Qazaqstan 1991 jyly táýelsizdigin jarııalaǵanda resmı túrde birinshi bolyp moıyndaǵan AQSh ekeni málim. Sodan beri eki el arasyndaǵy qarym-qatynas jaqsaryp, ózara yntymaqtastyq nyǵaıyp keledi. Saýda-ekonomıkalyq baılanys ta jolǵa qoıylǵan. Elimizge salynǵan AQSh ınvestısııasy da az emes. Osy oraıda derbes damý jolyna túsken elimizdiń 30 jyldyq mereıtoıy qarsańynda AQSh-tyń Qazaqstandaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi Ýılıam Mozerdi áńgimege tartqan edik.
– Qazaqstannyń táýelsizdigin alǵash resmı moıyndaǵan memleket – AQSh bolǵandyǵy belgili. Osy oraıda tarıhqa sál kóz júgirtip, AQSh-ta Qazaqstannyń táýelsizdigin moıyndaý sheshimi qalaı ótkendigin aıtsańyz.
– Shynymen de, Amerıka Qurama Shtattary Qazaqstannyń táýelsizdigin 1991 jyldyń 25-shi jeltoqsanynda moıyndady. Bizdiń Elshilik 1992 jyly qańtarda Almatyda ashyldy, sodan keıin 2006 jyly Astanaǵa (qazirgi Nur-Sultan) kóshti. Al 2009 jyly Amerıka Qurama Shtattary Ortalyq Azııadaǵy jalǵyz AQSh konsýldyǵyn – Almatydaǵy konsýldyqty ashty. Qazaqstan táýelsizdik alǵannan beri tamyry tereń jáne keń aýqymdy qarym-qatynas ornady.
Qazaqstannyń táýelsizdigin moıyndaǵan alǵashqy memleket retinde 2021 jyly 30 jyldyq mereıtoıdy birge atap ótetinimizdi maqtan tutamyz. Men otyz jyldyq yntymaqtastyq pen tájirıbe almasý AQSh-Qazaqstan qarym-qatynasyna úlken paıda ákelgenine senimdimin. Baılanystarymyz dál qazirgi kezde óte myqty.
– Qatelespesem, 1991 jyly elimizge alǵash bolyp AQSh Memlekettik hatshysy Djeıms Beıker keldi. Sol kezde talqylanǵan basty máseleniń biri – ıadrolyq qarý men Qazaqstandaǵy oqtumsyqtar bolatyn. Keıinirek Qazaqstan ıadrolyq qarýdan óz erkimen bas tartty. Sol kezeńde elimizdiń bul sheshimin amerıkalyqtar qalaı qabyldady?
– Durys aıtasyz. Memlekettik hatshy Beıker Táýelsizdik jarııalanǵan kúnniń erteńine 1991 jyly 17 jeltoqsanda Qazaqstanǵa keldi. Bul bizdiń qarym-qatynastarymyzdyń basynan bastap qanshalyqty mańyzdy bolǵandyǵyn kórsetedi.
Tuńǵysh Prezıdent Nazarbaevtyń ıadrolyq qarýdan bas tartý týraly sheshimi árdaıym ıadrolyq qarýdy taratpaý tarıhyndaǵy mańyzdy sátterdiń biri retinde este qalady. Biz sol kezde bul sheshimdi qoldadyq. Qazir Qazaqstandy ıadrolyq qarýdy taratpaý máselesi boıynsha álemdegi kóshbasshylardyń biri retinde moıyndap kelemiz.
Shyn máninde, Amerıka Qurama Shtattary bul baǵytta Qazaqstannyń seriktesi bolǵanyna 27 jyldan asty. Máselen, 24 atom bombasyn jasaýǵa jetkilikti 600 kılogramm ýrandy Qazaqstannan áketip, olardy AQSh-ta zalalsyzdandyrý boıynsha óte tabysty eki jaqty jasyryn operasııa – Sapphire jobasy júrgizildi. Elderimiz 1400-den astam ıadrolyq oqtumsyqty Reseıge berýde yntymaqtasyp jumys istedi.
