Esil dúnıeniń esigin ińgálap ashqan sábıdiń bári óskennen keıin ómirge emirene qaraıtyn adamǵa aınalmaıtyny ókinishti. Iа tirshilik qalyby, ıa ósken orta, kórgen tárbıe, týǵan topyraqqa baılanysty adam balasy ártúrli qalyptasady. Taýǵa qarap tebirene almaıtyn, jel gýilin, sý syldyryn estimeıtin, gúl sulýyn kórmeıtin, adamdar qarym-qatynasyndaǵy júzdegen, bálkim, myńdaǵan názik aǵystardy sezbeıtin júrekter tym kóbeıip ketkendeı áser qaldyrady. Keıde ózge túgili óziń de myna jaryq álemnen adasyp qalǵandaı, bar sezý músheńnen aıyrylǵandaı, áıteýir qozǵalatyn tasqa aınalyp bara jatqandaı bolasyń. Syrlasýǵa jaramaıtyn, muńdasýǵa tatymaıtyn, qýanysh-qaıǵyńdy túsinbeıtin urpaqqa uqsap baramyz. Keıde osyndaı jıilep ketken qubylystardy oılaǵanda, jan dúnıeńdi jumsartatyn, sáýlesin túsiretin, júregińdi qozǵaıtyn sebep izdeısiń. Bizdińshe, eki nárse bar: Jaratqannyń aıaty, jaratylǵannyń óleńi.
Júrek aqyn bolsa, osynaý dúnıe dıdarynda baz keshken saıyn óleńge, ıa qalamǵa júginedi. О́leńge júginse – tyńdaýshyǵa, qalamǵa júginse – aıtýshyǵa aınalady. Osy kúni naǵyz tyńdaýshy bolý da, aıtýshy bolý da – óner. Bul joly tyńdaýshy – men, aıtýshym – Nurlan Orazalın.
«Kúni keshe...
Balǵyn em, balań edim,
Men de ózgerdim...
О́zgertti dalam óńin.
Bir boz dáýren
ishimde qaltyraıdy,
Jaltyraıdy jel syzǵan
sana-kólim...»
Ras. Nur-aǵań ózgergen. Balǵyn dáýreni bir ótken, bir dáýirdiń sýyn iship, birge ysyp-tonǵan Smaǵul Elýbaı dosy: «Búginderi, alysta qalǵan kúnderdi, sol kúnderdegi Nurlandy saǵynamyn...» dep jazatyn edi ǵoı.
Men Nurlan degen jas jigitti kórgem joq. Almaty kóshesin jańǵyrtyp, birge júrmedim. Smaǵul aǵalarymyz saǵynyp otyrǵan «alysta qalǵan kúnderiniń» qandaı bolǵanyn jobamen elestetip baǵam:
Ol ýaqytta «ataǵy joq Esenınder» jataqhanany ǵana emes, kósheni de jańǵyrtyp óleń oqyǵan bolar;
«Qalamgerdiń» barynda shylymyn ıyǵyna qaqqan jazýshynyń áldekim týraly áldebir sózin ańyz qyp, aldynda jarysa óleń oqyǵan shyǵar;
Bul kúngideı qaıda shyǵam deseń de erkiń bilgen, qaptaǵan gazet, saıt joq, áıteýir arasynda biriniń áńgimesi ıa óleńi sol ýaqyttaǵy «Qazaq ádebıeti» gazetiniń betine shyǵyp, ol úlken meıramǵa ulasyp, birneshe kún qaýqyldasqan shyǵar.
Sol kóńil alasy joq, jaıbaraqat, biraq dýly keshterdiń qaq ortasynda jigit Nurlan sol ustamdy qalpyn jazbaı «Halı-Galıin» oqyǵanyna senemin.
«Jataqhana...
«Halı-Galı»...
Mezi qyldy-aý janymdy,
mezi qyldy-aý baıqus
jyrlarymdy.
Bile almaǵan
bul ǵasyrda barymdy,
shalǵaıdaǵy momyn
qyrlarymdy.
Ǵajabymdy,
Parıjdegi qalyqtaǵan ánimdi –
keýdemdegi ǵajap úndi,
eı, Almaty!
«Halı-Galı»!
Tanymaısyń barymdy,
tanymaısyń...
Ant atqan mynaý ýaqytta
armandar qansha
«aıqaıyńda» tynyp barady.
Toqtashy bir sát!
Ketseń de orap baqytqa,
jańa bir óleń...
Ustap-aq qalsam jarady;»
Ol ótken ǵasyrdyń 60-jyldary. Nurlan Orazalın odan beri ótken jarty ǵasyrǵa jýyq ýaqytta ómir belesterin molynan baǵyndyrdy. Otqa da túsipti, topqa da túsipti. Azamat retinde, ult aldyndaǵy perzenttik boryshyn óteý jolyndaǵy qyzmetterin aıtýdyń reti joq. Ol óz aldyna bólek áńgime ǵoı. Biz ózgergen Nurlandy óleńderinen kórdik.
