Jalpy, ultymyzdyń boıyndaǵy batyrlyq – urpaqtan urpaqqa jalǵasyp kele jatqan qasıet. Qaı ǵasyrdy alyp qarasańyz da tarıh qatparyna úńilseńiz, nebir jaýjúrek ult perzentteri kóz aldyńa keledi.
Keıde atajurttyń ol sheti men bul shetine sapar shekkende, arǵy-bergini eriksiz oıǵa alǵanyńda, únemi shymyrlatyp júrek syzdatatyn da turatyn bir azaly kúı bar. Ol – talaılarǵa rızyq bolyp jatqan osy bir shalqar qut mekendi zamanalar boıy jatjurttyqtardan keýdelerin oqqa tosyp, janyn shúberekke túıip júrip naızanyń ushy, qylyshtyń júzimen qorǵap qalǵan batyrlar azasy.
Áńgimege arqaý etip otyrǵan XVIII ǵasyrdaǵy jońǵar basqynshylyǵyna qarsy júrgizilgen qazaqtyń Otan soǵysynda onyń qaharmandarynyń biri bolǵan Toǵanas batyrdyń týǵanyna bıyl 350 jyl tolǵaly otyr.
Sabdalyuly Toǵanas (1671 – 1764) qazaq halqynyń eldigi men erkindigin qorǵaý jolynda jońǵar (qalmaq) shapqynshylyǵyna qarsy júrgizilgen qan maıdanda eren erlikter jasap, ıisi qazaqqa ataǵy jaıylǵan batyrlardyń biri. Toǵanas batyrdyń týyp-ósken jeri Túrkistan ólkesindegi shyraıly Shymkent. Ondaǵy qasıetti Qoshqarata ózeniniń boıy. Topyraq buıyrǵan jeri de osy mań.
Toǵanas batyrdyń shyqqan tegi Uly júzdiń Sirgeli – Baıjigit rýynan. Shejire deregi boıynsha Baıjigittiń Kóshimbet atasynan. Ákesi Sabdaly adýyndy da zor deneli, sharýaǵa uqypty jan bolǵan eken. Sabdaly Saıram men Shymkenttiń bazaryna jylqy, qoı aıdap, saýdamen erte aınalysqan. Onyń otyryqshy ómirge beıimdelýine eski qalashyqtaǵy ózbek kórshileri men dostary yqpal jasaǵan bolýy kerek. Toǵanas ta ákesine qolǵabys jasap, járdemshi bolady. Topqa túsip synalmaı, jaýǵa shaýyp shyńdalmaı el bastaý, qol bastaý múmkin emes. Kezinde «ulym el tanysyn, jer tanysyn» degen áke Toǵanasty sharýamen san taraý jolǵa jumsaıdy, jaqsynyń sońyna «janyńyzda atqoshysyńsyz bolsyn» dep ertip jiberedi.
Toǵanastyń erlik isi alǵash ret Táýke hannyń tusynda kórinedi. 1697 jyly Seban Rabtan sherikteri qazaqqa taǵy da soǵys ashty. Jońǵar qońtaıshysy buǵan úsh jaǵdaıdy syltaý etti. Buryn Táýke bir ulyn jońǵarǵa kepildikke berip, keıin ony qońtaıshy Qaldan Boshoqty Dalaı Lamaǵa, Tıbetke asyrǵan edi.Seban Rabdan Táýkeniń qolqa salýymen dinbasydan sultandy qaıtyp alyp, bes júz adamdy qosyp berip, Táýkege qaıtarǵan. Táýke jońǵarlarǵa óshigip dıplomatııalyq qatelik jiberedi – balasyna ere kelgenderdi jazalap, basshylary Úrkedeı taıshyny óltiredi. Sonymen qatar qalmaq aýyldaryna shabýyldap, tynyshtyq bermegen, ári Edil boıyndaǵy qalmaq hany Aıýkeniń qyzyn úshinshi áıeldikke qońtaıshyǵa ákele jatqandarǵa shabýyl jasaǵan, qońtaıshynyń qalyńdyǵyn tutqyndaǵan. Mine osylardy Seban Rabdan jeleý etti, ıaǵnı kek qaıtarýdy oılady. Osy eki aradaǵy shaıqas aldaǵy keskilesken, qazaqty toz-toz etken soǵystardyń basy bolyp edi.
