Jer jaralǵaly adamzat balasy bas qatyrǵan ortaq qundylyqtar sarqylǵan emes. Jaratýshynyń adamdarǵa, tabıǵatqa, ǵalamǵa jasyrǵan qazynalary sanaly adamnyń jumbaǵyna aınaldy. Ár ǵasyrda erkin oıly perzentter dúnıege kelip otyrdy. Máselen, b.z.b. 528 jyly Býdda ilimi tarasa, b.z.b. 525 jyly Pıfagordyń matematıkalyq mektebi quryldy. B.z.b. 479 jyldary Konfýsıı ilimi óristep, 1399 jyly adamzatty ózin tanýǵa shaqyrǵan dana Sokrat kóz jumdy. Atalǵan tulǵalardyń barlyǵyna tán bir yntyqtyq bolsa, ol – ózin bilýge degen qumarlyq bolatyn.
Al Rýmı... Ol dara qonǵan, jaryǵy aspan men jerge teń túsken shoqjuldyz ispetti edi. Mine, toǵyz ǵasyr boıy ol bizdiń júregimizge mahabbat pen meıirimniń dánin egip keledi. Búginde Eýropada kitap taralymy men oqylymy jaǵynan Shekspırmen deńgeılesip, Shyǵysta tolaǵaı murasy Quran men hadısten keıingi qaster tutar qundylyq sanalǵan alyp tulǵa shóldegen júrekterge sý búrkip, talapty erdiń janyna sáýle quıýda. Zamana tusbaǵarynyń anyq esimi – Máýláná Jáláláddın Muhammed Balqy Rýmı. Máýláná sózin arab tilinen «Myrzamyz» dep aýdarsaq, Rýmı sóziniń jalǵanýy tegin emes-tin. Aqyn ómir súrgen Anadoly túbegi sol tusta Shyǵys Rım ımperııasynyń quramynda bolatyn.
Rýmı 1207 jyly qazirgi Aýǵanstan memleketiniń Balqy aımaǵynda dúnıege keldi. Balqy aýmaly-tókpeli kezeńde ǵylym men bilimniń órken jaıǵan óńiri edi. Rýmıdiń ákesi Bahaýaddın Veled zamanynyń ozat hám erkin oıly ǵalymy boldy. Ádildik úshin kúresýge kelgende aldyna jan salmaıtyn, dúmshe moldalardy aıaýsyz sheneıtin Bahaýaddın myrza Horezmshah ámirlerin susymen seskendirgen edi. Ári ǵalymnyń shuńǵyl bilimi men sheshendigi ózge ǵalymdardyń qyzǵanysh atty qyzyl ıtin oıatty. Fılosofııa men logıkany dálel etip, paıǵambardan mura qalǵan júrek ilimin keıin shegergen ospadar ǵalymdarǵa aıtylǵan synnyń sońy daýǵa ulasyp, narazy top bılik adamdaryn Rýmıdiń ákesine aıdap salady. Saldarynan ákesiniń qanattas dosy Majdeddın Bagdadıdi horezmshah bıligi Ámýdarııaǵa batyryp ajal qushtyrady. Zamandastarynyń qorlyǵyna yza bolyp, jany kúıgen Bahaýaddın myrza Balqydan birjola qonys aýdarýǵa májbúr bolady. Zertteýshilerdiń dereginshe ǵalym jolda Baǵdatqa aıaldap, ármen qaraı Mekkede qajylyq saparyn ótegen. Munan soń Anadolyǵa bet alyp, seljuq sultany Alaýaddın Keıkýbadtyń shaqyrtýymen Konıaǵa turaqtaıdy.
Otbasymen birge túrik dalasyna qonys aýdarǵan Rýmıdiń jasy nebári 14-te ǵana bolatyn. Onyń aqyl-oıy men dúnıege hám Qudaıǵa degen kózqarasynyń ornyǵýy osy ólkeden bastaý aldy. Aqyn bir ǵana dinı bilimmen shektelgen joq, jaratylys bilimderimen qatar sol zamandaǵy Attar, Sanaı syndy dańqty shaıyrlardy ustaz tutty. «Attar – meniń rýhym, Sanaı – meniń kózim», dedi birde. Másnáýı eńbekterin oqı otyryp, júrek sultanynyń tek Qurandy ǵana emes, Injil, Táýrat, Zábúrdi jaqsy bilgenin ańǵarý qıyn emes. Sonymen birge parsy, grek, túrik tilderin meńgeredi. Aqynnyń danalyqqa malynǵan alty tomdyq másnáýıler jınaǵy men «Estelik qazynasy» kitaby poezııa tilimen jazylsa, «Dıvan-ı kebır» kitaby proza túrinde mysal-nasıhattar arqyly kórinis tapqan. Bir qyzyǵy, Rýmı ózin aqyn dep sanaǵan joq, ol jer betiniń ataǵy men maqtanynan áldeqashan shalǵaıǵa ushyp, júrek qusy kóz jetpeske samǵap ketken-tin. Sodan da «Estelik qazynasynda»:
O, baýyrym!