Buryn ıadrolyq synaq úshin paıdalanylǵan 181 tonnel men 13 uńǵymanyń joıylýyn jeńildetýge kómektestik. Aqtaýdaǵy BN-350 reaktorynan 10 tonna joǵary baıytylǵan ýran jáne 3 tonna qarý-jaraq deńgeıindegi plýtonııdi jańa, qaýipsiz, uzaq merzimdi saqtaýǵa qolaıly qoımaǵa jetkizýge járdemdestik. AQSh úkimeti Iаdrolyq fızıka ınstıtýtyna 8 ıadrolyq qarýǵa jetetin 200 kılogrammnan astam joǵary baıytylǵan ýrandy joıýǵa, onyń qospasyn azaıtýǵa kómektesti.
AQSh Energetıka departamenti ıadrolyq synaqtardyń ekologııaǵa tıgizetin zııandy qaldyǵyn boldyrmaı, ony qaýipsiz jáne tolyqtaı tazartýǵa umtylady. Mundaı qaldyq AQSh-ta da, Qazaqstanda da bar. 2019 jylǵy jeltoqsanda Qazaqstannyń Ulttyq ıadrolyq ortalyǵynyń bir top mamany Nevada polıgonyna baryp, eki alańdy tazartý tájirıbesin bólisti, bolashaqtaǵy yntymaqtastyq máselelerin talqylady. Nevada men Semeıdegi synaq alańy (polıgon) jabylǵannan keıin de, elderimiz osy salada álemdi qaýipsiz etý úshin birlesken jumystaryn jalǵastyryp keledi.
– AQSh saıasatkerleri Qazaqstannyń 30 jyl ishindegi jetistikterin qalaı baǵalaıdy?
– Menińshe, Qazaqstanǵa qatysty salada jumys istegen kóptegen AQSh saıasatkerleriniń bergen baǵasy joǵary. Keıingi 30 jyldaǵy ózgerister orasan zor deıdi. Sondyqtan Qazaqstanǵa jáne Ortalyq Azııaǵa saıasatkerlerdiń ǵana emes, eń bastysy jeke bıznestiń, stýdentterdiń, týrısterdiń jáne basqalardyń qyzyǵýshylyǵy artqanyn baıqaımyz.
Memlekettik hatshy Entonı Blınken jaqynda Qazaqstan Premer-Mınıstriniń orynbasary – Syrtqy ister mınıstri Muhtar Tileýberdi myrzamen sóılesken-di. Memlekettik hatshy Amerıka Qurama Shtattarynyń Qazaqstannyń egemendigin, aýmaqtyq tutastyǵy men táýelsizdigin qoldaıtynyn rastady. Taraptar COVID-19 pandemııasynan keıin ekijaqty jáne aımaqtyq yntymaqtastyqty keńeıtýge úmit artyp, ekonomıkalyq yntymaqtastyqtyń baǵyttaryn jáne jeke sektorǵa ınvestısııa quıýdyń mańyzdylyǵyn talqylady.
Memhatshy Blınken Qazaqstan úkimetiniń saıası jáne ekonomıkalyq reformalar men parnıktik gazdar shyǵaryndylaryn azaıtý jónindegi jańashyldyqqa degen umtylysyn qoldady. Áıelderdiń múmkindikterin keńeıtý men ekonomıkalyq ilgerileýde alǵa qoıylǵan maqsattaryna yntymaqtastyq kórsetetinin bildirdi.
– 1992 jyly Elbasy Nursultan Nazarbaev AQSh-qa alǵash ret is-saparmen bardy. Sodan beri eki el arasyndaǵy qarym-qatynas nyǵaıa tústi. Qazirgi tańda ekijaqty baılanys qandaı baǵyttarǵa negizdelgen?
– Tuńǵysh Prezıdent Nursultan Nazarbaev Qazaqstannyń saıası arenasynda mańyzdy tulǵa bolyp qala beredi. Qazaqstannyń sońǵy 30 jyldaǵy damýy onyń basshylyǵymen tyǵyz baılanysty. Ekijaqty berik yntymaqtastyq Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevpen jáne onyń ákimshiligimen odan ári jalǵastyryldy. Qarym-qatynasymyz saıası turǵyda ǵana emes, sonymen qatar qazaqstandyq qoǵammen yntymaqtastyq pen seriktestiktiń barlyq spektrin qamtıtynyn atap ótý mańyzdy.