Osy surapyl shaıqasta (1697) sirgeliniń 500 adamynan turatyn qolyn bastap barǵan Toǵanas shaıqas, jekpe-jek aldynda qalyń sarbazdyń aldyna shyǵyp, sultandar men batyrlardyń batasyn suraıdy. Urandaǵan, arýaqtanǵan batyrlar Toǵanasqa batalaryn berip, jeńis tilep, jekpe-jekke shyǵarady.
Jekpe-jekte qalmaq batyryn naızamen shanshyp óltirgen Toǵanas qaraker arǵymaǵyn aryndatqan kúıi «Baqtııarlap» urandata, jaýǵa qarsy shabady. Jońǵarlar batyry ólip, endi ózderine qaraı umtylǵan qazaq batyryn kórgende seskenip, sydyrylyp sheginip, artynan qasha jóneldi. Qazaq sarbazdary atoılap, sońdarynan túre qýyp, olardyń talaıyn jer jastandyrdy. Osynaý shaıqastaǵy erliktiń, batyldyqtyń, erliktiń nátıjesinde Toǵanas tulǵa retinde qalyptasady. О́mir belesteriniń kelesi kezeńderine shyǵady.
Tarıhı sana arqyly tarıhymyzdyń tereńdigin, osy kúnge tynymsyz eńbek pen izgi murattarǵa umtylǵan erlikke toly kúres jetkizse, aldaǵy kúndegi kóksegen bıikterimizge kóterilý úshin de dál solaı eńbektený qajettigin túsinemiz.
Ol úshin ótkenge úńile qarap, baıqaǵanymyz ben tapqandarymyzdy ortaǵa salý, ańyz, jyr, tarıh aıtý dástúri arqyly jetken muralarymyzdy zamanaýı kózqaras turǵysynan baıyptaý qajet. Tarıhymyzdyń bizge jetken eń basty deregi atadan balaǵa mura bolyp qalǵan shejireli áńgimeler. Toǵanas batyr týraly da qarııa sózder, onyń is-áreketine baılanysty týǵan dúnıeler az emes.
Naqty tarıhı derekterge jeteler málimettegi baǵa jetpes mádenı asyl muramyz, Uly dala kóshpelileriniń arhıvi ispetti el aýzynan taraǵan ańyz áńgimelerden, jyr-dastandardan tabamyz. Onda aıtylǵan oqıǵalarda adam attary men jer-sý ataýlary, oqıǵalar kóptegen derekterge, derekter ǵylymı jańalyqtardyń ashylýyna silteıtin súrleýge salmaq.
1715 jyly Táýke han qaıtys bolǵan soń bılik tizginin shyn máninde Qaıyp sultan alady. Bas sardarlyqqa «qart Ábilqaıyr sultan» saılanady. Bul tusta Uly júzdiń sirgeli myńdyǵyn Toǵanas batyr basqarady.
...Qaraqalpaq tarıhyn zerttegen etnograf ǵalym T.A.Jdankonyń málimdeýi boıynsha, XVII ǵasyrdyń ekinshi jartysynda qaraqalpaqtyń (bular shanyshqyly rýynyń bir atasy) 40 shaqty el aǵalary, ıaǵnı rý basshylary, Táýekel hanǵa (1598 j. qaıtys bolǵan) ótinish jasap, ózderine Ulytaý mańynan jer berýdi suraǵan. Táýekel han ótinishti qanaǵattandyryp, olarǵa jer berip, bir balasyn olarǵa basshylyqqa jibergen. Birneshe jyldan soń olar bıleýshi sultandy óltirip qoıyp, han aldynda jazyqty bolǵan. Táýekel syıǵa berilgen jerdi qaıtaryp alyp, qaraqalpaqtardy jazalaǵan. Olar jan-jaqqa tarap, bul jerden ketýge májbúr bolǵan.
