Memlekettik qyzmet: jańa kezeńdegi mańyzdy mindet

Elimizdegi memlekettik basqarýdyń jańa mádenıeti «Eń aldymen adamdar» qaǵıdatyna negizdeledi. Mundaǵy ba­sym­dyqtardyń biri – memlekettik qyzmettiń barynsha úılesimdi úlgisine kóshý. Búginde Memleket basshysynyń memlekettik qyzmetti jańǵyrtý tapsyrmasyn júzege asyrý aıasynda 4 zań qabyldanyp, birqatar zańǵa táýeldi aktiler daıyndaldy. Endi memlekettik qyzmetshilerge qoıylatyn talaptar kúsheıtiledi. Memlekettik qyzmetti zaman talabyna saı túbegeıli jańǵyrtý tek quqyqtyq-normatıvtik qujattarǵa ózger­týler engizýmen shektelmeıdi. Mun­da­ǵy basty mindettiń biri – memlekettik qyzmetshiniń kásibı-tulǵalyq bolmysyn jetildirý. Ol úshin memlekettik qyzmetshige sanaly turǵyda ózgeris qajet. Bul nıet qalaýlary men usta­nym­dyq qaǵıdattaryn ózgertý talabyn týd­yrady. Alda osy arnadaǵy jumysty jan­dandyrýdy kózdep otyrmyz.

Memleket basshysy Ulttyq qu­ryl­taıda: «Halqy­my­z­dyń sana-sezimi, qundylyqtary túbegeıli jańarýy kerek. Sonda ulttyń jańa sapasy qalyp­ta­sa­dy. Bir sózben aıtqanda, barsha elimiz jańarady», dep sanaly ózgeriske degen qajettiliktiń pisip-je­til­genin aıtqan bolatyn.

О́kinishke qaraı, búginde memlekettik qyzmetshilerdiń Ádep kodeksinen ózge, olardyń qoǵamdaǵy bolmysy men tul­ǵa­syna qatysty sanaly jańǵyrýǵa ba­ǵyt­­talǵan birde-bir qujat joq. Son­dyq­tan elimizdegi memlekettik qyz­met­shi­lerdiń sanaly turǵydan jań­ǵy­r­ýyna yqpal etetin, olardyń usta­nym­da­ry men qundylyqtaryn júıe­leı­tin arnaıy Doktrına jobasyn daıyndaý­dy qolǵa aldyq. Onda memlekettik qyz­met­shi­lerdiń qoǵamnyń suranysyna ja­­ýap bere alatyn maqsatty daǵdylary, qundylyqtyq ustanymdary toptasty­ryldy. Bul qujat memlekettik qyz­met­shilerdiń sanaly, rýhanı-adam­ger­shilik turǵydan ózgerýine túrtki bolýǵa ba­ǵyt­talyp, olardyń memlekettik bas­qa­rý júıesindegi qyzmetin sapaly túrde kásibılendirýdi kózdeıdi.

Memlekettik qyzmetshilerdiń tulǵa­lyq bolmysyn jetildirýge qatys­ty álemdik tájirıbeni zerdelegende bar­sha­ǵa ortaq, ámbebap, úzdik tájirı­be ne­mese qandaı da bir úlgili stan­dart­tyń joq ekenin kóremiz. Máselen, belgili bir elde tıimdiligin kórsetetin júıe basqa elde tıimdi bolmaýy múm­kin. Halyqaralyq tájirıbeden ańǵara­ty­nymyz – memlekettik qyzmettiń bir­­tutas jáne tıimdi júıesin qurý ár el­diń tarıhı, mádenı, ulttyq jáne basqa da ózindik erekshelikterin eskere otyryp júrgiziletini. Sondyqtan otandyq memlekettik qyzmetshilerdiń tulǵalyq bolmysyn jetildirý ózge elderdiń tá­jirıbesine arqa súıep qana qoımaı, eli­mizdiń dástúrli-mádenı, áleýmettik-tarıhı faktorlaryn, ulttyq qun­dy­lyq­ta­ryn eskere otyryp júzege asyrylýy qajet.