Amerıka Qurama Shtattary táýelsizdik alǵannan bergi ýaqyttan bastap Qazaqstanmen aradaǵy seriktestikke berik. О́zara 30 jyldyq seriktestigimiz Ortalyq Azııadaǵy qaýipsizdik, damý, órkendeý jáne negizgi bostandyqtar týraly mindettemege negizdelgen. Aldaǵy jyldary ekonomıkalyq, qaýipsizdik jáne adamdar arasyndaǵy baılanystardy nyǵaıtýǵa úmittenemiz.
– Ekijaqty taýar aınalymy da mańyzǵa ıe. Osy oraıda keıingi kezdegi saýda-ekonomıkalyq baılanystar týraly aıta ketseńiz.
– AQSh pen Qazaqstan halqy úshin ekonomıkalyq múmkindikterdi ártaraptandyrýǵa jáne keńeıtýge kómektesý úshin ekijaqty saýda men ınvestısııalardy ulǵaıtýǵa mindettimiz.
Tarıhı turǵydan alǵanda, AQSh-tyń Qazaqstanǵa salǵan ınvestısııasy eń aldymen AQSh kompanııalary Qazaqstan táýelsizdiginiń alǵashqy kúnderinen bastap aınalysyp kele jatqan munaı-gaz sektoryna baǵyttalǵan. Chevron jáne ExxonMobil birlese otyryp, Qazaqstannyń úsh iri munaı-gaz jobalaryna – «Teńiz», «Qashaǵan» jáne «Qarashyǵanaqqa» úlken ınvestısııa quıdy.
Osy jobalardy iske asyratyn úsheýi – Qazaqstandaǵy eń iri kompanııalar. Sondaı-aq úkimettiń bıýdjetine tólenetin barlyq salyqtyń 20 paıyzdan astamy osy kompanııalardyń úlesine tıesili. Buǵan atalǵan kompanııalardyń áleýmettik jobalarǵa, qoǵamnyń ál-aýqatyn jaqsartýǵa jáne adamı kapıtaldy damytýǵa jumsaǵan qarjysyn qosyńyz. Biz osy kompanııalardyń 30 jyl ishinde Qazaqstannyń ekonomıkalyq damýyna qosqan keremet úlesin maqtanyshpen aıtamyz.
Qazaqstan óz ekonomıkasyn ártaraptandyrýdy kózdep otyrǵan kezeńde AQSh kompanııalary úshin osy baǵytqa úles qosýdyń zor múmkindikterin kórip otyrmyz. Dál qazir aýyl sharýashylyǵy salasy erekshe qyzyǵýshylyq týdyrady. Valmont kompanııasynyń Qazaqstanda qoldan sýlandyrý jabdyqtaryn shyǵaratyn zaýyt, Tyson Foods kompanııasynyń sıyr etin óńdeý qondyrǵysyn salýdy josparlap otyrǵany jónindegi jańalyqtardy estip qatty qýandyq.
Sonymen qatar elektr qýatyn óndirý, avıasııa, aqparattyq-kommýnıkasııalyq tehnologııalar, densaýlyq saqtaý, týrızm, logıstıka jáne ǵaryshtyq tehnologııalar sııaqty salalarda múmkindikterdiń bar ekenin kórip otyrmyz. Bizdiń elshiliktiń atqaratyn basty rólderiniń biri – AQSh-tyń ınvestısııasyn Qazaqstanǵa kóbirek tartý maqsatynda qolaıly jaǵdaı jasaý. Sondaı-aq Qazaqstan úkimetimen tyǵyz jumys isteý jáne kómektesý. Sheteldik ınvestısııalardy kóbirek tartý úshin Qazaqstanǵa zańnyń ústemdigin qamtamasyz etý máselelerin jaqsartý, ásirese salyq saıasatyndaǵy ashyqtyqty arttyrý jáne sybaılas jemqorlyqpen kúres jónindegi reformalardy jalǵastyrý qajet.
