Qytaıǵa qashsa, kóp keshikpeı AQSh-qa qonys aýdardy. Mine, Makstyń ómirbaıanynda osyndaı oqıǵalar az bolǵan joq. Ol 2005 jyly 100 jasqa qaraǵan shaǵynda dúnıeden ótti.

Úzdik ondyqty ýkraınalyq Aleksandr Ýsık qorytyndylap tur. 34 jastaǵy Sımferopol qalasynyń týmasy áýesqoılar arasynda Olımpıada, álem jáne Eýropa chempıony atandy. Aleksandrdyń kásipqoı rıngke taban tiregenine jeti jyldan asty. Sol aralyqta 18 ret sharly alańǵa shyǵyp, barlyq qarsylasyn qapy qaldyrdy. 13-in esinen tandyrdy.