Qazirgi bizdiń qoǵam memlekettik qyzmetshilerden eldik jáne qoǵamdyq múddelerge ádil jáne adal qyzmet etýin, óz kúsh-jigerin, bilimi men tájirıbesin otanymyzdyń damýyna jumsaýyn kútedi. Memlekettik qyzmetshiniń tulǵalyq jetilýi – tutastaı qoǵam ózgerýiniń alǵysharty. Memlekettik qyzmetshiniń tulǵalyq bolmysy qoǵamǵa úlgi bolýy qajet. Ol úshin memlekettik qyzmetshi kásibı, tulǵalyq izgi qasıetterdi boıyna jınaqtap, is júzinde onyń nátıjesi kórinip turýy kerek.

Memlekettik qyzmetshiniń kúndelikti ómiri onyń kásibı qyzmetimen tyǵyz baılanysty. Rýhanı mádenıet pen bilim, alǵan tárbıe adamnyń tulǵalyq bolmysyn qurap, nátıjesinde onyń is-áreketine yqpal etedi. Munda zulymdyq pen ádiletsizdikke jol bergizbeıtin ishki baqylaýshy – ar-ujdannyń orny erekshe. Ardan attamaý – adamshylyq bastaýy. Izgi qoǵam týraly uzaq izdengen danyshpan oıshyl Ábý Nasyr ál-Farabı ar-ujdanǵa júgingen qoǵamda zańdarǵa júginýge qajettilik azaıady degenge saıatyn taǵylymdy oı qaldyrǵan. Bul zańdarǵa júginýge jetkizbeı, ár adam­nyń ar-ujdany deńgeıinde kóp­te­gen suraqtyń sheshimi bar ekenin aıtyp otyr. Aldymen adam ishki ar-ujdan zańdaryn jetekshilikke alý kerek. Sonda árkim ómir súrýge qajetti, jazylǵan syrtqy zańdardy buzýdan qoryqqandyqtan emes, adamshylyq paryzy úshin túzelý jolynda bolady. Bul oı – búgingi sanaly jańǵyrýdyń da negizine aınalýǵa turarlyq ıdeıa. Iаǵnı ar-ujdan baqylaýyn kúsheıtý – qazirgi qoǵamdaǵy ár adamnyń tulǵalyq bolmysyn jetildirý boıynsha sanaly jańǵyrýynyń basty sharty bolýy kerek.

Memlekettik qyzmette jumys isteý adamnan ony sanaly turǵydan sezinýdi, shyn ynta-jigerin, eń bastysy – nıet tazalyǵyn talap etedi. El ıgiligi úshin adal, rııasyz qyzmet etetin memlekettik qyzmetshi naǵyz azamat jáne Otandy súıýdiń úlgisi bolýǵa laıyq. Ol sanaly adam retinde óz-ózine «men óz ómirimdi, ózim ómir súrip otyrǵan qoǵamdy, memleketti jaqsartý jolynda ne istedim?» degen suraq qoıady. Memlekettik qyzmetshige tulǵalyq bolmysyn jetildirý úshin óz-ózine esep berý jáne ózin-ózi taný mádenıetin damytý mańyzdy. Bul jaýapkershilikti arttyrýǵa negiz bolyp, jaqsy jaqqa ózgerýine jol ashady. Esep alý aına tárizdi ózine syrt kózben qarap kórýge múmkindik týdyryp, qateliktermen jumys isteýge yntalandyrady. Memlekettik qyzmetshi óziniń kásibı bilimimen paıda keltirýmen ǵana shektelmeı, sonymen qatar adamshylyq turǵydan basqalar boı túzeıtin úlgige aınala bilýi kerek.