Osy rette bir anyq dúnıeni aıtqym keledi. Nurlan aqyn qalaı ózgerse de, bir ózgermegen nárse bar. Ol – aqynnyń óleńge degen kózqarasy, ony qadir tutyp, ardaqtaýy, ómiriniń ajyramas bóligi, jan joldas, serik kórýi. Alǵashqy jınaqtarynan bastap, keıingi shyqqan «Aspantaýdan aýǵan kúz», «Táńirmen tildesý», «Eki dúnıe» jınaqtarynda da, ıaǵnı osy jasyna deıin «jańa bir óleń», taǵy bir jaqsy óleń jazýǵa qulshynady da turady. Bul ańsar – qaı aqynnyń da júregin alqyntyp, kóńilin alań qylǵan beımaza sezim. Biraq bul sezim jasy úlken aqyndardyń kóbinde joǵalyp ketedi. Sebebi bir belgisiz senimdilik paıda bolady. Osy jalǵan senimdilik talanttyń jaýy bolsa kerek. Byltyr «Qazaq ádebıeti» gazetine shyqqan bir toptamasynda aqyn bylaı jyrlaıdy:
«Qushaǵynda aǵynnyń
О́mir súrdim…
Kúıdim…
Jandym…
Saǵyndym…
Mártebeńdi bıiktetý úshin men,
qara túnde aq qaǵazǵa tańyldym.»
Al ózgergen ne? Ol – aqynnyń bolmysy, óleńi. Jastyq shaqta jyrlaǵan mahabbat, pafosqa baı patrıotızmnen góri dúnıeni saralaǵan, ár nársege baıyppen qaraǵan, sabyrly jyrlarǵa ulasqan. Uranshyl, aıǵaıǵa súreń qosqan óleńderdi Orazalın poezııasynan taba almaısyz. Onyń mahabbaty eldiń mahabbatyna, alańy qoǵam úshin ýaıymdaýǵa ulasqan. Bul árıne búgin emes, sonaý qyryqqa aıaq basqan sekseninshi jyldardyń sońynda bastalǵan aqynnyń ishki ózgerisi bolsa kerek.
«Jetinshi qurlyq» jınaǵy shyqqanda Farıza Ońǵarsynova bylaı depti: «Nurlan ómirdegi barlyq bolmysqa, qubylysqa yzasy betine teýip, tepsinip qaramaıdy. Yza – aqyldyń jaýy. Aqyl juqarǵan jerde aqıqat ta syltı basady. Aqyn jaqsyly-jamandy tirshilik bolmysyna bıikten, parasat bıiginen baıyppen qaraıdy. Bul – sýretkerge asa qajet qasıet. Kóbimizge qonbaı, qolymyzdy jetkize almaı júrgen qasıet».
Aǵynan jarylǵan, ózin de, ózgeni de moıyndaǵan pikir. Osy jerde Farıza apamyzben kelispeske eshqandaı amalyńyz joq. Aqynnyń dúnıe qubylysyna da, adamdardyń qubylýyna da asa sabyrmen, sarappen, baıyppen qaraıtynynyń kýási bolyp kelemiz. Sońǵy eki jyl pandemııa ýaqytynda basylym betinde Nur-aǵań óziniń rýhanı tájirıbesimen bólisip otyrdy. «Ana tili» gazetiniń birneshe sanyna qatar shyqqan kúndelik jazbalary qazaq balasyn oılanýǵa shaqyrdy. О́leńderi de bir – Táńir degen qazyqqa baılanyp, qudaısyz qoǵamnyń álpetinen jıirkendi. Bul aqynnyń taǵy bir «ózgergen» bolmysy bolsa kerek.
Nurlan Orazalın uzaq ýaqyt Jazýshylar odaǵyn basqardy. Shashylyp ketýdiń az-aq aldynda turǵan, ár seksııa bólinip, qalamgerlerdiń shyǵarmashylyq úıi bólinip, odaqtyń basylymdary jan-jaqqa ydyraı bastaǵanda, solardyń bárin bir ǵımaratqa jınap, aqyn-jazýshylardyń qara shańyraǵyn qalpyna keltirip, Almatynyń joǵary jaǵyndaǵy shyǵarmashylyq úıdi de saqtap qaldy. Ol jolda qandaı «uly» urystar bolǵanyn biz bilmeımiz. Ony bizge bilýdiń de qajeti shamaly, keregi de joq. Bir aqıqat fakti: odaq – bir qolda, úsh basylymy – bir shańyraq astynda. Osy jolda qansha jaý tapty, qansha dostan aıyryldy – taǵy bizge beımálim. Áıteýir óleńderinen ańdap qalamyz. Orazalınniń odaqtaǵy basshylyq jolyn osylaı bir abzaspen de nemese ózinen suraı otyryp, bir kitap etip te jazýǵa bolatyn shyǵar. Bizdiń maqsat basqa. Aıtpaǵymyz osy joldaǵy fızıkalyq, psıhologııalyq aýyrtpalyqtyń bárin aqyn sabyrmen kóterdi. О́leńine ózek etti.