Táýekeldiń bul isin endi Táýke han jalǵastyryp, eldiń betke ustar ardagerleri men batyrlaryna Arqadan qonysqa jer bergen. Onyń kezinde Álibek bı (ataqty Tóle bıdiń ákesi) jáne nemeresi Aqbota bı Ulytaý óńirinde jazıraly jerge ıelik jasaǵan. Táýke han óziniń sardary bolǵan Toǵanas batyrǵa Esil, Nuradan syıǵa jer bergen. Bul jer «Toǵanastyń toqsan eki kóli» atanǵan eken. Bul ataý keıingi kezge deıin saqtalyp kelgen. Bul aımaqqa Toǵanas birneshe úı Baıjigitterdi bastap 1747 jyldyń shamasynda qaıta qaıyrylǵan. Biraz jyl sonda qonystanyp ǵumyr keshken. Qarııa sózderge qaraǵanda Toǵanas elge 1760 jyldary kelgen. Onymen birge barǵan «Toǵanas aýylynyń» birneshe shańyraǵy sonda ornyǵyp, arǵyn, naıman aǵaıyndarmen quda-jekjat bop, sol óńirge úırenisip sonda qalǵan.
...Táýke han ómirden ótken soń jáne jońǵardyń shapqynshylyǵy údeı túsip, baıyrǵy kúngeıdegi óz eliniń tynyshtyǵy kete bastaǵan soń, Toǵanas batyr óziniń ata qonysyna kóshedi. Atamekenge kelgen soń 6-7 jyldan keıin burynǵy ózbek dosynyń qaryndasyn áıeldikke alady. Jazda Shymkent shahary janyndaǵy Aıkólde jylqy basyn kóbeıtip, kókparǵa at baptaıdy. Ol taqymy myqty shabandoz, aýylynyń beldeýinen at úzilmegen kisi bolǵan eken. Kóne kózderden jetken ańyz-ápsanalarǵa qulaq túrsek, Toǵanas ákesi sııaqty aýqatty, qarymdy, qonaqjaı adam bolǵan. Kári qulaq urpaqtarynyń aıtýynsha,ol kisi uzyn boıly, qarýly, bir qaraǵanda susty kelbetti bolǵan.
Batyrdyń jaz jaılaǵan jeri Toǵanassaı atalypty. Bul jerden ol Alataý men Qazyǵurtqa jaılaýǵa shyǵyp otyrǵan. Ony myna arhıv qujaty naqtylaı túsedi: «Aıkólde Myrzakeldiniń qudyǵy bolǵan. Onda «Myrzakeldisaı», «Toǵanassaı» atty jer ataýlary Uly Otan soǵysyna deıin baıyrǵy atymen atalyp kelgen.
Bul jer ataýlary men qudyqtar tarıhy týraly shejirelik ańyzdardy 1970 jyldary tólebılik shejireshi qart Poshataı Bıshymyruly jáne eńbek ardageri Tańsyq Júginisuly aıtyp otyratyn. «Myrzakeldi meniń besinshi babam, ol jońǵarlarǵa qarsy soǵystarda talaı erlik jasaǵan batyr. Ol Turbatta qaıtys bolyp, sonda jerlengen», deıtin Poshataı qarııa. Bul áńgimeden biz Myrzakeldi de, onyń zamandasy Toǵanas ta, sol jońǵar jaýgershiligi kezinde ómir súrip, birge qımyldaǵandaryn bilemiz.
Toǵanastyń taǵy bir erligi – qıly-zarly zamanda jaýǵa shabar jigitterdi tárbıeleýi. Olardyń at qulaǵynda oınap, bes-alty jasynan jasyndaı jaı tartyp, ystyq-sýyqqa tózimdi, barshylyq pen joqshylyqqa moıymaıtyn tózimdi de qaıratty bolyp ósýlerine jol ashty. Ataqty Tóle bı syndy bul da «Toǵanas áskerı mektebin» qalyptastyrýǵa den qoıdy.
Tól tarıhymyzdyń jadymyzdan eshqashan óshpeıtin zulmat bir kezeńi – jońǵar shapqynshylary týdyrǵan, halqymyzǵa alapat qyrǵyn ákelgen «Aqtaban shubyryndy, Alqakól sulama» qasiretti jyldary.
