Júsipbektiń «Mádenı kindigi»

Júsipbek Aımaýytulynyń uıytqy bolýymen Áýlıeli Qyzyltaý óńirinde ashylǵan «Mádenı kindik» jaıynda estigenińiz bar ma? Ǵasyr buryn tyńnan turǵyzylǵan tarıhı aýyl ǵylymı tur­ǵydan múlde zerdelenbegen orynnyń biri. Alash ardaqtysynyń ıdeıasymen dúnıege kelip, júzdegen qazaq balasynyń saýat ashýyna negiz bolǵan rýhanı meken búginde eleýsiz jatyr.

Jýyqta óńirlik «Alash zııalylary­nyń izimen» atty ekspedısııa múshe­leri Áýlıeli Qyzyltaýda bolyp, Júse­keńmen baılanysty muralardy zerdelep qaıt­ty. Pavlodar oblystyq Buqar jyraý atyn­daǵy ádebıet jáne óner mýzeıi men Baıanaýyl aýdandyq ákimdigi birlesip uıym­­dastyrǵan rýhanı saparǵa atalǵan mý­zeıdiń basshysy Erbol Qaıyrov, Ál­keı Marǵulan atyndaǵy PPÝ-dyń ǵalym­dary Ádil­bek Ámirenov pen Murabek Oma­rov, jer­gilikti ólketanýshylar Ramazan Nur­ǵalıev pen Maqsutbek Kópjasarov qa­­tysty. Alash ardaqtysynyń 135 jyl­dyǵy qarsańynda tulǵanyń týǵan je­rinde qolǵa alynýǵa tıis sharýalar bar­shylyq ekenin kózimiz kórdi.

Júsipbek Aımaýytuly 1921 jyly Se­meı gýbernııasynda oqý bóliminiń meń­­gerýshisi bolyp turǵanda Baıanaýyl je­­rindegi jas órenderdiń bilim alýyna aıryqsha nazar aýdarǵan. Buǵan deıin qazaq dalasynda jut bolyp, malynan aıyrylǵan halyq ashtyqqa ushyraǵan kezeń edi. El-jurt bosyp, jetim qalǵan balalar kóbeıip, olardy jergilikti bas kóterer azamattar Júsipbektiń aıtýy­men Qyzyltaý óńirine jınaıdy. Jer­gilikti baılardyń demeýshiligimen as-sýy, jatar orny uıymdastyrylyp, júz­degen qazaq balasynyń aman qalýyna sebepshi bolypty. Osy kezeńde Júsekeń jáne onymen pikirles el azamattary Qyzyltaý mańynda «Mádenı kindik» dep atalatyn bilim oshaǵyn salýǵa bel býady. Kónekóz qarııalardan qalǵan, aýyl arasynda aıtylyp júrgen áńgimeler­ge sensek, 1921 jyly Alash ardaq­ty­sy jer­gilikti tórt rýdyń iri baıla­ry­nyń qar­jylandyrýymen álgi jerge áýeli bas­taýysh mektep salýǵa uıytqy bola­dy. Sońynan aǵylyp kelip jatqan bala­nyń kóptigin eskerip, «Mádenı kin­­dikte» sharýashylyq ǵımarattary, ja­taqha­­nalar boı kóteredi. Atap aıt­qan­da, qyzdar men er balalardyń bó­lek jataqhanalary, ashana, birneshe qoı­ma, jertóle qoıma, «qyzyl otaý», dári­­ger­lik pýnkt, ákimshilik ǵımarat jáne at­qora salynady. Biraz ýaqyt ót­ken soń bul arada saman kirpishten salyn­ǵan kádimgideı aýyl paıda bolyp, aýyl­dyń batys bóliginde mal ustaıtyn qora­lar turǵyzylǵan. Mundaǵy maqsat – baı­lar jıyp bergen maldy osynda baǵyp-qaǵyp, ınternatta jatyp oqı­tyn balalardyń isher asyn turaqty uıym­dastyrý.

