Elimiz Ata Zańynyń 17-babynda jazylǵandaı, adamnyń qadir-qasıetine qol suǵylmaıdy. Eshkimdi azaptaýǵa, oǵan zorlyq-zombylyq jasaýǵa, basqadaı qatygezdik nemese adamdyq qadir-qasıetin qorlaıtyndaı jábir kórsetýge, ne jazalaýǵa bolmaıdy. Sondyqtan da ekonomıkasy men mádenıeti gúldengen bizdiń elimizde ár adamnyń baqytty da shadyman turmys keshýine barlyq jaǵdaı jasalǵan deımiz. Alaıda, osylaı dep óz-ózimizdi jubatqanymyzben, kóńilge kirbiń túsiretin keleńsizdikterdiń de kezdesip qalatyny ókinishti-aq. Jáne bul kemshilikterdi, joǵaryda aıtylǵandaı, baqytty bolý úshin quqyǵymyzdy qorǵaıdy deıtin quqyq qorǵaý organdarynyń ózderi jiberip jatsa, kimnen qaıyr. Amal ne, ashy bolsa da, osy bir aqıqatty keshe Bas prokýratýrada ótken Qazaqstandaǵy azaptaýǵa qarsy ulttyq aldyn alý tetigine qatysýshylarmen ózara is-qımyl máselesi boıynsha memlekettik organdardyń keńesi ashyp berdi.
Al bul aıtýly keńesti Bas prokýratýra, Adam quqyqtary jónindegi ýákil jáne Ortalyq Azııadaǵy Halyqaralyq túrme reformasy uıymdastyrǵanyn atap ótý qajet. Onyń ústine keńestiń máni men mańyzy zor bolǵandyqtan, oǵan Prezıdent Ákimshiliginiń, Konstıtýsııalyq Keńestiń, birqatar memlekettik organdardyń ókilderi, Parlament depýtattary, Bas prokýratýra janyndaǵy Qoǵamdyq keńes músheleri, Adam quqyqtary jónindegi ýákil janyndaǵy Úılestirý keńesiniń músheleri, beınekonferensııalyq baılanys arqyly – oblystardyń prokýrorlary, óńirlik memlekettik jáne quqyq qorǵaý organdarynyń basshylary qatysty.
Bas Prokýrordyń orynbasary Jaqyp Asanov jınalystyń ashylýynda atap ótkendeı, azaptaý aýyr qylmys bolyp tabylady jáne ol eshbir jaǵdaıda da aqtalýǵa jatpaıdy. Azaptaýdy jáne tergeý júrgizýdiń ózge de zańsyz ádisterin joıý – quqyq qorǵaý organdarynyń aldynda turǵan mańyzdy mindetterdiń biri. О́tken jyly azaptaýdy qoldaný derekteri boıynsha 35 qylmystyq is qozǵalyp, quqyq qorǵaý organdarynyń 31 qyzmetkeri sottalǵan. Azaptaýmen baılanysty qylmystardyń jasyryn túrin, ıaǵnı tergeýdiń ruqsat etilmegen ádisterin paıdalanýǵa den qoıýdyń nátıjesinde keıingi bes jyl ishinde osy sanattaǵy qozǵalǵan qylmystyq ister sany on eseden astamǵa artqan. Al mundaı keleńsiz sandar Ata Zańymyzdyń baptaryna múlde qaıshy ekendigi aıtpasa da túsinikti. Onyń ústine mundaı kemshilikterdiń qaıtalanýy týraly jylma-jyl aıtylyp kele jatqany jáne ras. Biraq quqyq qorǵaý organdary tarapynan adamdardy azaptaý amaly azaıar emes. Sonda buǵan kim jol berip otyr?
Degenmen, otyrysta atap ótilgendeı, sońǵy jyldary elimizde adam quqyqtary salasyndaǵy halyqaralyq standarttardy bekitý boıynsha aıtarlyqtaı qadamdar jasaldy, azaptaýdy eskertý boıynsha tıimdi sharalar qabyldandy. Atap aıtqanda, Qazaqstan adam quqyqtaryn qorǵaýǵa qatysty birqatar halyqaralyq konvensııalarǵa qosyldy, sonyń ishinde Azaptaýlarǵa jáne basqa da qatygez, adamgershilikke jatpaıtyn nemese ar-namysty qorlaıtyn is-áreketter men jazalaý túrlerine qarsy konvensııany ratıfıkasııalady. Azaptaýdy qoldaný úshin, sondaı-aq, azaptaýdy qoldaný arqyly alynǵan dálelderdi esepke alýǵa bolmaıtyndyǵy boıynsha jaýapkershilik týraly qylmystyq zańnamanyń normalary halyqaralyq standarttarǵa sáıkes keltirildi.