Toǵanas batyr soǵystyń alǵashqy kúnderinen bastap «egeýli naıza qolǵa alyp, eńký-eńký jer shalyp», el qorǵaý isine belsendi aralasady. О́z qolyn ózi jasaqtap, shubyrǵan elge qorǵan bolady. Soǵys isine jaramsyz qarttar men bala-shaǵany yńǵaıly, qaýipsiz jerge kóshirgen. О́zderi shapqynshy jaýdy qarsy alyp Boraldaı men Arystyń arasyn qan maıdan soǵys alańyna aınaldyrady. Toǵanas Qarataý alabyn qorǵaıdy. Birtutas soǵys qoly retinde bastary birigip bolmaǵan, ár aımaqta asyǵys quralǵan jasaqtar áýelde ózara baılanyssyz, árqaısysy óz betinshe áreket etip jatty. Osyndaı jaǵdaıda Toǵanas batyr áskerin qorǵanysqa kóshirdi.
Qarataýdyń keń qushaǵynan, malǵa jaıly qoınaýlarynan pana taýyp, sharýasyn túzep otyrǵan jurt tutqıyldan mundaı alapat soǵys bolatynyn bilmegen edi. Endi olardyń birqatary taý saǵalap, jan saqtaýǵa den qoısa, deni Tashkent, Syr boıyna jóńkildi, kósh-kerýenin shubatty. Sirgeli, Ysty eliniń Qarataý boıynda, jaý ótinde otyrǵan aýyl-aımaǵy, mine, sol joıqynǵa mańdaıyn soǵyp, ájeptáýir kúızeldi. Al erjúrek batyrlary qol bastap, jaýmen jaǵalasýǵa attandy. Qarataý óńirindegi aıqasqa Dýlat qolyn eseptemegende, sirgeli, ysty, qońyrat qazaqtarynan tórt myńdaı qol qatysady. Osy úlken topqa basshylyq etkenderdiń biri – sirgeli dańqyn aspanǵa kótergen Toǵanas batyr. Qazaq jasaqtary qanjyǵaly Bógenbaı, naıman Aldııar, ysty Tólek, sirgeli Toǵanas batyrlar qalmaq qosyndarynyń qabyrǵasyn qaqyrata sókti. Bul baǵytqa 30 myńǵa jýyq qalmaq qosyny qarý asynyp jetken bolatyn. Mundaǵy qalmaq qosynynyń qaqqan qazyǵy – Boqtıshar talaıdy jasqap, jer jastandyrǵan qaısar qolbasshylardyń biri edi. Toǵanas sarbazdary Boqtıshardyń sherikterimen tegeýrindi aıqastar júrgizdi. Toǵanas ata qonysy bolǵan Qarataý qoınaýynda qorǵanys shebin uıymdastyryp, ustalar sheberhanasyn ashtyrady. Bul ashylǵan sheberhanaǵa óziniń baýyry Bodyrdy basshylyqqa qoıady. Demek Bodyr atanyń da osy jerde jeńis úshin qosqan úlesi az emes. Taý qoınaýlarynyń saı-salalary men shyǵar joldaryn jaqsy biletin qazaqtar qalmaqtarǵa tutqıyldan tıip esterin shyǵarady. Jaý sherikteri jan saýǵalap bas amandyqtaryn oılap keri sheginýge májbúr bolady. Bul qazaq jerin qorǵap, tolarsaqtan saz keshken sarbazdardyń mereıin kóterip tastady. Qarataýdyń bıik shatqal, quz-jartastary da sarbazdarǵa úlken qorǵan boldy. Sondaı shatqaldardyń birin sarbazdar Toǵanas shatqaly atandyrǵan. Ol búginge deıin sol ataýyn saqtap keledi. Báıdibek aýdanyna qarasty Maıbulaq aýylynyń bas jaǵynda «Qyzyl san» taý jotasy bar. Onda bıik jartasty shatqal – qorǵantas bar. Onyń aldyńǵy jaǵynda úlken úńgir bar. Bul jer Toǵanas shatqaly atanady. Bul shatqal jóninde ǵylymı sózdikte: «Toǵanas – ýr. Nazvano po ımenı rodonachalnıka plemenı sırgelınsev Bolshogo kazahskogo jýza» degen málimet berilgen.