Biz odaqtyń eki-úsh sezine kýá boldyq. Sonda keı aǵalardyń ornynda otyryp-aq mádenıet shekarasyna syımaıtyn sózderdi aıtqanyn estidik. Qansha suhbat, pikir aıtyldy. Biraq sonyń bárine baıyppen qarap, óte mádenıetti, Farıza apamyz aıtpaqshy, yzaǵa boı aldyrmaı jaýap berip otyrǵanyn sol jıynǵa qatysqan qalamgerlerdiń bári kórdi. Bul ustamdylyq aqyn Orazalınniń óleńine áser etpeı qoımady. «Bir myqtyǵa» degen sııaqty óleńderine ishtegi sol sezimder lyqsyp shyǵyp jatty. Basqasha múmkin emes edi. «Arbasý» atty jyrynda aqyn búı depti:
«Men kúlemin...
Azaptanyp kúlemin...
Jaratqanǵa jeter me eken
tilegim?
Adaldyq pen Ázázildiń maıdanyn
Kóre-kóre shıryǵyp san, túledim.
Minezinen shoshyp
talaı pendeniń,
Qashtym aýlaq
sıqyrynan teńgeniń.
Kúlmes jerde azaptanyp
kúldim men,
Basyp turyp tikenegin shóńgeniń.
Júrek únsiz...
Tilegim – syz...
Tistendim...
Jaýaby joq saýal bolyp
ishke endiń.
Ibilis-oı jeńgen sátte,
Eı, О́leń!
Ishte týyp, ishte óldiń...»
Nurlan aqyn bireýge dúrse qoıa beretin, betinen alyp, shytynap sóıleıtin bolmys ıesi emes. Bálkim, osy bir qyzmet jolynda keı minezderin joǵaltqan shyǵar. Múmkin osy ómir aǵysynda dos joǵaltyp, dushpandy molynan tapqan shyǵar. Smaǵul Elýbaı aǵamyz sol Nurlandy saǵynsa, jastyǵyn, alǵaýsyz dostyǵyn saǵynǵan shyǵar. Sol kúnderin saǵynsa, qyzmet oılamaıtyn, mansap qýmaıtyn, baqaı esepsiz aralasyp, tek shyǵarmashylyq oı erkindiginde pikir aıtysyp, kerek bolsa ádebıet deıtin qasterli uǵym úshin janyp-kúıetin taza peıilderin saǵynǵan shyǵar. Kim biledi, osy sózdi aıtyp otyrǵan biz de erteń osy aǵalardyń sezimindeı sezimderdi keship otyrarmyz.
Biraq Nuraǵań óleńin umytpady. Joq, ol az jazǵan joq. Mınıstrlikte, Parlamentte, odaq basshylyǵynda júrgende de onyń qalamy sýyp kórgen joq. Pesalar jazdy, sózi tógilip qanshama maqala jazdy. Biraq óleń bárinen bıik turdy. Padısha-óleńniń aldynda Orazalın eshqashan menmensinip kórgen joq. Árdaıym onyń aldynda shart júginip, qyzmetshisi, qajet bolsa, kúzetshisi boldy. Onyń túnde uıyqtamaıtyny, kóńili beımaza bolatyny da – sol.
Jetpis pen seksenniń týra ortasyna kelgen aqyn búgin ómirine taǵy bir bajaılaı qaraıdy. Bir kezderi ózi etene aralasqan aǵalarynyń beınesi, kúni keshe koronavırýs indetiniń «qanjyǵasynda» ketken zamandastarynyń kelbeti kóz aldynda turǵan bolar. Bul ómirdiń qaı zańdylyǵyna da alańdamaı tura almaıtyn aqynnyń ózi de búgin sol aǵalarynyń jasyna kelip jatyr. Úlkender bizge – jastarǵa osyndaı bir ónegeleri úshin, aıtar aqyl, kórseter joldary úshin kerek. Olardyń aman-saý ortamyzda júrgeni – bizge mereı. Dáıim sezimtal aqyn kóńilden shýaqqa toly jyrlar aǵyla bersin.
«О́zegiń talǵan kezde eger
Shalǵyndy keship,
Shashany shyqqa malmasań,
Aıazda, qarda tońbasań;
Jańǵyryp aspan,
Jaýynda oıǵa shombasań...
Súımeseń jeldi,
Minbeseń júırik,
Kórmeseń taýdy, dalany,
Burqyldap izde jolda shań...
О́mirge mynaý
О́le bir ǵashyq bolmasań –
О́leń de, jyr da, bolmas án...»
Baǵashar TURSYNBAIULY