Adamnyń jany jaquttaı jarqyrap, rýhy saltanat qurar bolsa, syrtqy dúnıesi de sáýlelenip, izgilik pen meıirimge malynyp turary anyq.
Ejelgi Qytaı ańyzynyń jelisin baqsaq, qaısybir zamanda bir eldi aıdahar jaılapty. Jan-jaǵyn jaıpap, jurttyń malyn, múlkin talǵamaı jutsa da toıa almaı, keń dúnıeni taryltyp, topalań jasapty. Tótennen tóngen tajalǵa tótep bere almaı qara halyq toryǵypty. Qanshama qaıratty erler bes qarýyn saılap, basyn ajalǵa baılap, aıdaharǵa bettep barsa da qaıran qyla almaı qabyrǵasy qaqyrap, jeńilipti. Halyq bolǵan soń, alyp ta týmaı turmaıdy. Aqylyna aılasy saı bir arystan júrekti jigit mekenine jetip, kúrkirep shyqqan qubyjyqpen alysyp, aıdahardyń osal tusyna oısyrata naızasyn suǵypty. Ǵaıyptyń isine ǵaqyl júre me, tajaldy jeńdim degen álgi sátte er jigittiń ózi aıdaharǵa aınalyp ketipti.
Ańyzdyń ańysyn ańdaǵanda, onyń pessımızmmen aıaqtalatynyn kóremiz. Ádette, bizdiń halyqtyń ańyzy basqasha túıindeletin, aqyrynda qaharman muratyna jetetin. Batys oıshyldary osy saryndas ańyzdardy ózgeshe tápsirleıdi. Máselen, Frıdrıh Nısshe «Izgilik pen zulymdyqtyń arǵy beti» eńbeginde «Qubyjyqpen kúresken árbir kisi ózi de qubyjyqqa aınalyp ketýden saqtaný kerek. Qurdymǵa uzaq úńiler bolsań, bir mezette qurdym da saǵan qaraıdy» deıdi. Demek qubyjyqpen kúreste qubyjyqqa aınalyp ketýden basqa jol joq bolǵany ma? Bizdińshe, bar.
Qasıetti kitapta perǵaýynnyń sıqyrshylary Musa paıǵambardyń aldyna ysyldaǵan ynsapsyz yrǵyn jylandy jiberetini jaıly oqıǵa bar. Qudaıdyń qudiretine shek keltirmegen Musa paıǵambardyń qolyndaǵy kıeli asataıaǵy bir demde ábjylanǵa aınalyp, alapasyn asyratyn. Osyny tápsirlegen Jáláladdın Rýmı «Másnáýı» kitabynda ajdahany ishtegi nápsige teńeıdi. Shekteýdi bilmes, shegendeý kórmegen toıymsyz nápsini dúnıeaýı qalaýlaryńdy tejemeı, toıyndyra berseń, túptiń túbinde ol arany ashylǵan alyp ajdahaǵa aınalady degen oı aıtady áýlıe aqyn. Ár adamnyń ishinde bas kótergen barmaqtaı qurtty bastyqtyrmaýdyń sońy basyńdy jutar baılaýsyz ajdahamen betpe-bet qalýǵa alyp keledi eken.
Demek ár adamnyń ishinde bir aıdahar ómir súredi. Áýeli ishke qurt bop túsetin ol adammen birge ósip, kisiniń nápsisimen qorektenetin bolsa kerek. Al adam ony óziniń qumarlyq-qushtarlyqtarymen, qalaý-ańsaýlarymen asyraıdy. Isinip, toıat taba almaǵan ol keıde kisiniń ózin jutyp tynady. Adam balasy sol ishtegi aıdahardy qurt kezinen quryqtap, tejep ustap, jeńe bilse, syrttan jaý almasy anyq. Kez kelgen kúres áýeli ishten bastalady. Sondyqtan Abaıdyń «Myqtymyn dep maqtanba aqyl bilseń, myqty bolsań, ózińniń nápsińdi jeń» dep aıtqanyndaı, nápsini tyıyp, rýhty shyńdaý – tolyq adamnyń joly, kemeldiliktiń kilti bolsa kerek.
Dana halqymyzdyń bul qaǵıdatty ejelden jaqsy bilgenin Aıaz bı týraly ertegiden aıqyn ańǵaramyz. Madan hannyń Súleımenniń júzigindeı, Musanyń asasyndaı, Dáýittiń qorjynyndaı qasıetke ıe gaýhar tasy bolýshy edi ǵoı. Sol tasty synaǵan Aıaz bı «Sizdiń tasyńyz, ras, qasıetti tas eken. Biraq tastyń ishinde eki qarabas qurt bar. Tasyńyzdyń pyshaq syrty qalyńdyǵy qalypty. Sol qurt az ýaqyttan soń tesip shyǵady; tesip shyqqan soń tasyńyz paıdaǵa aspaıdy. Tastyń qasıetindeı salmaǵy da bolý kerek. Tas jeńildengen eken. Qurt bar ekenin sonan bildim» deıtin. Tasty jaryp kórgende, shynynda da ishinen keýlep tesip kele jatqan eki qurt shyqqan edi.
Osy tastyń mysaly – adamnyń ózi emes pe. О́zi bolǵanda, onyń arǵy jaǵynan biz aıtyp otyrǵan rýh máselesin ańdaýǵa bolady. Shyn máninde, ár adam – bir asyl tas. Ishki dúnıesi taza bolsa, shańy súrtilgen asyl tastaı ár kisi kún bolyp, rýh bolyp jarqyraıdy. Bul jaıynda hakim Abaı «Haqtyqtyń túser sáýlesi, Ishtegi kirdi qashyrsa, Adamnyń hıkmet keýdesi» deıdi. Osy tazalyq, osy hıkmet – rýhtyń aınasy.
Mine, qasıetti Ramazan aıynyń alǵashqy on kúni ótti. Isi musylmannyń oraza ustaýy – paryz, ıgilik, abzal amal. Qasterli rahym aıynda, arylý, tazarý, aǵarý, yjdaǵat aıynda ishtegi qurtty ósirmeı, órken jaıdyrmaı, yrqyna boısunyp, yndynnyń yńǵaıyna kónbeı der shaǵynda baılap-matap ustaý – adamdyqtyń bir sharty bolsa kerek. Sonda ǵana rýh saltanat qurady. Sonda syrttan aıdahar izdeýdiń de qajeti joq. О́ıtkeni ol – ishimizdegi toǵaıǵan, tejelmegen toqtaýsyz tajaldyń tysymyzdaǵy kórinisi ǵana. Ár adamnyń ishindegi tizgindelmegen tajal onyń syrtyna shyǵyp turady. Jeńistiń eń ulysy – ózińdi jeńý bolatyny da sondyqtan.