Jaratqanǵa degen
mahabbat pen ataq-dańq,
Bir-birimen eshqashan úılespeıdi.
Eger sen mahabbatty tańdasań,
Dańqtyń esiginde turma, – deıdi.
Adamzatty alǵaýsyz súıgen alyp júrek jer betiniń eshqandaı «juldyzyn» jatsynbaı janyna alýǵa, qapsyra qushýǵa daıar edi.
Taǵy kel, taǵy kel, ne jasasań da
qaıta kel,
Kápirsiń be, otqa tabynarsyń,
putqa tabynasyń ba,
Taǵy kel...
Bizdiń esigimiz úmitsizdik esigi emes;
júz ret táýbeńdi buzsań da
qaıta kel!
Sirá, mahabbat uǵymy bir ǵana aımaqpen shektelmese kerek, shektelse ol dertti mahabbat. Mahabbat – tutas súıý, órtene súıý. Súıgen adamyńnyń kemshilikterine «janyń ashyp, ishiń kúıý». Shyǵys mádenıeti júrek kýltin alǵa qoıady, sodan da jaratylysqa mahabbatsyz kózben qaraýdy mansuqtaıdy. Sopy Allaıar «Mahabbatsyz adamnan qash», dese Qoja Hafız «О́lmes ómir – shyn mahabbaty barǵa buıyrar baq», deıdi al Abaı hakim «Mahabbatsyz dúnıe dos, haıýanǵa ony qosyńdar» dep short kesedi.
Rýmıdiń rýbaılary az da saz injý-marjandarǵa toly. «Kúnniń adamy bolýǵa talpynba, aqıqattyń adamy bolýǵa talpyn, óıtkeni kún aýysar, aqıqat aýyspas...». Taǵy bir rýbaıynda: «О́lgennen soń mazarymyzdy jerden izdemeńiz, bizdiń mazarymyz jaqsylardyń júreginde!», deıdi kóregendik tanytqandaı...
«Rýmı parsy ma álde túrki me?», degen saýal ár tustan qylań beretini bar. Uzyn-sonar ensıklopedııalarynda Shyńǵys han men Ámir-Temirdi mońǵol dep burmalap, ádebıeti men tarıhynda túrkilerdi órkenıetten tys «varvarlar» etip kórsetýge qumar Eýropa mádenıetiniń salqyny Rýmıge de tıgeni jasyryn emes. Aqynnyń orys tilindegi qaı kitabyn ashsańyz da, «parsy aqyny», degen sózge kezigesiz. Birinshiden, Rýmı on tórt jasynan túrik jerinde jetilip, sol jerde janyn Haq taǵalaǵa tapsyrdy. Bul fakt. Ekinshi dálelimiz bultartpas dálel. Ár zertteýshi san tarapqa tartqanymen, avtordyń kesimdi sózinen artyq dálel bolmasa kerek. Aqynnyń óz tegi haqynda naqty tórelik aıtqan rýbaıyn túrik tilinen jolma-jol aýdaryp kórelik:
Sheteldik demeńizder,
men osy eldenmin.
Sizderdiń jerlerińizde óz
oshaǵymdy izdeımin.
Dushpan sekildi kórinsem de,
dushpan emespin,
Hındıshe sóıleımin
biraq tegim – Túrki!
Júrek sultany ózin «týdyrý» arqyly tutas bir dáýirdi dúnıege ákeldi. Onyń sońynan ergen shákirtteri men jolyn ustanýshy bilimdar qaýymda esep joq. Bir ǵana másnáýıler jınaǵy Eýrpopada Gomerdiń «Illıadasy», Danteniń «Qudiretti komedııasy», «Igor jasaǵy týraly jyr», Shekspırdiń pesalarymen qatar qoıylatyn baǵa jetpes týyndy. Janyna em izdegen adamdar budan keıingi ǵasyrlarda da júrek sultanynyń haýyzynan káýsar bulaǵyn tatyp, dertine shıpa taba bermek...