Keıingi 30 jyl ishinde ekonomıkalyq qatynastarymyz Qazaqstan ekonomıkasymen qatar keńeıip, turaqty ósip keledi. Búgingi tańda Qazaqstandaǵy Amerıka saýda palatasy 200-den astam kompanııany qamtyǵan. Salystyrmaly túrde qarasaq, 1998 jyly osynda qyzmet etkende palatada 35-ten asar-aspas amerıkalyq fırma bar edi. Bul AQSh bıznesiniń Qazaqstanmen seriktes bolýǵa degen úlken qyzyǵýshylyǵyn aıqyn kórsetedi. Bizdiń maqsatymyz – aldaǵy 30 jylda odan ári órkendeý men ósýdiń jalǵasyn kórý.
Negizi, ekonomıkalyq qatynastarǵa jáne AQSh-tyń úlken ınvestısııasyna yqpal etetin bir nárse – qazaqstandyqtardyń álemdik kommersııanyń, ǵylym men bilimniń tili retinde aǵylshyn tilin jetik meńgerýi. Elbasynyń aǵylshyn tilin K-PhD oqytýdyń úsh tiliniń (úshtildilik) birine aınaldyrý týraly sheshimi – kóregendik. Biz jylyna 1 mln dollardan astam qarajatty dál osy Qazaqstannyń pedagogıkalyq ýnıversıtetterine bolashaq aǵylshyn tili muǵalimderin eń zamanaýı ádistemelermen oqytýǵa kómektesýge jáne joǵary oqý standarttaryna sáıkes etý jumystaryna bólemiz. Bul – ekijaqty qatynastarymyzdyń bolashaǵyna jáne Qazaqstannyń órkendeýi men táýelsizdigine baǵyttalǵan eki jaqqa da paıdaly ınvestısııa.
– Qazaqstan kópjaqty syrtqy saıasat ustanatyny belgili. Geosaıası turǵyda Qazaqstan AQSh úshin qanshalyqty mańyzdy?
– Qazaqstanmen qarym-qatynasymyz myqty, turaqty jáne berik, keńeıtilgen strategııalyq seriktestikke negizdelgen. Biz osy seriktestik pen tyǵyz qarym-qatynasty baǵalaımyz. Saıasatymyz – Ortalyq Azııa halyqtarynyń ártúrli seriktesterimen ózderine tıimdi sharttarǵa sáıkes ózderiniń ulttyq múddelerin erkin júzege asyrýyn qamtamasyz etý.
Amerıka Qurama Shtattary barlyq Ortalyq Azııa elderiniń bir-birimen, kórshilerimen jáne búkil álem elderimen durys jáne ózara tıimdi qarym-qatynasta bolǵanyn qalaıdy.
AQSh tarapy Qazaqstannyń demokratııalandyrý jolyndaǵy reformalaryn qoldaıdy. AQSh Qazaqstannyń osy reformalary álemdegi eń damyǵan 30 eldiń qataryna kirýge umtylysyn júzege asyratynyna úmittenedi.
– Qazaqstannyń halyqaralyq arenadaǵy basty baǵyttarynyń biri – ıadrolyq qarýdy taratpaý jáne álemde beıbitshilik pen tatýlyqty saqtap qalý. Bul turǵyda AQSh elimizdiń bastamalaryn qalaı qabyldaıdy?
– Qazaqstan – ıadrolyq qarýdy taratpaý jáne qaýipsizdik boıynsha AQSh-tyń mańyzdy seriktesi. Atom bombasynan azat álem qurýǵa qatysty ártúrli kózqarastarǵa qaramastan, barlyǵymyzdyń ortaq maqsatymyz – ıadrolyq qarýdyń qaýpin azaıtý. Qazaqstannyń ıadrolyq qarýsyz bolashaqqa degen adaldyǵy eldiń órkendeýi men táýelsizdigin nyǵaıtý maqsatynda mańyzdy boldy. Sonymen qatar AQSh aldaǵy tamyzda Semeı polıgonynyń jabylýynyń 30 jyldyǵyn Qazaqstanmen birge atap ótýdi asyǵa kútedi.
– Donald Tramptyń kezinde AQSh Aýǵanstannan áskerin shyǵaratynyn málimdedi. Qazirgi tańda bul sheshim ózgerissiz qaldy ma, álde amerıkalyq sarbazdar Aýǵanstanda qala bere me? Djo Baıdenniń buǵan qatysty ustanymy qandaı?