Meshit-medrese orny

«Kómek kórsetken baılardyń arasynda sol zamannyń iri mesenattary retinde Tekebaı men Túıebaıdyń esim­deri aıryqsha atalady. Tekebaıda bala bolmaı, Júsipbektiń aqylymen ol je­tim balalardyń birnesheýin óz tegine ja­­zyp alǵan eken. Sodan jyldar óte Te­ke­­baev­tar áýleti kóbeıip shyǵa kelgen. Olar­dan qalǵan juraǵat búginde az emes. Al Tekebaı men Túıebaıdyń dúnıe-múlki keıin keńes ókimetimen kámpeskelenip, ózderi Reseıdiń Qarasýyq óńirine jer aýdarylyp, sol jaqta ómirden ótken. El arasynda bul jer «Mádenı kindik» dep atalǵan. Bizdiń jastyq shaǵymyzda «Mádenı» dep qana ataıtyndyqtan, eski qoralardyń biri eken dep oılap júrdik. Jer ataýy kisi esimimen baılanysty bolar dep joramaldap kelgenimiz de ras. 1999 jyldyń jaz aıynda Baıanaýyl­­dan shyqqan jeti generaldyń biri, so­ǵys ardageri Samat Bákirov Qy­zyltaý­ǵa arnaıy keldi. Jol kórsetip, ja­nyn­da júrdim. Qozǵan eliniń ataqty bo­lysy Aǵash aıaq Mustafanyń zıratynda bolyp, duǵa ettik. Bul aýmaqta qozǵan rýynan shyqqan belgili tulǵalar, Barmaqbaı, Kárkeı, Nurjanbaı, Máýke, Leker jáne Mysyqbaı qajylar jatyr. Bir sát general maǵan «Mádenı kindikti» kórset dedi. Jolaı ol jerdiń qandaı ma­­ńyzy bar ekenin bilmeıtinimizdi aıtyp, áńgimelep berýin suradym. Sóıtsek, Samat Bákiruly jastaıynan jetim qa­lyp, osynda jan-jaqtan jınalǵan qa­zaq ba­lalarynyń arasynda ósip-óngen. Sonda Samat aǵanyń tolǵana sóı­legeni esim­de qalypty. Qanshama jas bala­nyń Júsipbektiń qamqorlyǵynyń arqa­syn­da tiri qalǵanyn jetkizdi. Samat aǵanyń ózi 1925 jyly týǵan. Júsipbek qurǵan mek­tepte bilim alyp úlgermese de, álgi aýyl­da jetilgen. Sol jerde ma­ǵan bar­lyq ǵımarattyń oryndaryn nus­qap, kór­se­tip bergen edi. Mine, sodan beri «Má­denı kindiktiń» tarıhı mańyzyn túsine bas­t­adyq, deıdi ólketanýshy Ramazan Nurǵalıev.

Osy oraıda jazýshy, júsipbektaný­shy Nurjan Qýantaıulyna habarla­syp, «Mádenı kindikke» qatysty ózi bile­tin derekterimen bólisýdi suraǵan edik. Alash­­tanýshy ol jóninde eshbir arhıvtik qu­jattar joq ekenin, tek sol zamandaǵy keı­bir jaıttardy eskersek, Júsipbektiń atalǵan bilim oshaǵyn qurýǵa atsalysýy ábden múmkin ekenin jetkizdi.

«1921 jyly Júsipbek Qyzyltaý óńi­riniń bir top jas órenin, ishinde Abzal Qarasartov bar, Orynborǵa alyp baryp, rafbakqa oqýǵa túsiredi. Alash ar­­daq­­tysynyń óz týǵan jerine degen qam­­­qor­lyǵy eren bolǵan. Sondyqtan «Má­­denı kindik» sııaqty aýyl mektebin ashý­­­ǵa uıytqy bolýy ábden yqtımal. Ári bul kezeńde jer-jerde mektep­ter ashý máselesi kún tártibinde turǵan edi. Tul­ǵa­nyń ózi jazǵan ómirbaıanynda, tergeý isin­degi qujattarda «Mádenı kin­dik» týraly eshbir derek kezdespeıdi. Zamanynda Júsipbektiń jan-jaqty bolǵanyn, týǵan jerindegi belgili tul­ǵa­larmen, sonyń ishinde Máshhúr Júsip­pen únemi baılanysyp turǵanyn eskergen jón. Aýyl ba­lalarynyń jergilikti jerde bilim alýyna jaǵdaı týdyrý úshin salynǵan álgi mektep Júsipbektiń qol­tańbasy bolýy ábden múmkin», deıdi Nurjan Qýantaıuly.

