Darqan dalanyń danalyǵyn kókiregine qattap jınaǵan arydaǵy qazaqta «bir kún dámdes bolǵanǵa qyryq kún sálem ber» degen ataly sóz bar. Túri basqa bolǵanymen, tilegi bir adamdardy bir-birine jaqyndastyratyn adal dámniń qudireti eken.
Áýeli aýyl-aımaqtyń amandyǵy suralǵan. Dastarqan basyndaǵy dıdarlasý eldiń qytymyr qystan qalaı shyqqandyǵy jaıynda órbidi. Sálden keıin astaý toly dám kelgen. Úı ıesi, osy tóńirektegi eldiń shejiresin jatqa biletin, kósheli el aǵasy Marat Ospanov býy burqyrap turǵan astaýdyń jarymyn alyp jatqan kishigirim taıdyń qazysyndaı qyrtys baılanǵan uzyn omyrtqany tórde otyrǵan Stanıslav Ivanovıchtiń aldyna qoıdy da:
– О́zińe saqtaǵan dám, – dedi jyly jymıyp, – qysqy soǵymnyń sońǵysy.
Kópten beri jergilikti jurtpen tonnyń ishki baýyndaı aralasyp júrgendikten qazaqy qaljyńdy jaqsy túsinetin bolýy kerek, Stanıslav Ivanovıch rııasyz bir kúlip aldy da qarymtasyn qaıtardy.
– Bul kisi ylǵı osylaı, «osy sońǵysy» deıdi de, qaı ýaqytta soqsań da sary maıdaı saqtaǵan sybaǵańdy asyp beredi. Biraq ózi jylyna bir-aq ret arnaıy shaqyrady. Jol-jónekeı soqqandaǵy tatqan dám esep emes, ol jol ústindegi jolaýshynyń nesibesi. Al biz bolsaq jylyna on márte shaqyramyz.
Eki tamyrdyń bir-birine jandaryna tımeıtin jaǵymdy ázilderinen keıin qaýmalap otyrǵan alqaly top jadyrap sala berdi. Qarbyta qaýjańdaǵan meımandar sál saıabyr tapqan kezde Marat aǵa uly dostyqtyń ejelgi bastaýy týraly aǵynan jarylyp, aqtaryla aıtyp berdi.
– Bizdiń atamyz Ospan Tilembaev Mezgil, Shalqar bolystarynda 29 jyl bolys bolǵan kisi. Myńdy aıdaǵan baı, bosaǵasyna bereke úıirilgen, dastarqany yryzdyqtan kemimegen adam bolsa kerek. Keıin keńes zamanynda bolys pen baıdy kóp kústánalady ǵoı. Al shyn máninde kónekóz qarııalardyń aıtýynsha, Ospan atam bolys bolyp turǵan ýaqytynda Sandybaıdyń Ybyraıyna, Qoramsanyń balalaryna kóp sharapaty tıipti. Kelgen saıyn astaryna at mingizgen, ıyqtaryna shapan japqan. Aq qashyp, qyzyl qýǵan alasapyranda da keń qoltyǵynda panalatqan. Ol týraly belgili ólketanýshy Tortaı Sádýaqasovtyń «El men jer» atty jınaǵynyń 72-inshi betinde baıandalady. Sandybaıdyń Ybyraıy dep otyrǵanym,qazaqtyń án álemine mol olja salǵan ataqty Úkili Ybyraı, al Qoramsa áıgili Aqan seriniń ákesi. Mine, osyndaı el ishindegi jaqsy men jaısańdy alaqanyna salyp álpeshtegen Ospan bolysty jamandaýǵa jurttyń aýzy bara ma? Al mynaý Stanıslav Ivanovıchpen uzaq jyldar boıy jalǵasyp kele jatqan arqaýy myqty, dini berik dostyqtyń tuma bastaýy týraly biraýyz aıta keteıin.
