Kaspıı qubyr konsorsıýmy bıyl óziniń qubyr júıesi arqyly eksportqa munaı tasymaldaýdy shamamen 66 mıllıon tonnaǵa arttyrmaq. Konsorsıým byltyr syrtqa 58,7 mln tonna munaı shyǵarsa, onyń 52 mln tonnasy – Qazaqstan munaıy. Atap aıtqanda, elimizdegi eń iri ken oryndary – Teńiz, Qashaǵan jáne Qarashyǵanaqta tıisinshe 29, 12 jáne 10 mln tonna qara altyn alynǵan.
Uzyndyǵy 1511 shaqyrymdy quraıtyn Teńiz-Novorossıısk qubyrymen eksportqa jetkiziletin bizdiń barlyq munaıymyzdyń úshten ekisinen astamy, sondaı-aq reseılik ken oryndarynan, onyń ishinde Kaspııdegi shıkizat tasymaldanady. Kaspıı qubyr konsorsıýmy (KQK) teńiz termınaly jaǵadan birshama qashyqtyqta, sonyń ishinde qolaısyz meteojaǵdaılarda tankerlerdi qaýipsiz júkteýge múmkindik beretin úsh jyljymaly aılaq qurylǵylarymen (JAQ) jabdyqtalǵan. Munaı qubyrynyń aǵymdaǵy qýaty (qazaqstandyq bóligi) jylyna 72,5 mln tonnany qurasa, munaıdyń ótý jyldamdyǵyn jedeldetetin maılaǵyshtardy qoldaný kezinde eń joǵary (RF aýmaǵynda) – 83 mln tonnaǵa jetedi. О́tken jyly qubyr júıesiniń Qazaqstan aýmaǵynan jylyna 72,5 mln tonna jáne Reseı Federasııasy arqyly jylyna 81,5 mln tonna munaı tasymaldaýǵa mehanıkalyq daıyndyǵy qamtamasyz etildi. Bul kórsetkishke qol jetkizý úshin Tar jerlerdi joıý baǵdarlamasy (TJJB) júzege asyrylǵan bolatyn. Onyń maqsaty ‒ aǵymdaǵy qýattylyqty jetildirý arqyly KQK júıesiniń munaı aıdaý kólemin ulǵaıtýǵa daıyn bolýyn qamtamasyz etý.
Jaqynda Atyraý qalasynda ótken iri munaı-gaz kórmesi aıasyndaǵy baspasóz máslıhatynda «KQK» AQ bas dırektorynyń Úkimetpen baılanys jónindegi orynbasary Qaıyrgeldi Qabyldın qazirde TJJB boıynsha barlyq jumys konsorsıýmnyń 10 munaı aıdaý stansasynda (MAS) jáne Novorossıısk túbindegi teńiz termınalynda júrgizilip jatqandyǵyn aıtty. Qazaqstandaǵy TJJB nysandary ‒ «Teńiz» jáne «Atyraý» munaı aıdaý stansalary. Bıyl «Teńiz» ben Reseıdegi «Astrahanskaıa» munaı aıdaý stansalary aýmaqtarynda KQK munaı qubyry júıesine Teńiz ken ornynan shıkizattyń qosymsha kólemin qabyldaýǵa múmkindik beretin barlyq nysan iske qosylǵan. TJJB obektilerindegi jumystar eńbekti qorǵaý, ónerkásiptik qaýipsizdikti qamtamasyz etý jáne qorshaǵan ortany qorǵaýdyń joǵary talaptaryn saqtaı otyryp júrgiziledi.
