Elimiz órkenıetti elderdiń qataryna qosylýy úshin eń birinshi ǵylymdy, tehnokratııany damytýy kerek dep aıtýdaı-aq aıtylyp keledi. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev ta jastardy tehnıkalyq mamandyqtarǵa baǵyttaý kerektigin bir emes, birneshe ret eskertti. Ras, tehnologııasy ozyq eldermen úzeńgilesý úshin balalardy mektep jasynan tehnıkaǵa baýlyp, qyzyǵýshylyqtaryn arttyra túsý mańyzdy. Osy oraıda D.Serikbaev atyndaǵy Shyǵys Qazaqstan tehnıkalyq ýnıversıtetiniń atqaryp jatqan sharýasy az emes.
Tehnıkalyq ýnıversıtette ǵylymı-zertteý zerthanalary men quzyret ortalyqtary oıdaǵydaı jumys istep tur. Mundaǵy ǵalymdardyń, oqytýshylardyń, stýdentterdiń ǵylym salasyn damytýǵa baǵyttalǵan jumystary sátimen júzege asyp jatyr. Bul óńirdegi ǵylymnyń órkenıetti elderden qalyspaı kele jatqanynyń dáleli. Máselen, medısınasy kósh ilgeri Izraıl, Koreıadaǵy sekildi ımplant ónimderi munda da jasalady. Olar ótken jyldary medısınada paıdalanylyp, oıdaǵydaı nátıje kórsetken. Sonymen qatar kúrdeli qurylys materıaldaryn jiti zertteý qajet bolsa, ony da tehnıkalyq ýnıversıtet qabyrǵasyndaǵy ǵalymdar júrgizedi. Atap aıtsaq, Memleket basshysynyń tikeleı tapsyrmasymen salynyp jatqan Buqtyrma sý qoımasyndaǵy kópir qurylysyna paıdalanylatyn birqatar materıaldyń beriktigin atalǵan oqý ornynyń mamandary tekserýden ótkizedi. Aýyl sharýashylyǵy salasynda ónim kólemin arttyrý úshin de ınnovasııalyq tehnologııalardy qoldana bastaǵan.
О́tkende egistik ónimderin arttyrý úshin arnaıy ushatyn qurylǵy arqyly alqap topyraǵynyń quramyn, ylǵal kólemin zerttep otyrǵan mamandardyń jumysy týraly jazǵan edik. Sol sekildi ónimdilikti arttyrý úshin «Smart engineering» ortalyǵy mamandary da tyń jobany qolǵa alǵan. Jýyqta jasaǵan 48 dóńgelekti qondyrǵynyń tabany egistik alqabyna áli tıe qoıǵan joq. Biraq mamandar jańa qurylǵy kómegimen ónim kólemin 30 paıyzǵa arttyrýǵa bolatynyna senimdi. Jas ǵalymdardyń pikirinshe, 48 dóńgelekti tehnıka tyńaıtqyshty topyraqqa tereń sińirýge múmkindik beredi. Agroónerkásiptegi jańa joba Sıfrlyq damý, ınnovasııalar jáne aeroǵarysh ónerkásibi mınıstrligi uıymdastyrǵan baıqaýda úzdik dep tanylǵan.
– Aýyl sharýashylyǵy kompanııalarynyń ókilderi egistik alqaptaryndaǵy kúzgi túsim kólemin arttyrýǵa kúsh salý kerek dep aıtqan edi. Usynys nátıje beretin shyǵar degen oımen jumysqa kiristik. Topyraqqa tyńaıtqyshty engizetin qarapaıym mashınanyń tetikteri tez tozyp ketetin kórinedi. Biz zertteı kele qondyrǵyny jetildirýge bolatynyn bildik, – deıdi ortalyq jetekshisi Baǵdat Azamatov.
Shyǵys Qazaqstannyń jeri shybyq shanshysań tal ósetindeı shuraıly. Elimizdegi kúnbaǵys óniminiń basym bóligi Shyǵystan shyǵatyny jáne ras. Eger ǵalymdar oılap tapqan jerdi tyńaıtýdyń tyń tásili jospardaǵydaı júzege asyp jatsa, astyqtyń asta-tók bolyp, qambaǵa tolýy bek múmkin.
Aıtqandaı, medısınalyq ımplant ónimderi de «Smart engineering» ortalyǵynda jasalady. Mundaǵy mamandar adam aǵzasyna bekitiletin tıtan tetikterdi jasaý úshin Reseıdiń Máskeý, Ekaterınbýrg syndy qalalarynda jáne Germanııada arnaıy kýrstardan ótken. Qazirgi tańda 3D prınterde keıdjderdi op-ońaı jonyp júr. B.Azamatovtyń aıtýynsha, tıtan tetikpen adamnyń súıegi bekitilgen soń shemirshekpen birge bitip ketedi eken. Ol úshin syrtqy qabatyn kedir-budyr etip jonady da, betin arnaıy suıyqtyqpen óńdeıtin kórinedi.
Ýnıversıtettiń «Fızıka ortalyǵynda» da jumys qyzý. Bul ortalyqty qurýdyń áýeldegi maqsaty – irgeli jaratylystaný-ǵylymı jáne ınjenerlik daıarlyqqa negizdelgen oqytýdy qurý, fızıka boıynsha zerthanalyq praktıkýmdardy uıymdastyrý. Oqý baǵdarlamasynyń jetekshisi Jeńisgúl Rahmetýllınanyń aıtýynsha, ákki ınjenerlerdi daıyndap shyǵarý úshin bul ortalyqtyń mańyzy zor.