Keńes ókimetiniń alǵashqy jyldary Qyzyltaý eli úshin rýhanı oshaqqa aınal­ǵan bul jer qazirgi Júsipbek Aımaýyt­uly pen Leker aýyldarynyń orta­synda, ja­nynan sarqyrap ózen aǵa­tyn jazyq jer­de oryn tepken. Taıaý jer­de kezinde aǵyl­shyndar qazǵan kómir, altyn, kúmis, mo­lıbden kenishteri bar. Ke­nish­ti boılaı qonǵan qazaq aýyly kóp bolǵan. Áýelgi maqsat – solarǵa ja­qyn jer izdeý. Aýmaq Qaramolla men Qyzyl­taý bolys­tarynyń balalary úshin kelip oqýǵa tıim­di edi. Bul – «Mádenı kin­dik­tiń» bolǵanyn rastaıtyn ekinshi dálel.

Úshinshiden, geografııalyq kartada bul jer keńes ókimeti tusynan «Madanı» («Mádenı») dep kórsetilip keledi. Jer-sý ataýynyń ne sebepti bulaı atalýy­na qatysty eshbir jerden naqty derek kezdestire almadyq. Ǵalamtordaǵy jer­se­riktik karta arqyly qaraǵanymyzda aýyl­daǵy ǵımarattardyń rettilikpen, eki kóshe etip salynǵany baıqalady. Ol zamanda turǵyzylǵan bilim oshaqtary­nyń kóbi «P» árpi pishinine saı keledi. Ramazan Dinisulynyń kórsetýimen jer jaǵdaıyn sholyp shyqqanymyzda, mun­daǵy mektep pen jataqhanalardyń «P» árpine uq­sas ekeni kózge tústi. Mek­tep orny dep kór­setilgen ǵımarattyń irge­tasynyń uzyn­dyǵy – 46 qadam, eni 32 qadam bolyp shyq­ty. Ǵımarat on alty ból­meden turǵan. Qa­byrǵalary kezinde saman kirpishten órilip, tóbesi bórenemen jabylypty.

«Júsipbek bir jyly Orynborda­ǵy Qazaq aǵartý ınstıtýtyn támamdaǵan ­qa­zaqtyń ul-qyzdarynyń bir tobyn «Má­denı kindikke» alyp kelip, oqytýshy et­ken eken. Bul derekti aýyldaǵy qarııa­lar­dan estidim. Mekteptiń jumysy negizi 1922 jyly bastalǵan. Ol ýaqytta qos bo­lystyqta qansha bala bolǵany týraly qolymyzda naqty málimet joq. De­gen­men qazaq otbasylarynyń kóbi óz ba­la­laryn osynda oqýǵa bergenge uq­saıdy. Mektep pen jataqhanalar 1928 jylǵa deıin úzbeı jumys istep kelgen. О́kinish­ke qa­raı, Júsekeń ustalǵan soń jergilikti sholaq belsendiler ony jaýyp, taratyp jiberedi. Dúnıe-múlki talanyp, ǵımarattar qıratylyp, kirpishi aýdan ortalyǵyna tasylyp, onda sharýashy­lyq nysandaryn turǵyzýǵa paıdalanylady. 1954 jyly tyń ıgerý bastalǵanda birneshe ǵımarat qalpyna keltirilip, ashana retinde ustalǵan. Arhıvtik qujat­tarda bul jer «Kýltpýnkt» dep ata­lady» dep áńgimesin jalǵastyrdy Ramazan aǵa.