Máselen, azaptaýǵa qarsy ulttyq aldyn alý tetigi atalǵan Konvensııanyń Fakýltatıvtik hattamasyn oryndaý úshin jasalǵan jáne tuńǵysh ret azamattyq qoǵam ókilderine jabyq túrdegi mekemelerge kedergisiz kirý, sondaı-aq, azaptaýdyń qoldanylǵany týraly shaǵymdar men aryzdardyń barlyǵyn jedel ári tıimdi tergeý quqyǵyn beredi. Qoǵamdyq birlestikterdiń músheleri ulttyq aldyn alý tetiginiń qatysýshylary bolyp tabylady, olar Adam quqyqtary jónindegi ýákildiń bastamasymen jumys jasaıdy. Quqyq qorǵaý mandatyna sáıkes, olar zańmen qarastyrylǵan túzeý mekemelerine, tergeý abaqtylaryna, ýaqytsha ustaý abaqtylaryna jáne basqa nysandarǵa shyǵady. Bul oraıda ombýdsmen A.Shákirov Qazaqstanda ulttyq aldyn alý tetigin iske asyrý tájirıbesi birqatar máselelerdi anyqtaǵanyn atap ótti. Atalǵan tetiktiń belgili bir jańashyldyǵyn esepke ala otyryp, qazirgi tańda monıtorıngteýge jatqyzylatyn memlekettik mekemelerdiń basshylarymen jáne qyzmetkerlerimen túsindirý jumystary júrgizilýde kórinedi.
Otyrys barysynda Ulttyq aldyn alý tetigin iske qosýmen baılanysty kóptegen tájirıbelik máseleler, Ulttyq aldyn alý tetiginiń mandaty sheńberinde memlekettik organdar jáne azamattyq qoǵam arasyndaǵy ózara kelisilgen is-qımyldar boıynsha jan-jaqty pikir almasý boldy. Keńeske qatysýshylar atalǵan úderistegi joǵary qadaǵalaýdy jáne konstıtýsııalyq normalardyń oryndalýyn, azamattardyń quqyqtary men bostandyqtarynyń saqtalýyn úılestirýdi júzege asyratyn Bas prokýratýranyń anyqtaýshy rólin atap kórsetti.
Sondaı-aq, monıtorıngteýge jatqyzylatyn mekemelermen Ulttyq aldyn alý tetigine qatysýshylardyń arasyndaǵy jemisti yntymaqtastyqty ornatý máseleleri, sonymen qatar, ustalǵandar men sottalǵandar quqyqtarynyń buzylýyn shuǵyl túrde joıý, shıelenisti jaǵdaılardyń aldyn alý, monıtorıngke qatysýshylardyń quqyqtary men mindetteri týraly máseleler talqylandy. О́ıtkeni, keńeske qatysýshylardyń ortaq pikirleri boıynsha, Azaptaýǵa qarsy ulttyq aldyn alý tetigi adam quqyǵyn qorǵaý salasyndaǵy aldyńǵy qatarly halyqaralyq standarttardyń biri bolyp tabylady. Sondyqtan onyń qurylýy Qazaqstan úshin adam quqyqtaryn qorǵaý kepilin nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan mańyzdy qadam deımiz. Osylaısha endi aldaǵy ýaqytta jańa quqyqtyq ınstıtýttyń elimizdegi zańdylyqty nyǵaıtýdyń, quqyq qorǵaý organdarynyń qyzmetine qoǵamdyq baqylaýdy kúsheıtýdiń áreket etýshi quraly, alda turǵan mindetterdiń tabystylyǵynyń basty kepili bolatyndyǵyna senim artyldy.
Aleksandr TASBOLATOV,
«Egemen Qazaqstan».