Konsorsıým ókili málimdegendeı, «Teńiz» MAS elektr qýatyn ulǵaıtý maqsatynda bıyl syrttaı elektrmen jabdyqtaý jańa obektilerin iske qosý josparlanyp otyr. Oǵan qosa kólemi 20 myń tekshe metr eki jańa rezervýar iske qosylmaq. Olar aıdaý kóleminiń ulǵaıýy barysynda 120 myń tekshe metrge deıin munaı qoryn saqtaýǵa múmkindik beredi. Jańartý jumystarynyń arqasynda KQK qubyr júıesine shıkizat jetkizýdiń negizgi kózi bolyp tabylatyn Teńiz ken ornynda óndirilgen munaıdy tasymaldaý qajettiligin tolyǵymen qanaǵattandyratyn kólemi bar alty jańa RVS-20000 rezervýary jumys isteı bastaıdy. Sondaı-aq «Teńiz» termınalynda munaıdyń sany men sapasyn ólsheıtin úsh jańa júıeniń qurylysyn aıaqtaý josparlanyp otyr. Nysandardy sońǵy synaqtan ótkizý jáne qajetti tirkeý olar munaımen toltyrylǵannan keıin bastalmaq. Bul arqyly munaıdy bir ýaqytta úsh tankerge tasymaldaýǵa bolady. Konsorsıýmnyń jaqyn aradaǵy josparlarynda KQQ ýchaskesindegi (203 km) – «QazTransOıl» kompanııasynyń «Qasymov» munaı aıdaý ýchaskesinde uzaq ýaqyt boıy jumys istemeı turǵan jáne isten shyqqan eski qosqyshty aýystyrý bar. Qubyrdyń jańa bóligin salý máselesin osy rekonstrýksııaǵa bastamashy bolǵan «QazMunaıGaz» ulttyq munaı-gaz holdıngi talqylaıdy.
Jalpy, munaı qubyry júıesi boıynsha TJJB 2025 jyldyń ortasyna deıin júzege asyrylady. Oǵan deıingi Keńeıtý jobasyndaǵy sekildi TJJB aıasynda da bólingen qarajattyń bir bóligi Atyraý oblysyndaǵy áleýmettik baǵdarlamalarǵa jáne ınfraqurylymdy damytýǵa, bilim berý, densaýlyq saqtaý salalaryn qoldaýǵa arnalǵan qaıyrymdylyq jobalarǵa baǵyttalatyn bolady. KQK paıdalaný jáne tehnıkalyq qyzmet kórsetý jónindegi menedjer Vıktor Mıroshnıchenkonyń sózinshe, baǵdarlamany júzege asyrý úshin 599,9 mıllıon dollar ınvestısııalanǵan. Onyń 156,4 mıllıony KQK-Qazaqstanǵa jáne 443,5 mıllıony KQK-Reseıge tıesili. О́tken jyly jalpy somada negizgi qyzmet boıynsha kúrdeli jobalarǵa salynǵan ınvestısııalar 46,6 mıllıon dollardy qurasa, bıylǵa aksıonerler 88,1 mln dollar kóleminde kúrdeli salymdar bıýdjetin bekitken.
Búginde sanksııalar saldarynan shyǵyn materıaldary men qosalqy bólshekterdi jetkizýde problemalar týyndap otyr. KQK jobasynyń ózi sanksııaǵa ushyramasa da, Reseıge birqatar taýarlar men jabdyqtardy jetkizýge qoıylǵan shekteýler aıasynda konsorsıým shyǵyn materıaldaryn satyp alýda jáne sheteldik jabdyqtardy jóndeý men aýystyrýda qıyndyqtarǵa tap boldy. Bul taýarlar qubyr júıesiniń qaýipsizdigi men beriktigin saqtaý úshin qajet. Onyń ishinde áńgime negizgi jabdyqty paıdalaný kezinde qoldanylatyn shyǵyn materıaldary týraly bolyp otyr. Sondaı-aq ótkizý qabiletin arttyrý úshin qajet hımııalyq depressorlar da jetispeıdi. KQK nysandarynda ornatylǵan ımporttyq jabdyqqa arnalǵan qosalqy bólshekterdi kútip ustaýǵa jáne jetkizýge qatysty máseleler de bar. Konsorsıým basshylyǵy qatysty halyqaralyq qaýymdastyqtyń Reseıge sanksııalaryna baılanysty jabdyqty jetkizý men jóndeýden týyndaǵan barlyq másele sheshiledi degen úmitte. Qazir balama óndirýshilerdi talap etetin nomenklatýralyq zattardyń shamamen 80%-y úshin óndirýshiler Reseıden tabyldy. Al KQK úshin mańyzdy jabdyqtyń keıbir túrlerine balamalar izdestirilip jatyr.
