1916 jyly mamyr aıynda qazaq eliniń bolystaryn Semeı qalasynda jınaǵan Álıhan Bókeıhan: «Qazaq eli endi jeke memleket boldy!» dep zor qýanyshpen habarlady. Osy jınalysqa Jarkentten Muqa Ájibekuly da qatysqan edi. Bul jóninde «Qazaqstan» baspasynan 1970 jyly jaryq kórgen Shabdan Baıbatshaevtyń «Bel-belester» atty kitabynda derekter berilgen. Semeıde ótken osy jınalystan elge kelisimen bolys Muqa Ájibekuly halyq belsendilerin jınap, shilde aıynda Jarkent qalasynyń joǵary jaǵyndaǵy Qaradalada qazaq eliniń jeke memleket bolyp jarııalanýyna arnap at báıgesin ótkizý nıetin bildiredi. El aǵalary Muqa bolys aıtqan osy at báıgesine úlken qýanyshpen jan-jaqty daıyndalǵan. Qaradala at báıgesin ótkizýge suranyp turǵan jer edi. О́ıtkeni uzyndyǵy 4 shaqyrymǵa sozylǵan, bıiktigi etegindegi jazyqtan 10 metrdeı tekshede turyp, at báıgeni emin-erkin kóre alatyndaı yńǵaıly oryn bolatyn.
1916 jyly shilde aıynyń orta sheninde Muqa bolys ashqan at báıgesi Qaradalada dúrkirep ótedi. Báıge bastalarda Muqa bolys kópshilik aldynda qazaq eliniń jeke memleket bolǵany jóninde bar kúsh-jigerimen, qýana turyp sóılegen eken. Arada bir jyl ótkende Jarkentte keńes ókimeti ornap, Muqa bolystan bastap, halyqtyń zııalylary Jarkent aımaǵynda qýǵyn-súrginge ushyrady. Qaradaladaǵy báıge ótkizetin oryndy qyzyldar: «Bolystyń qaldyǵy» dep, Qaradalada at báıgesin ótkizbek túgil, onda halyqtyń toptasyp júrýine qatań tyıym salǵan.
Mine, osy Qaradaladaǵy 1916 jyly Muqa bolys qazaq eliniń jeke memleket bolýyna arnap ashqan at báıgesiniń 2004 jyly jarkenttik jaısań azamat Maǵrýf Qadyrov halyqqa qaıta ashyp berdi. Uzyndyǵy 18 shaqyrym atshabardyń enin 30 metrge deıin keńeıtip, qýatty traktormen qyrly, oıly, shuńqyrly jerlerin tegistep, báıge attary shapqanda olarǵa kedergi keltirmeıtindeı etip qaıta jasady. Ashylý saltanatynda sóz sóılegen Jarkent qalasyndaǵy Y.Altynsarın atyndaǵy orta mekteptiń dırektory bolyp 40 jyl qyzmet atqarǵan Jaqsybaı Isaev: «Bul at báıgesi 1916 jyly qazaq eliniń jeke memleket bolǵanyna arnalyp ashylǵan edi. Sodan keıin qyzyl ımperııanyń solaqaı saıasatynyń saldarynan jabyldy. Búgin mine, araǵa 88 jyl salyp, kásipker Maǵrýf Qadyrov Qaradalada sol atshabardy qaıtadan ashyp otyr. Maǵrýfqa myńda bir raqmet!» – dedi.
Maǵrýf Ǵapbasuly Almaty aýyl sharýashylyǵy ınstıtýtynyń ónerkásipti josparlaý bólimin, 2 Qazaq ulttyq agrarlyq ýnıversıtetiniń orman sharýashylyǵynyń ınjener fakýltetin bitirgen joǵary bilimdi maman. Eńbek jolyn mektepte dene shynyqtyrý pániniń muǵalimi bolyp bastap, ásker qatarynda azamattyq boryshyn ótep kelgen soń, birneshe jyl avtokólik júrgizýshisi bolyp jumys istedi. 1981-1989 jyldary saýda salasyna basshylyq jasady. 1989-1993 jyldary «Bereke» agroónerkásip mekemesiniń bastyǵy qyzmetin, 1993-1999 jyldary «Lıngvıst» AQ «AQS IGILIK» jaýapkershiligi shekteýli seriktestiginiń, «MKS Aqboz» jaýapkershiligi shekteýli seriktestiginiń bastyǵy qyzmetin abyroımen atqaryp, halyqtyń alǵysyna bólendi.
Maǵrýf aýdanymyzda aýyl sharýashylyǵyn damytyp, órkendetýge laıyqty úlesin qosyp kele jatqan azamat. Mal sharýashylyǵyn, onyń ishinde asyl tuqymdy jylqy, iri qara mal, merınos qoıyn elimiz táýelsizdik alǵannan bastap ósirip, órkendetip keledi. Halyqtyń qamqorshysy, adamdarǵa jaqsylyq jasaýǵa árqashan daıyn turady.