Qarataý óńirinde bolǵan shaıqastardyń barlyǵynda Toǵanas batyrdyń sarbazdarymen ata-qonystan alysqa uzaı qoımaǵanyn ańǵaramyz.
Jońǵar shapqynshylyǵynyń birqatar qaterli tustary Shý – Talas, Ańyraqaı, Túrkistan óńirlerindegi shabýyl oqıǵalarymen ózektes órbıdi. Mundaǵy urystardyń urymtal tustary kóbinese Abylaı han, Qanjyǵaly Bógenbaı, janys О́tegen, alban Qangeldi, sirgeli Tileýke, baıjigit Toǵanas, oshaqty Sańyraq, shymyr Qoıgeldi, Qonaı tárizdi bas batyrlardyń erlik qımyldaryn eske salady. Olar jalań qylysh jalańdatyp, jaýǵa jalǵyz shapqan joq. Úsh jasaqtalǵan qoldyń basyn biriktirip, negizgi kúshti urymtal tustarǵa baǵyttaı bildi. Az qolmen jońǵardyń azýyn aıǵa bilegen kóp jasaǵy men qosyndaryn joıyp jiberý tásilderin sátti uıymdastyrdy. Bul tusta da Toǵanas batyr asqan erlik kórsetedi.
Jaýǵa birigip toıtarys berý joldaryn keńeske salǵan 1726 jylǵy uly jıynǵa qazaqtyń barlyq han-sultandary, bıleri men qolbasshy batyrlary shaqyryldy. Uly jıynǵa Toǵanas, Tileýke, Aralbaı syndy Sirgeliniń sarbazdary da shaqyrý alady. Aq boz at qurbandyqqa shalyndy. Bas qolbasshylyqqa Ábilqaıyr taǵaıyndaldy. Qatardaǵy sarbazdan qolbasshy sardarǵa deıin barsha jan Otan azattyǵy úshin kúreske qulshyndy 1727 jyly Bulanty ózeniniń mańynda qazaqtar alǵashqy ret úlken jeńiske jetti. Bul jyly ońtústikte sarbazdar arýaqqa sıynyp kıeli Qazyǵurtty teńseltti, atamekendi tebirentti. Arys, Boraldaı, Badam ózenderiniń boıynda jońǵar jasaqtarynyń tý-talaqaıy shyqty. Úlken shyǵynǵa ushyraǵan qalmaqtar Ańyraqaıda bas jıyp, joıqyn soǵysqa daıyndalǵan. Biraq bul jerde de jaý qyrǵynǵa ushyrady. Jekpe-jekke shyqqan qazaq batyrlaryna jaý jaǵynan shaq keler jan bolmaǵan deıdi. Bul surapyl shaıqasta Toǵanastyń ornyn basqan Tileýke batyr bolatyn.
El áńgimelerinde Toǵanas batyrdyń attyń qulaǵynda oınaıtyny, Qambar atany basqa eshbir janýarǵa teńemeıtini de dáripteledi. «Toǵanastyń ıesi atta bilem» degen sóz de osy oraıdan aıtylǵan aý, sirá.
Toǵanas batyrdyń týǵan halqynyń bostandyǵyn qorǵap, eldiń irgesin nyǵaıtý jolyndaǵy joryqtary men aqylmandyq isteri áli tolyq zerttelmeı keledi. Sonyń saldarynan Toǵanas batyrdyń jońǵarlarmen shaıqastary, sertte turyp, aıbyn asyrǵan sátteri qaısybirde shatastyryp, basqa bireýlerge telinip júr. Toǵanastyń bitimi men tulǵasy qandaı bolǵan? Tarıh tereńinen syr tartatyndar onyń uzyn boıly, at jaqty, qaıratty da balýan deneli bolǵanyn aıtady.
Toǵanastyń aty óziniń tiri kezinde Sirgelige uran bolǵan. Alǵash ret baba atyn uran etip kótergen Aralbaı, Elshibek batyrlar edi. Olar: «Arýaq, arýaq. Toǵanas, Toǵanas dep Sirgeli qolyn bastap jaýǵa shapqan. Sodan Toǵanas batyr aty XIX ǵasyrdyń 80-shi jyldaryna deıin uranǵa aınalǵan.