Memlekettik qyzmetshilerdiń bo­ıynan Abaı beınelegen «Ystyq qaırat, nurly aqyl, jyly júrek» kórinis tabýy qajet. Bul qasıetter memlekettik qyzmetshiniń kásibı jáne tulǵalyq damýyna aıtarlyqtaı yqpal ete alady. Abaı «Aqyl, qaırat, júrekti birdeı usta, sonda tolyq bolasyń elden bólek» dep osy úsh qasıettiń adam boıynan kórinis tabýyn tolysýdyń, kemel bolýdyń basty sharty retinde qaraǵan. Aqyl men qaırat júrekke baǵynýy kerek degen baılamǵa kelgen. О́ıtkeni barlyq meıirim, janashyrlyq ataýly júrekten shyǵady. Oıshyl «Dúnıede túpki maqsatyń óz paıdań bolsa – óziń shekteýlisiń» deıdi. О́z basynyń qara qamyn ǵana oılamaı, árdaıym eldik muratty bıik qoıa bilý, elge adal qyzmet etý – adam boıyndaǵy adamshylyqtyń bir kórinisi. Hakim otyz jetinshi qara sózinde taǵy da «О́ziń úshin eńbek qylsań, ózi úshin ottaǵan haıýannyń biri bolasyń, adamdyqtyń qaryzy úshin eńbek qylsań, Allanyń súıgen qulynyń biri bolasyń» degen. Abaı aqyl, qaırat, júrekti birdeı ustaýdy «tolyq adamǵa» tán sıpat retinde qaraǵan. Osy oraıda, Memleket basshysynyń «Abaı jáne HHI ǵasyrdaǵy Qazaqstan» atty maqalasyndaǵy «Abaıdyń «Tolyq adam» konsepsııasy, shyndap kelgende, ómirimizdiń kez kelgen salasynyń, memleketti basqarý men bilim júıesiniń, bıznes pen otbasy ınstıtýttarynyń negizgi tuǵyryna aınalýy kerek dep esepteımin», degen pikiri bizdiń qoǵam úshin asa mańyzdy. Abaı aıtqan, «tolyq adam» memlekettik qyzmetshiniń tul­ǵa­lyq bolmysyn jetildirýde negizgi baǵdar bolýy qajet.

Árbir memlekettik qyzmetshiniń ha­lyq­qa sapaly qyzmet etýi memlekettik qyzmetke kir keltiretin bıýrokratııaǵa, formalızmge, ımıtasııaǵa jáne qyzmettiń deklaratıvtiligi elementterine jol bermeýinen kórinedi. Sanaly jańǵyrý jolyndaǵy mańyzdy qadamnyń biri – halyqqa adal nıetpen qyzmet etýge degen ynta-jigerdi arttyrý. Buǵan qosa ulttyq múddeni basym qoıý, memlekettik sana, ádildik, ashyqtyq, antqa adal bolý – bular memlekettik qyzmetshilerdiń sa­naly turǵydan jańǵyrýyna septigin tıgizetin ustanymdar. Osylar memle­ket­tik qyzmetshiniń tulǵalyq bolmysynan kórinis tapqanda memlekettik apparattyń jańasha sıpatta damýyna serpin beredi.

Memlekettik sana – memleketshil bolý, ulttyq múddelerdiń mánin túsiný. Prezıdent aıtqandaı, árbir mem­le­ket­tik qyzmetshi memleketshil bolýy kerek. Memlekettik sana deńgeıine kóte­rilgen adam úshin, memleket pen eldik múddeler – qashanda aldyńǵy orynda. Bul – táýelsizdikti, aýmaqtyq tutas­tyq­ty, jerdi saqtaý, tabıǵı resýrs­tardy, mádenı murany qorǵaý syndy irgeli qundylyqtardy qabyldap, olarmen birtutas bolýdy bildiredi. Mem­le­ketshil, memlekettik sana deńgeıinde oılaıtyn tulǵalar halyq aldyndaǵy jaýapkershilikti sezinedi, ulttyq múdde­ler­ge sáıkes oılaıdy jáne áreket ete­di, eldiń búgini men bolashaǵy úshin qam jeıdi. Eldiń qamyn oılaý – naǵyz mem­leket­shil tulǵaǵa tán basty sıpat.