– Ortalyq stýdentterdiń matematıka, fızıka baǵytyndaǵy bilimin, bazalyq sıfrlyq jobalaý daǵdysyn meńgerýge, qalyptastyrýǵa múmkindik beredi. Qazirgi tańda «Fızıka ortalyǵyn» alty birdeı zerthana biriktirip otyr. Sonyń biri – Jelilik ınjenerlik mektebi. Bul mekteptiń negizgi maqsaty – 9-11 synyp oqýshylaryna matematıka, fızıka, ınformatıka baǵytynda tereńdete bilim berý. Sondaı-aq olardy zertteý jumystaryna baǵyttaý. Ortalyqtaǵy bilim mektep aıasynda beriletindikten, tegin. Bul mektep 2022 jyldyń 5 sáýirinde jumysyn bastady. Az ýaqyttyń ishinde oqýshylar aıtarlyqtaı nátıje kórsetti. Oǵan ýnıversıtettiń seriktesteri de qatysty. Qazirgi tańda osy joba aıasynda «Jas talap» olımpıadasy ótip jatyr. Jańa jobaǵa basqa oblystardan da qyzyǵýshylyq tanytyp jatqandar bar, – deıdi Jeńisgúl Rahmetýllına.
Tehnıkalyq ýnıversıtettiń ekinshi qabaty tolyqtaı Arhıtektýra jáne qurylys joǵary mektebine arnalǵan. Shyǵarmashylyqqa toly atmosferadaǵy mektepte halyqaralyq konkýrstar uıymdastyrylyp, túlekterdiń dıplomdyq jumystary qorǵalady. Ýnıversıtettiń barlyq kreatıvti, qyzyqty sharalary dál osy jerde ótedi. Munda stýdentter aq qaǵaz betine qalany gúldendirý, túrlendirý úshin san túrli syzbalar syzyp qııalǵa erik beretindeı kórindi. Bul jerdegi ár túlektiń dıplomdyq jumysy ózinshe erekshe. Mysaly, bakalavrıat túleginiń «О́skemen qalasyn kógaldandyrý konsepsııasy» degen jumysy qalalyq arhıtektýra bóliminiń arnaıy tapsyrysy boıynsha oryndalǵan. Muny jasaǵan stýdenttiń oıy júzege asqan jaǵdaıda óndiriste kóptegen máseleni sheshýge múmkindik bar. Arhıtektýra jáne qurylys joǵary mektebi qyzmetkerleriniń aıtýynsha, magıstratýra túlekteriniń de jumystary óndiristik nemese problemalyq aýdandarmen tyǵyz baılanysty. Mysaly, memlekettik baǵdarlama boıynsha Qazaqstannyń shekaralyq aımaqtarynda týrızmdi damytý maqsatynda jasalǵan jumystar bar.
О́skemen – óndiristik qala. 1930 jyldary bastalǵan ken óndirý jumystary áli kúnge deıin damyldaǵan joq. Sol úshin de tehnıkalyq mamandyqqa suranys óte joǵary. Al oblysta bilikti ınjenerlerdi, metallýrgterdi, taý-ken mamandaryn daıyndaıtyn birden-bir oqý orny – D.Serikbaev atyndaǵy Shyǵys Qazaqstan tehnıkalyq ýnıversıteti. Sondaı-aq bul oqý orny geologııa, taý-ken óndirý isi boıynsha básekege qabiletti. Ǵalymdardyń pikirinshe, XXI ǵasyr geologııanyń evolıýsııalyq damýy qarqyn alatyn ýaqyt.
– Jerasty keni shamamen 200 jyldar boıy ıgerilip keledi desek, qatelespeımiz. Paıdaly qazbalardy óńdegen saıyn jańa ken oryndaryn ashý qajettiligi týyndaı beredi. Jerdiń betki qabyǵyn zertteý jumysy shamadan asyp otyr. Elimizdegi «Kazsınk» sekildi alyp kompanııalardyń ken oryndary óz múmkinshilikteriniń sheginde tur. Bul jańa tehnologııalardy paıdalanýdyń ýaqyty keldi degen sóz. Qazir zerthana meńgerýshileriniń kómegimen ken alýdaǵy, óndirýdegi jańa ádisterdi qoldanyp jatyrmyz. Atap aıtqanda, jerdi qashyqtan zertteý jumysy. Geofızıkalyq barlaý arqyly paıdaly qazbalardyń qandaı tereńdikte jatqanyn anyqtaımyz, – deıdi geologııa-mıneralogııa ǵylymdarynyń kandıdaty Marına Mızernaıan.
Geofızıkalyq barlaýdyń da eki ádisi bar eken – seısmıkalyq jáne elektrlik. Shyǵys Qazaqstan altyn, tıtan jáne basqa da túrli-tústi metaldarǵa baı ólke. Alaıda tolyq zerttele qoıǵan joq. Ol úshin ınnovasııalyq tehnologııany jetik meńgergen mamandardy ázirleý kerek. «Jerdiń betkeıinen synamalar jınap, rastrlyq elektrondy mıkroskop arqyly zertteý júrgizemiz. Onyń basqa optıkalyq mıkroskoptardan aıyrmashylyǵy – birneshe myńǵa jýyq úlkeıtilgen keskin alamyz. Sol arqyly bólshektiń quramyn jáne qurylymyn anyqtaımyz», deıdi ınjener zertteýshi Aıdar Sádibekov.
Shyǵys Qazaqstan oblysy