Marat aǵanyń sátimen sabaqtaǵan sózi estigen jannyń et júregin eljireterdeı ystyq iltıpatqa tunyp tur edi. Arqa tósin jaılaǵan 1930 jyldardyń basy bolsa kerek, qylyshynan qan tamǵan, saýdyrap qalǵan aq súıektiń ústine jańa ókimet turǵyzamyz dep tórt qubylasyn tegis qyzyl qanǵa boıaǵan qyzyldardyń qaharynan qaımyǵyp, Ospan bolysqa qaraıtyn áldeneshe aýyl, et jaqyn aǵaıyn, tilektes jurt amalsyzdan Túmenge asypty. Sibirdiń ıt tumsyǵy ótpeıtin qalyń qaraǵaıly ormanyn pana tutqan. Biraz jurt jaratqannyń salǵanyn týǵan jerde kórip alamyz dep elde qalypty. Biraq aradaǵy baılanys úzilmegen. Túmen asyp ketken týystar mundaǵy jurttyń qamyn oılap, azyq-túligin jetkizip berip turǵan. Bir joly úıirimen jylqy da aıdap kelipti. Mine, dál osy ýaqytta burynǵy Mezgil bolysynyń jalpaq dalasyna, qoldyń salasyndaı aq qaıyńdar kómkergen, qut-bereke daryǵan óńirge nemis, polıak, ýkraın jurty kóshirilgen. Aryp-ashyqqan adamdar. Buryn Ospan bolys tárizdi qordaly baılardyń qarasy óshken. Tipti tigerge tuıaq qalmaǵan. Mine, osy kezde janarlary jaýtańdap, ashyqqan, azyq-túlikten tarylǵan, qula túzge qonys aýdarǵan qanshama jurtqa óz aýyzdaryndaǵy nesibesin jyryp berip, Túmendegi týystar jibergen az ǵana azyq-túlikterimen bólisip, kómek kórsetken eken. Stanıslavtyń ákesi Ivan sol sharapatty kórgenderdiń biri. 1960 jyldary Iýjnyı eldi mekeninde dıirmenshi bolyp jumys istegen.
– Qazaqta «ashtyqta jegen quıqanyń dámi aýyzdan ketpeıdi» degen sóz bar ǵoı, – deıdi Marat aǵa, – sol sóz shyn. Osy Stanıslavtyń ákesi bizdiń áýletpen, onyń ishinde bizdiń ákemizben jarty bıdaıdy jaryp jegen dos bolyp ketti. Orta boıly, qaıyńnyń bezindeı shymyr, kúlimdep turatyn kók kózdi, aqsary kisi edi. Bizdiń el ol ýaqytta Sasyqkóldi jaılaıdy, Iýjnyı 25 shaqyrym. Biz, balalar velosıpedpen-aq bara beretin edik. Ivan atamyzdyń jary Polına ájeıdiń dámin saǵynatyn bolýymyz kerek, jaryqtyq balajan kisi edi. Arqamyzdan qaǵyp, mańdaıymyzdan súıip qarsy alatyn. Bizdi balasynbaı, bar dámin aldymyzǵa qoıatyn. Ivan atamyz dıirmenshi bolǵannan keıin uny mol. Barǵan saıyn narttaı bolyp qyzaryp pisken karavaı dep atalatyn nanyn jeýshi edik. Qaıtarda úılerińe ala baryńdar dep qorjynymyzdy toltyryp jiberetin. Sol kezdegi un sapaly boldy ma, álde Polına ájeıdiń bar meıirin tógip pisirgen soń ba, keremet dámdi edi. Áli kúnge deıin ańsap júretinim bar.
Jaımashýaq áńgime barysynda órbigen óristi áńgime, kelisti suhbattan uqqanymyz, qarapaıym adamgershilikpen bastalǵan ajarly dostyqty úsh urpaq úzbeı jalǵastyryp keledi eken.