Halqymyzdyń tarıhynda eldiń bola­sha­ǵy úshin aıanbaı eńbek etip, elge qyz­met etýdiń tamasha úlgisine aınalǵan tulǵalar az emes. Buǵan kóptegen mysal kel­tirýge bolady. Máselen, kórnekti Alash qaıratkeri Ahmet Baıtursynuly «El – búginshil, meniki – erteń úshin» dep óziniń jeke basynan ulttyq múddeni bıik qoıyp, eldiń qamy úshin eńbek etip, shyn mánindegi memleketshil tulǵaǵa aı­nal­ǵan.

Memlekettik qyzmetshiler Otanǵa qyz­met etý mádenıetin dáıekti túrde ıge­rip, júzege asyrýy qajet. Elge qyz­met etý árkimniń ózine júktelgen mindetti shynaıy jáne adal oryndaýy­nan kórinedi. Memlekettik sana deń­ge­ıine kóterilý, ulttyq múddelerdi saq­taý úshin tek bilimdi jáne quzyretti bolý jetkiliksiz. Alash qaıratkeri Álıhan Bókeıhan «Ultqa qyzmet etý – bilim­nen emes, minezden» degen. Bul jerde minez dep adamnyń ishki rýhyn, adam­dar­dyń ıgiligi úshin elge qyzmet etsem degen júrek qalaýyn aıtyp otyr. Sháká­rim aıtqandaı, halyqqa eńbek qylý – adam­dyq boryshyń.

Memleket basshysy óz Úndeýinde «Memlekettik qyzmetkerler barynsha ashyq jumys júrgizip, halyqqa shynaıy esep berýi kerek. Memlekettik qyzmet dege­nimiz – jeke bastyń baq-dáýletin art­tyratyn jer emes. Bul – týǵan hal­qyń­nyń aldynda aıryqsha jaýap­ker­shilik arqalaý degen sóz» degende osy adamdyq boryshtyń ólshemi jaıly aıtyp otyr emes pe?

Memlekettik qyzmetshiniń sanaly jańǵyrýyna qajet basty ustanymnyń biri – ádildik. Ádildik – bul adamǵa baǵ­dar­lanǵan memlekettik basqarý júı­e­sin­degi basymdyq berilip otyrǵan negizgi qaǵıda. Orta ǵasyr ǵulamasy Júsip Balasaǵun «Qutty bilik» shyǵarmasynda memleketti basqarýǵa qajet tórt qaǵı­da­ny negizdegen. Sonyń eń basyna ádiletti qoıǵan. Odan keıin dáýlet, aqyl-parasat jáne qanaǵat. Ádildikti kúnge teńegen. Bul salystyrýdyń máni: aspan jaryǵy barlyǵyna birdeı, birkelki, eshkimdi alalamaı nuryn tógetini sııaqty ádildik te kún tárizdi barlyǵyna ortaq ıgilik.

Ádildiktiń máni – barshaǵa teń múmkin­dik qalyptastyrý. Hakim Abaı ádiletti – barsha izgiliktiń anasyna teńep, ynsap pen uıattyń ádiletten shyǵatynyn aıtqan. «Kimde-kimniń ádildigi joq bolsa onyń uıaty da joq» dep, ádildikti ar-uıattyń ólshemi retinde qaraǵan.

Qazaq dalasyndaǵy ádildiktiń sımvoly – bıler ınstıtýty. Bılerdiń ádildigi týraly áńgimeler, maqal-mátelder, olar­dyń memlekettik aýqymdaǵy jáne kúndelikti máseleler boıynsha sheshim qabyldaýdaǵy danalyǵy jaıynda tarıhtan kóptegen mysal keltirýge bolady. Olardyń ádildigine qatysty «Qara qyldy qaq jarǵan» sóz tirkesi qalyptasqan. Bul ádil sheshim shyǵarýdyń asa kúrdeliligi men náziktigin, bı tóre­li­gin júzege asyrýdaǵy erekshelikti bil­di­redi. Babalarymyzdan «Týra bıde týǵan joq, týǵandy bıde ıman joq» degen mátel qalǵan. Ádil bı joǵary shyn­dyqtan basqa eshkimge artyqshylyq ber­meıdi.