«KQK» AQ bas dırektory orynbasarynyń aıtýynsha, munaı qubyry Qazaqstan men Kaspıı-Qara teńiz óńirinen munaıdy álemdik naryqtarǵa tasymaldaýdyń eń ońtaıly, únemdi jáne senimdi baǵyttarynyń biri bolyp qala beredi. «Shıkizatty tutynýshylarǵa jetkizýdiń qandaı tásilderin qoldaný kerektigi KQK aksıonerleri men júk jóneltýshileriniń óz erkinde. Jahandyq energetıkalyq qaýipsizdikti nyǵaıtý maqsatynda shırek ǵasyr buryn qurylǵan halyqaralyq konsorsıým osy ýaqyttarda tabysty jumys istep keledi jáne qandaı da bir saıasattan alshaq. Al munaı aıdaý tarıfine keletin bolsaq, bul – konsorsıýmnyń barlyq múshesi maquldaǵan ońtaıly sheshim. Ony qaıta qaraý aksıonerlerdiń josparynda joq», deıdi Q.Qabyldın.
Elimiz Teńiz, Qashaǵan jáne Qarashyǵanaq ken oryndarynda óndiriletin munaıdyń 80 paıyzyn Novorossıısk qalasyndaǵy KQK arqyly tasymaldaıdy. Alaıda Ýkraınadaǵy jaǵdaıdan keıin KQK jumysynyń toqtaýy jıilep ketkeni kórer kózge aıqyn. Batystyń aqparat quraldary Reseı qazaqstandyq munaıdy Eýropa naryǵyna jetkizýdi ádeıi buzǵan bolýy múmkin dep boljady. О́tken jazda Reseı soty «Rostransnadzor» aýdıt barysynda anyqtaǵan óndiristik nysandardaǵy ekologııalyq buzýshylyqtarǵa baılanysty konsorsıýmnyń jumysyn bir aıǵa toqtatqany málim. Keıin jumysty toqtata turý túrindegi sanksııalar aıyppulǵa aýystyryldy. Birqatar sarapshylar Máskeý osylaısha sanksııalyq qysymdy jeńildetý úshin osy qubyr arqyly munaı alýǵa múddeli Batys kompanııalaryna yqpal etýge tyrysty dep paıymdady. Sondaı-aq 2022 jyldyń jazynda Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan qalǵan birneshe ondaǵan oq-dáriniń tabylýyna baılanysty Novorossıısk portynda jóneltýler toqtatyldy. Sol kezde baqylaýshylar KQK akvatorııasynyń jabylýy Reseı-Qazaqstan saıası qarym-qatynastardaǵy qaıshylyqtar aıasynda ótip jatqanyna nazar aýdardy. О́tken jylǵy kórsetkishter konsorsıýmnyń Qara teńiz obektileri men Qazaqstan ken oryndaryndaǵy avarııalarǵa baılanysty shekteýler saldarynan aldyńǵy jylmen salystyrǵanda tıisinshe 58 tanker men 2 mln tonna munaıǵa tómen boldy.
KQK-da apattar qaıtalana bergen soń el basshylyǵy Transkaspıı dálizin negizgi balama dep ataı otyryp, shetelge munaı jetkizý baǵyttaryn ártaraptandyrý qajettigin málimdedi. Byltyr elimiz jol kartasyn ázirlep, óz munaıyn eksporttaýdyń balama joldaryn tabýǵa sheshim qabyldady. Sóıtip, jańa baǵyttar synala bastady. Bıyl birinshi toqsanda elimizdegi munaı tek Baký – Tbılısı – Jeıhan arqyly ǵana emes, sonymen qatar Germanııa baǵytynda «Drýjba» qubyry arqyly da ótti. Bul rette elimiz bıyl BTD arqyly 1,5 mıllıon tonna munaı eksporttaýdy jáne bolashaqta bul júıege jetkizýdi jylyna 6-6,5 mıllıon tonnaǵa deıin arttyrýdy josparlap otyrǵanyn málimdedi. Biraq ázirge munaı qubyryna quıý kólemi az. О́tken toqsanda Ázerbaıjan arqyly otandyq tranzıt nebári 27 myń tonnany qurady. Bul Drýjba boıymen Germanııamen shekaradaǵy Adamova zastava munaı jetkizý pýnkti baǵytynda tasymaldaýdan ‒ aqpan-naýryzda barlyǵy 40 myń tonna jáne sáýirde josparlanǵan 100 myń tonnadan birneshe ese az. Birinshi toqsandaǵy jóneltý josparlaryna Túrkııadaǵy jer silkinisi saldarynan Jeıhanda júk tıeý jumystarynyń toqtatylǵany áser etti. Otandyq munaıdy BTD-ǵa jóneltý boıynsha sáýirdegi jospar ‒ 125 myń tonna. Qazir jylyna 50 mıllıon tonna munaı ótkizý qabileti bar BTD nebári 40 paıyzǵa ǵana júktelgen. 2022 jyldyń qorytyndysy boıynsha ol arqyly 29,7 mln tonnadan astam munaı aıdaldy, bul ótken jylmen salystyrǵanda 12,6%-ǵa artyq, onyń ishinde tranzıttik munaı 5,1 mln tonnany qurady, bul 2021 jylmen salystyrǵanda 41,8%-ǵa joǵary. Sondyqtan bolashaqta qubyrdy jetispeıtin shıkizatpen qamtamasyz etý arqyly eksportty arttyrýǵa múmkindigimiz bar. Mundaı tranzıtti uıymdastyrýǵa buryn da birneshe ret áreket jasalǵan bolatyn.