Toǵanas batyrdyń Sirgelige uran bolǵandyǵyn qazaq, orys zertteýshileri anyqtap jazyp ketken. «Jalaıyr men Dýlattyń urany – Baqtııar. Sirgeliniń urany – Toǵanas», dep kórsetedi N.Arıstov.
Shymkent ýezinen 1921 – 1922 jyldary kóptegen shejirelik materıaldar jınaqtaǵan orys zertteýshi ǵalymy E.A.Shmıdt te Sirgeliniń urany Toǵanas bolǵandyǵyn, Shaldar rýy báıgede «Toǵanas» atyn urandatqanyn jazady.
M.Tynyshbaevtyń 1925 jyly Tashkent qalasynda jaryq kórgen «Qazaq halqynyń tarıhyna baılanysty materıaldar» atty eńbegi ǵylymı dáıektiligi men ádisnamalyq tııanaqtylyǵy jaǵynan áli kúnge deıin óz mańyzyn joǵaltqan joq. Ol kisi de Sirgeliniń urany Toǵanas bolǵandyǵyn óz eńbeginde naqtylaıdy.
Joǵarydaǵy dáıektemelerdi etnograf ǵalym Aqseleý Seıdimbek te qazaq shejiresin júıeleı otyryp dáıekteı túsedi. Sirgeliniń urany – Toǵanas, Týtańbalynyń urany – Aqshabdar (báıgede) bolǵan deıdi.
Toǵanastyń el qorǵany boǵanyn aqyndar da aryndap jyrǵa qosqan.
Aqkóńirdek Elshibek Syrymbetten,
Kim asqan Malaı, Mataı,
Qulymbetten,
Baıjigitte Toǵanas pen
Sıqymbaı tur,
Qozykemdi aıtaıyn Kelimbetpen, –
dep Tólesh Baımyrzauly 1922 jyly janys Dosaly bolystyń aldynda aǵytyla tógiltken eken. Al jyr súleıi Súıinbaı Qataǵanmen aıtysqanda :
«...odan da ári Sirgeli,
Ol da bir jurtym irgeli.
Batyrlary shetinen
Tekejaýmyt mingeni, –
dep Sirgeliniń erlerin madaqtaǵan.
Ataqty halyq aqyny Aınabektiń (rýy Batyr) :
Rýymyz – Sirgeli,
Uranymyz – Toǵanas.
Aýylymyz irgeli,
Túlegimiz qoralas – dep Sirgeliniń barlyq atasynyń qonystas, uranynyń Toǵanas ekenin ulaǵat etip qaldyrǵanyn eshkim joqqa shyǵara almaıdy.
Demek Toǵanas sııaqty batyr babalarymyz qasyq qany qalǵansha jan aıamaı kúresip, syrtqy jaýlardan qorǵap, saqtap, amanat etip qaldyrǵan qoınaýy qazyna-baılyqqa toly atamekendi jáne mádenı-rýhanı muralardy qasterleı baǵalap, barynsha baıytyp, damytyp izbasar urpaqqa tabystaý bizdiń paryz ben qaryzymyz.
Birinshiden, ata-baba arýaǵy qasıetti nárse. Ulylar bir aýyldyń, bir rýdyń enshisi emes. Olardy jeke ıelensek – ol ulttyń óskeni emes,óshkeni.
Ekinshiden, ulylar, olardyń murasy, erlik, qaharmandyq isteri tárbıe isinde úzdiksiz júrýi úshin, olarǵa degen yqylas ta, úzdiksiz, úzilissiz bolýy kerek. Ulttyq urpaqtar sabaqtastyǵy bizdiń kúshimiz, turaqtylyǵymyz, bizdi máńgilik saqtaıdy.
Ústimizdegi jyly, ıaǵnı – 2021 jyl Toǵanas batyrdyń týǵanyna 350 jyl, qaıtys bolǵanyna 257 jyl tolǵaly otyr. Batyr mereıtoıyn ótkizýdi oılastyrǵan da abzal bolar.
Muhıthan MIRAZOV,
«Qazaqtaný» ǵylymı-zertteý ortalyǵynyń dırektory,
Qalybek qajy ELEBAIULY,
ólketanýshy, zeınetker