Ádildik qaǵıdatyn saqtaý moraldyq-adamgershilik tańdaýmen, shyndyqty taba bilýmen, obektıvti qorytyndy jasaı alýmen baılanysty. Kúndelikti ómirde ár adam is-áreket jasamas buryn oılanyp, ózi qalaǵandaı ǵana emes, sonymen birge ózin basqanyń ornyna qoıa bilýi kerek.

Ádilettilik ómirde eshkimge de bóle-jara artyqshylyq bermeıtin barshaǵa ortaq zańdylyq kúshine ıe tártipke saı áreket etýden, ózińizge basqalar qa­laı qarym-qatynas jasaǵanyn qala­ǵa­nyńyzdaı, basqa adamdarmen solaı qarym-qatynas jasaýdan, basqa adamǵa jeke paıda tabý quraly retinde qaramaýdan, jeke múddelerge qaıshy bolsa da, ádil sheshimge kedergi jasamaýdan kórinis tabady. Ádiletti qoǵam qu­rý­dyń negizgi faktorlarynyń biri – mem­lekette zańdar men quqyqtyń ústem­di­gin ornatý.

Memlekettik qyzmetshiniń sanaly jańǵyrýyndaǵy basty ustanymnyń biri – ashyqtyq. Ashyqtyq – kanselıarızmge, bıýrokratııaǵa, sózbuıdaǵa jol bermeý, kemshilikter, olqylyqtar oryn alǵan jaǵdaıda shynaıy bolý. Ashyqtyq halyq pen memlekettik apparattyń arasyndaǵy baılanysty nyǵaıtyp, aýyzbirshilikke jol ashady. Jurtshylyq talabymen sanasýdy, mańyzdy memlekettik sheshimder qabyldaý kezinde olardyń pikirin eske­rýdi talap etedi. Ashyqtyqtan kúti­letin nátıje – qoǵam tarapynan senim­ge ıe bolý. Azamattardyń erkindigi men demokratııalyq ustanymdar qurmet­te­letin qoǵamda ártúrli kózqarastar bil­di­rýge tyıym salynbaıdy. Sondyqtan pikir alýandylyǵyna ashyq, sheshim qabyldaýda ádil bolý basty ustanymǵa aınalýy qajet.

Memlekettik qyzmetshi óz ókilet­tik­terin júzege asyrý barysynda aza­mat­tar­dyń qajettilikterin tanyp, olardyń únine qulaq asýy kerek. Qabyl­danatyn sheshimniń zańdylyq, obektıvtilik ere­je­lerine jáne memleket múddelerine sáıkes kelýin eskergen jón.

«Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasy ashyqtyq qa­ǵı­da­tymen tyǵyz baılanysty. Mem­le­ket basshysy «Biz adam memleket úshin emes, memleket adam úshin» degen negizgi qaǵıdany aıqyn ustanamyz. Bizdiń qoǵam «Halyq únine qulaq asatyn memleket» uǵymyn úlken úmitpen qabyldady. Sondyqtan memlekettik qyzmetshiler árbir azamattyń úmitin aqtaýǵa jáne tilekterin eskerýge barynsha kúsh salýǵa tıis» degen sózinde osy ashyqtyqqa úndeıdi.

Memlekettik qyzmetshi úshin sanaly jańǵyrýdaǵy taǵy bir irgeli qaǵıdat – memlekettik qyzmetke kirý kezinde beretin antqa adaldyq. Ant etý – adamnyń jaýapkershilikti ar-ujda­nymen qabyldap alatyn rýhanı-adam­ger­shilik sanattaǵy saltanatty shara. Ol adamnyń ar-ujdan baqylaýyn iske qosyp, óz mindetin sanaly túrde túsinýdi jáne aıtylǵan sózderi men jasaıtyn áreketteri úshin moraldyq jaýapkershilikti qabyldaýdy bildiredi.