– Bizdiń atalarymyz jergilikti jurttyń jaqsylyǵyn molynan kórgen, – deıdi búginde Soltústik Qazaqstan oblysynyń Taıynsha aýdanyna qarasty Gorkıı selosynda turatyn Stanıslav Sobolevskıı, – Marat aǵanyń aýyly Aqmola oblysyna qaraǵanymen, ejelgi kórshi, tamyry bir týys. О́zim jetekshilik etetin óndiristik kopperatıv jyl saıyn Naýryz merekesin ótkizedi. Bizdiń seloda qazaqtar az turǵanymen, el ıesi, jer ıesi Marat aǵam emes pe?! Sondyqtan tárbıelik máni mol, taǵylymy zor ulttyq salt-dástúrdi saqtap, saqtap qana qoımaı, jandandyrýymyz kerek. Mysaly, men ózim jergilikti jurttyń dástúrin táp-táýir bilemin. Eger atammen dostyǵy jarasqan osy shańyraqqa kelgende arnaıy qazan kótermese, kádimgideı qomsynyp qalatynym bar. Jergilikti jurt ony qalaı aıtady, bazyna deýshi me edi. Tabaq tartylysymen omyrtqa men jal-jaıany izdeımin.
Stanıslav Ivanovıchtiń álgi áńgimesi ózgeshe áser etken. Oıy ortaq suhbatqa biz de aralasyp:
– Kelgen saıyn omyrtqa tileıtin dámeńiz zor eken, – deımiz biz de ázildep.
– Oıyn ǵoı, – deıdi Stanıslav Ivanovıch, – áıtpese uly dostyqtyń shapaǵaty tunyp turǵan bul shańyraqtyń tabaldyryǵyn attaǵanda, qara sý ishsek te qaryn toǵaıady. Adam jegeninen emes, nıetinen qýat alady emes pe?!
Áne bir jyly Marat aǵanyń balalary sharýashylyqpen aınalyspaqshy bolypty. Egin ekpek. Kóksheniń dalasynan kóktemniń ıisi shyqqanda, qajetti tuqym tabý qıyn sharýaǵa aınalǵan. Salyp uryp baryp Stanıslav Ivanovıchke buıymtaıyn aıtpaı ma?
– Otyz tonna tuqym kerek, –depti Marat aǵa.
– E, ala ǵoı, – desedi ejelgi dos.
Tuqymdy kólikke artyp jatyp qolhat jazyp bereıin dese, ázirge eshqaıda kósheıin dep jatqan joqpyn, sondaı sózdiń ne qajeti bar dep ókpelegen kórinedi.
– Qazaqtyń ózi bir-birine qaryz bolǵanda «ázirge eshqaıda kósheıin dep jatqan joqpyn» demeı me, ózderinen estigenimdi aıtqanym ǵoı, – deıdi atalary dos bolǵan soń irgeleri ajyramaı otyrǵan ejelgi tamyr.
О́tken jyly irgedegi Qaraózek aýyly alǵashqy qazyǵyn qaqqanyna júz jyl tolýyn at shaptyryp, balýan kúrestirip atap ótken. Stanıslav Ivanovıch te el toıyna qosqan úlesim dep bir jylqy aparypty. О́z aıtýyna qaraǵanda, kórshi otyrǵan soń shoq juldyzdaı shaǵyn aýyldyń shapaǵatty sharýasynan syrt qala almaǵan. Yntymaǵy jarasqan ejelgi dos-jarlardyń arasynda dorba da, jorǵa da júrse, jarasymdy emes pe?
Dám qaıyrǵan soń Stanıslav Ivanovıchtiń jary Alla «Dýdar-aı» ánin bastap ketken. Kádimgi qazaq tilinde. Qutty Márııam Jagorqyzynyń ózi tárizdi. Sarytap saǵynysh, móldir mahabbatqa tunyp turǵan oıly da nurly án bir dastarqannyń basynda toǵysqan san ult ókilderiniń barshasyn tereń oıǵa batyrǵan.
«Marııam Jagor degen orys qyzy,
On alty, on jetige kelgen kezi,
Qazaqqa Dýdar degen ǵashyq bolyp,
Sondaǵy Márııamnyń aıtqan sózi!»
Sulý án samaldaı jelpip Kókshe taýlaryn kókteı ótip, aqsharby bultty baýyrlaı bar qazaq dalasyna tarap bara jatqandaı. Bul da tamyry tereńge ketken uly dostyqtyń dińine nár beretin sát emes pe?!
Aqmola oblysy,
Zerendi aýdany