Ulty tatar azamat aýdanda qazaqtyń ulttyq at sportyn damytý isin 30 jyldan beri úzilissiz júrgizip keledi. At báıge, qunan báıge, jorǵa báıge, taı báıge, teńge ilý, kókpar, aýdaryspaq sııaqty at sporty túrlerin aýdannyń barlyq aýylynda damýyna uıytqy bola bildi. Jas shabandozdardy daıyndaýdy aýyl-aýylda uıymshyldyqpen júrgizip, oǵan aqyl-keńesin berip otyrady. Júırik attardy baptaýdyń ádis-tásilderin atbegiler men jas shabandozdarǵa úıretýden jalyqpaıdy. Jas kezinen mal ósirýdiń qyr-syryn jan-jaqty bilip ósken M.Qadyrov júırik jylqylardy tańdaı bilýmen ǵana shektelmeı, sáıgúlikterdi baǵyp-kútý, tórt túlikti óz tóli esebinen ósirip, odan joǵary sapaly ónim alý, t.s.s. boıynsha mol tájirıbe jınaqtaǵan. Bul turǵyda ol ǵylym jetistikterin de keńinen paıdalanyp keledi. Mal sharýashylyǵyn órkendetý jónindegi ǵalymdarymyzdyń kitaptaryn, gazet-jýrnaldarda basylǵan ǵylymı eńbekterin izdenip júrip oqıdy.
Aýdanymyzdan sońǵy jyldar ishinde júırik sáıgúlikterdi ósirýmen aınalysatyn atbegiler kóptep shyqty. Solardyń kóbi: «At tańdaýdyń ádis-tásilderin biz Maǵrýf aǵadan úırendik», deıdi. Sońǵy kezderi aýdanymyzda ótken alaman báıgelerde Maǵrýf Qadyrovtyń aty ozyp kelip, sáıgúligi birneshe temir tulparǵa ıe boldy. Aýdanymyzdyń basty atbegisi, asyl tuqymdy jylqy, qoı, iri qara maldaryn kóptep ósirip otyrǵan sharýa qojalyǵynyń tóraǵasy, «Aýdannyń qurmetti azamaty», birneshe medal men ordenniń ıegeri, esimi aımaqqa keńinen tanys Maǵrýf Qadyrov eren eńbegi úshin halyqaralyq, memlekettik orden-medaldarmen marapattalǵan.
Halyqqa qamqorlyq jasaýdy Maǵrýf óziniń mindeti sanaıdy. Jyl saıyn Jarkent qalasynyń ortalyǵynda 22 naýryz kúni 500-den astam adamǵa naýryz kóje daıyndatyp, halyqqa tegin úlestirip, halyqtyń alǵysyna bólengen edi. «Sýan» qoryna aqshalaı 1,5 mln teńge kómek kórsetti. Isker azamattyń taǵy bir ıgi jumysy – aýdan aýmaǵynan 5 gektar jer alyp, mal satatyn úlken bazar ashty. Bul bazardyń jumys isteı bastaǵanyna da 10 jyldan asty. Jeksenbi kúni Panfılov aımaǵyndaǵy aýyl-aýyldardan ákelingen jylqy, iri qara, qoı-eshki, keıde tipti túıeler osy bazarda satylýda. Munda tutynýshylarǵa barlyq jaǵdaı jasalǵan.
Maǵrýftyń jubaıy Rızvan da jeke kásipker, aýdandyq máslıhattyń depýtaty. Aýdannyń áleýmettik máseleleri máslıhat sessııalarynda qaralǵanda Rızvan turǵyndar múddesine qatysty oılaryn batyl túrde ortaǵa salyp, onyń durys sheshilýine únemi uıytqy bolyp keledi. Analar men balalardyń densaýlyǵy, olarǵa jasalatyn qamqorlyqtardyń barynsha arta túsýine sessııa saıyn óz oıyn aıtyp, halyq úshin qyzmet etýde.
О́z isiniń bilgiri M.Qadyrov mal tuqymyn asyldandyrý boıynsha 30 jylǵa jýyq ýaqyttan beri júıeli jumys júrgizip keledi. 1999 jyly «MKS Aqboz» seriktestigin quryp, asyl tuqymdy «Sımantal» sıyryn Qaraǵandy oblysynan kóptep satyp alyp kelip ósirdi. Al Shyǵys Qazaqstan oblysynan «Degeres», «Baıys» asyl tuqymdy qoılaryn, Aqtóbe oblysynan «Jebe» asyl tuqymdy jylqylaryn satyp alyp, aýdanymyzda ósirip, basqa da jeke sharýa qojalyqtaryna arzan baǵaǵa satty. Sonyń nátıjesinde, aýdanymyzda ósirilip, basqa da aýdandarǵa satylǵan asyl tuqymdy maldardyń sany barynsha artty. Onyń naqty nátıjesin halyq kórip, alǵystaryn aıtyp otyr. 2012 jyly «Áýlıekól» asyl tuqymdy sıyrlaryn kóp mólsherde satyp alyp, ony óz tóli esebinen ósirip, búginde basqa da «Áýlıekól» sıyryn ósiremin deýshilerge naryq baǵasynan tómen mólsherde satýda.
M.Qadyrov Jarkent qalasynan «Mal ónimderi» pýnktin ashqan bolatyn, munda óziniń jeke sharýashylyǵynyń bordaqylanǵan maldaryn soıyp, tutynýshylarǵa arzan baǵaǵa satyp, bul salada da halyqtyń alǵysyna bólenip otyr.
Jańa Qazaqstannyń alǵa qoıǵan mindetterin is júzine asyrý jolynda Panfılov aýdanynyń jeke sharýa qojalyǵynyń basshysy Maǵrýf Qadyrov halyqty asyl tuqymdy malmen, sapaly etpen jáne júırik sáıgúliktermen qamtýda jemisti de jeńisti jumys atqarýdan jalyqqan emes. Elimizdiń damýyna qosar úlesi alda da eleýli bolady dep senemiz.
Sadyq JUMABAI,
Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi
Jetisý oblysy,
Panfılov aýdany,
Jarkent qalasy