Adamzat tarıhynda antty buzý, ant­tan attaý árqashan aıyptalyp, mun­daı áreket adamnyń ar-namysy men bedeline oısyrata zııan keltirip otyrǵan. Antty buzý el aldynda aıyptalýmen qatar, senim men qurmetten jurdaı etedi. Antty qasterleý, oǵan erekshe mán berý – halqymyzdyń bolmysyna tán qasıet. Halqymyzda ant sózine qatysty «sert berý», «ýáde», «serttesý» uǵymdary bar. Qazaq dala­sy­nyń salt-dástúrlerin zertteýshi ǵa­lym­dar elimizde taǵdyrly sheshimder qabyldanǵanda ýaǵdalastyqtardy sóz berý, ýádelesý arqyly bekitetin erekshe dástúrdiń bolǵanyn alǵa tartady. Bul bizdiń qashanda antyna adal halyq bolǵanymyzdy bildiredi.

Antqa, berilgen ýádege adaldyqty saqtaı bilý – ónegeli adamǵa, shyn erge tán qasıet. Anttan attap ketken adam­darǵa jurtshylyqtyń kóńili sýyp, olar jaǵymsyz keıipke ushyrap otyrǵan. Abaıdyń tilimen aıtqanda «Ant iship kúnde bergen jany qursyn», ıaǵnı só­zin­de tura almaıtyn, ýádelerin oryn­daı almaıtyn adam óz ar-ujdanyn, janyn, adamdyq qadir-qasıetin túkke tur­ǵy­syz kúıge túsiredi. Bul onyń adam­dyq mániniń joǵalýyna ákeledi.

Antqa adaldyq «adamǵa baǵdarlanǵan» memlekettik basqarý modelindegi memle­ket­tik qyzmetshilerdiń negizgi ádep qaǵı­da­larynyń biri – adaldyq uǵymyna ete­ne jaqyn túsinik. Adaldyq jarııa túrde aıtylatyn qundylyqtyq kóz­qa­rastardyń is júzinde, shyn máninde, jú­ze­ge asyrylýyn bildiredi. Adal adam – bul arly adam.

Ata-babalarymyz ar-abyroıdy baǵa jetpes qundylyqqa balaǵan. Hakim Abaı «Paıda oılama, ar oıla» dep adam úshin ar-ujdannyń bárinen qymbat, bárinen bıik ekenin aıtyp ótken. Oıshyldyń osy sózin árbir memlekettik qyzmetshi kókeıine quıyp, ómirlik ustanymyna aınaldyrýǵa tıis. Ár qyzmetshi óz bo­ıynda jasaǵan is-áreketi úshin jaýapty bolýdy joǵary mádenıet retinde ornyqtyrýy kerek.

Memlekettik qyzmetshi joǵaryda aıtyl­ǵandardy eskerip, sanaly ózgeriske bet bursa, onyń tulǵalyq bolmysynyń da ýaqyt talabyna saı jańa sıpatta jańǵyrary anyq.

Túıindeı kele aıtarym, sanaly ózge­ris úshin biz bir nárseni jaqsy túsinýimiz kerek. Ol – memlekettik qyzmetshilerdiń joǵary qundylyqtardy ustanýy jazadan, synnan nemese baqylaýdan qo­ryq­qandyqtan emes, óziniń ishki erik-ji­gerimen, nıet qalaýymen oryndal­ýy. Sonda ǵana sanaly ózgeris is júzinde oryn almaq. Al sanaly ózge­ris – mem­le­kettik qyzmetti sapaly jańǵyr­tý­dyń negizi bolmaq. Eń bastysy, bul bizdiń jumys tásilimizdiń túbegeıli ózgerýine jol ashady.

Darhan JAZYQBAEV,

Memlekettik qyzmet isteri agenttiginiń tóraǵasy