– 14 sáýirde Prezıdent Baıden AQSh-tyń áskerin Aýǵanstannan shyǵarýǵa sheshim qabyldaǵanyn málimdedi. Amerıka Qurama Shtattary Aýǵanstan úkimetimen tyǵyz baılanysyn jalǵastyra beredi. Aýǵan halqyna kómektesýin toqtatpaıdy. Memlekettik hatshy Blınken aıtqandaı, AQSh 2021 jyly Aýǵanstanǵa 100 mln dollardan astam azamattyq kómek kórsetýdi josparlap otyr. Bul – Aýǵanstan halqyna ınvestısııa salý jáne qoldaý týraly mindettememizdiń bir bóligi.
Keıingi 20 jyldaǵy jetistikterge súıensek, bul qarajat Aýǵanstan azamattary úshin mańyzdy qyzmetterge qol jetimdilikti jaqsartý, ekonomıkalyq ósýge, sybaılas jemqorlyq pen esirtki saýdasyna qarsy kúreske, densaýlyq saqtaý jáne bilim berý qyzmetterin jaqsartýǵa, áıelderdiń múmkindikterin keńeıtýge qoldaý kórsetýge, qaqtyǵystardy sheshý mehanızmderin nyǵaıtýǵa, Aýǵanstannyń azamattyq qoǵamy men táýelsiz BAQ-ty qoldaýǵa jumsalady.
AQSh áskerin shyǵarǵanda Aýǵanstanǵa ádil ári berik beıbitshilik pen aýǵan halqynyń jarqyn bolashaǵy úshin azamattyq jáne ekonomıkalyq kómek kórsetýdi qoldanamyz.
– Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev birqatar saıası reforma jasaǵany belgili. Atalǵan bastamalardy amerıkalyq saıasatkerler qalaı qabyldady?
– Prezıdent Toqaevtyń saıası reformalar kún tártibin quptaımyz jáne qoldaımyz. Biz demokratııalyq reformalar jasalmaı egemen memleketti nyǵaıtyp, turaqty damýǵa qol jetkizý múmkin emes dep esepteımiz. Sol reformalardyń sáttiliginiń kepili – olardyń tıimdi júzege asyrylýy. Azamattyq qoǵamdy, zańnyń ústemdigin nyǵaıtý jáne eldiń ekonomıkalyq áleýetin damytýǵa kómektesý Prezıdent Toqaevtyń reformalarynyń kún tártibinde tur. Endeshe, bular Qazaqstandaǵy demokratııany damytýǵa qoldaý kórsetedi.
Qazaqstanmen seriktestigimiz adam quqyǵy jáne saıası reformalar sııaqty máselelerde birlesip jumys isteýge múmkindik beredi. О́zara qatynas barysynda Qazaqstan úkimetimen kóptegen máseleler boıynsha únemi pikir almasyp otyrdyq. О́ıtkeni bul – strategııalyq keńeıtilgen seriktestigimiz aıasyndaǵy jumysymyzdyń bir parasy.
Men Qazaqstanmen aımaqtyq jáne jahandyq máselelerdi ashyq túrde talqylaýǵa múmkindik beretin ashyq dıalogtyń baryn maqtan tutamyn. Ekijaqty qarym-qatynasymyzdyń arqasynda qıyn taqyryptarda bir-birimizben ashyq pikirtalas júrgize alamyz.
Mysal retinde adam saýdasy taqyrybyn atap óteıin. Memlekettik departament jyl saıyn adam saýdasyna qatysty esep shyǵarady. Onda elderdiń, onyń ishinde AQSh-tyń adam saýdasyna qarsy is-qımylǵa qanshalyqty kúsh-jiger jumsaǵandyǵy baǵalanady. Keıingi eki jylda Qazaqstan ekinshi deńgeıdegi baqylaý tizimine endi. Qazirgi zamanǵy quldyqqa qarsy kúresti jalǵastyrý, saýdagerlerdi jaýapqa tartý jáne halyqtyń álsiz toptaryn qorǵaý úshin negizgi usynystardy oryndaý jáne mańyzdy ózgerister engizý úshin Qazaqstan úkimetimen jumys isteýge mindettimiz.