Búginde Reseı arqyly tasymaldarǵa tolyqqandy balama bolýǵa jaramasa da, Transkaspıı dálizi, shyn máninde, otandyq munaıdy Reseıdi aınalyp ótip eksporttaýdyń naqty jobasy sanalady. Tek másele taraptardyń ózara tıimdi sharttar jóninde kelise alýyna kelip tireledi. Mysaly, buǵan deıin «Teńizshevroıl» aksıonerleri munaıdy Baký – Tbılısı – Jeıhan arqyly jetkizýge tyrysty jáne Bolashaq keńeıtý jobasy da BTD-men Kaspıı arqyly munaı tasymaldaý múmkindigi retinde qarastyryldy. Sol kezde kelissózder, basqa jer qoınaýyn paıdalanýshylardyń synaqtyq jetkizilimderi Batys kompanııalarynyń (TShO men BTD negizgi aksıonerleri –amerıkalyq jáne eýropalyq munaı alpaýyttary) ózara kelisimge kele almaǵanyn kórsetti. Birqatar sarapshylardyń pikirinshe, teńiz jolyn KQK arqyly qoldanystaǵy tasymaldaý baǵyttaryna tek qosymsha retinde qarastyrǵan jón. О́ıtkeni KQK tar joldardy joıý baǵdarlamasyn iske asyrǵannan keıin Qazaqstannan 72,5 mıllıon tonna munaı jetkize alady. Al qaralyp jatqan teńiz nusqasy shamamen 5 mıllıon tonnany quraıdy. Bul tusta tasymaldaý ekonomıkasy qaı jaǵynan alyp qarasa da qoldanystaǵy qubyrlar arqyly tartymdyraq. О́ıtkeni negizinen Kaspıı konsorsıýmynyń qubyry arqyly ótetin otandyq munaı eksportynyń jalpy kóleminiń (ótken jyly 64,8 mln tonna) qasynda Reseıdi aınalyp ótetin baǵyt boıynsha jetkizilimder mardymsyz bolyp kórinedi. Oǵan qosa kez kelgen balamaly baǵyt eki ret qaıta tıeý jáne teńiz arqyly tasymaldaý qajettigine baılanysty birneshe ese qymbatqa túsedi. Taǵy bir másele ‒ Novorossııskide qazaq munaıy reseılik munaımen aralasyp, odan ári CPC Blend brendimen satylyp jatyr. Munaı sapasynyń aıyrmashylyǵyna baılanysty jańa jetkizý jolynda shıkizatty elimizdiń munaıymen aralastyrý Ázerbaıjanǵa tıimsiz. Munaı qubyry arqyly aıdaý úshin BTD aksıonerlerine hımııalyq sıpattamalary boıynsha Ázerbaıjanǵa jaqyn munaı markasy qajet. Al otandyq qara altynnyń máselesi ‒ onyń kúkirtti sorttarǵa jatatyndyǵynda.
Alaıda Reseı men Ýkraına arasyndaǵy qaqtyǵystyń sozylmaly sıpaty, táýekelderdiń kóbeıip bara jatqany alańdatady. Bul janjal nemen aıaqtalatyny, sanksııalyq saıasat qalaı qaraı oıysatyny belgisiz. Qandaı geosaıası orta bolsyn, kólik jáne eksporttyq baǵyttardy ártaraptandyrý strategııasy ‒ kez kelgen el úshin utymdy ustanym. Osylaısha, bir kezderi bar kúsh-jigerdi jaqsy tabys ákelgen baǵytqa toǵytyp tastaǵan bolsaq, endi qolaıly nusqalardyń keń aýqymyna jedel júginetin kez týdy.