– AQSh prezıdenti Djo Baıdenniń Ortalyq Azııa, onyń ishinde Qazaqstan týraly ustanymy qandaı?
– Árbir jańa ákimshilikte árdaıym túzetýler men ózgerister engiziletini belgili. Biraq 30 jyl boıy Qazaqstanmen qarym-qatynasymyz berik bolyp keldi. Bul jalǵasa bermek. Prezıdent Baıden aıtqandaı, «Biz bolashaqqa birge qaraımyz». Baıden ákimshiligi Ortalyq Azııadaǵy 2025 jylǵa deıingi baǵytymyzdy baıandaıtyn AQSh-tyń 2020 jyly jarııalanǵan Ortalyq Azııa strategııasyn maquldady. Biz táýelsiz Ortalyq Azııa memleketteriniń álemdik naryqqa kóbirek shyqqanyn, halyqaralyq ınvestısııalarǵa ashyqtyq kórsetkenin, myqty, demokratııalyq ınstıtýttardy, zańnyń ústemdigin jáne adam quqyqtaryn qurmettegenin qalaımyz.
– Keleshekte AQSh Prezıdentiniń Qazaqstanǵa kelýi múmkin be?
– Men osynda turǵan jyldarda, elshi retinde de, sonaý 1990 jyldary Almatydaǵy elshiliktiń qyzmetkeri retindegi kezde de Qazaqstandy kóbirek tanyp-bilgendi unatatynmyn. Sondyqtan árqashan bizdiń basshylyqtyń ózi kelip, sizdiń eldiń ásemdigi men energııasyn óz kózimen kórse eken deımin. Jaqynda AQSh-tan kóptegen joǵary deńgeıli qonaqtar keldi. Olardyń ishinde Memlekettik hatshy da, Saýda mınıstri de bar. Biraq dál qazir Aq úıdiń saparlary men josparlaryna qatysty aqparat bere almaımyn.
– Qazaqstandyqtarǵa aıtar qandaı tilegińiz bar?
– Osy suhbatty paıdalanyp, barshańyzdy múmkindiginshe koronavırýsqa qarsy vaksına jasatýǵa shaqyramyn. Álemde vaksınalar shyǵarylyp jatyr, demek biz pandemııany jeńýge jaqyn qaldyq.
Bıyl qarym-qatynasymyzdyń 30 jyldyǵyn birge toılap jatyrmyz. Bul bastamasy ǵana. Men Amerıka Qurama Shtattary men Qazaqstan arasyndaǵy berik baılanystardyń odan da kóp ýaqytqa jalǵasýyn tileımin.
– «Egemen Qazaqstan» gazeti oqyrmandaryna lebizińizdi bildire ketseńiz?
– Bir ǵasyrdan astam ýaqyt boıy Qazaqstannyń táýelsiz bas basylymy «Egemen Qazaqstan» halyqqa aqparat taratyp keledi. Álem koronavırýs daǵdarysymen kezdesken kezeńde jýrnalısterdiń kórgen-bilgenin erkin baıandaýy jáne adamdardyń óz pikirin ashyq aıtýy óte mańyzdy. Sondyqtan jýrnalısterge ómirlik qyzmeti, azamattarǵa anyq aqparat berýge umtylysy úshin alǵys aıtamyz.
Jarty jyldan astam ýaqyt ishinde «Nıý-Iork Taıms» gazetiniń taldaýlary, sholýlary men maqalalary «Egemen Qazaqstan» betterinde qazaq tilinde jarııalanǵanyna biz de qýanyshtymyz.
AQSh-tyń Qazaqstandaǵy elshiligi Qazaqstannyń jýrnalıstik kásibılikti arttyrýǵa, eldegi buqaralyq aqparat quraldarynyń básekege qabiletin arttyrýǵa talpynysyn qoldaıdy. Keleshekte de táýelsiz Qazaqstannyń bas basylymy AQSh pen Qazaqstan arasyndaǵy 30 jyldyq berik yntymaqtastyqtyń jetistikterin oqyrmandarǵa jetkize beretinine senimimiz mol.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Abaı ASANKELDIULY,
«Egemen Qazaqstan»