О́kinishtisi, «Mádenı kindik» – búgin­­de elimizdiń Mádenıet jáne sport mınıstr­ligi men oblys basshylyǵy tarapynan elenbeı otyrǵan tarıhı jer. Ramazan Dinisuly bul jerdi qorshap, basyna bel­gitas ornatyp qoıýdy usynady. Belgitas kitaptyń ashylǵan qos paraǵy tárizdes etip jasalyp, tarıhı mekenniń mańyzy týraly jazylyp qoısa deıdi ol. Bul boıynsha jazyp, syzyp qoıǵan jobasy men mátini de ázir tur. Tek qarajat joq. Belgitastyń ózin jasatýǵa, munda jetkizip ornatýǵa shamamen 800 myń teń­­ge­deı qarajat qajet bolyp qalar dep sha­malaıdy.

«Júsipbek Aımaýytulyn ulyqtaý­ǵa qa­tysty jumystarǵa qarnymyz asha­­dy. Kezinde memleket qaıratkeri, Qazaq­stan premer-mınıstriniń orynbasary (1996-1997 jyldary) bolǵan Dúısenbaı Dúı­senovtiń qoldaýymen Baıanaýyl aýdany ortalyǵynda Júsipbektiń bıýsti ornatylǵan. Alaıda bıýstiń tuǵyrtasy granıtten qoıylǵanymen, eskertkishtiń ózi kádimgi gıpsten jasalypty. Qazirgi kúni mádenıet úıiniń aldynda turǵan sol bıýstiń surqy ketip qalǵan. Danalar dań­qy alańynda Júsipbektiń eskertkishimen qatar, akademıkter Álkeı Marǵulan, Shapyq Shókın, Ábiken Bekturovtyń tas­tan qashalǵan bıýsteri tur. Solardaı etip tastan jasalsa. Úshinshi bir másele, Júsipbektiń ákesi men ata-babalary jat­qan zıratty zamanǵa sáıkes qorshaýǵa bú­ginde mán berilmeı otyr. Tórtinshiden, Júsipbek dúnıege kelgen jerdegi belgi­tastyń jazýyn jańalap, irgetasyn du­rystaý kerek. Ol tas 1989 jyly qo­ıylyp, «Bul jerde qazaqtyń kórnekti qo­ǵam qaıratkeri, jazýshy, ǵalym-peda­gog Júsipbek Aımaýytuly 1889 jyly dú­nıe­ge keldi» dep jazylǵan. Asyǵystaý ja­salǵan dúnıe me, tas topyraqqa durys beki­tilmepti. Jan-jaǵy shaıylyp, jyl ót­ken saıyn eńkeıip barady. Jazý túsi­­rilgen taqtatasy da ortasynan qaq aıy­ry­lyp, ony temir qursaýǵa salyp qoı­dyq. Atalǵan máselelerge aýdan ǵana emes, ob­lys basshylyǵy da nazar aýdarýy kerek dep esepteımiz. Ulylar týǵan jer­de Júsipbekke qatysty belgilerdiń jetim­sirep, keneýi ketip turǵany jaras­pas. Bıyl aýyldy aýdan ortalyǵymen baı­la­nystyratyn kúre jolǵa asfalt tóse­lip jatyr. El-jurttyń jol azabynan qu­ty­latyny qýantyp otyr. Alaıda Júsip­bek Aımaýytulyn syrttan izdep kele­tin qonaqtarǵa ne kórsetemiz? Másele osynd­a tur. Onyń ústine keler jyly tul­ǵa­nyń týǵanyna 135 jyl tolady» dep qynjylady Ramazan Nurǵalıev.

* * *

Júsipbek týǵan qasıetti meken ejelden «Áýlıeli Qyzyltaý» óńiri dep atalady.

«Baıanaýyl, Qyzyltaý,

Abyraly, Shyńǵystaý,

Qozy Mańyraq, qoı Mańyraq,

Arasy tolǵan kóp qalmaq.

Qalmaqty qýyp qashyrdyq,

Qara Ertisten ótkizip,

Altaı taýdan asyrdyq.

Aq Sháýlige qos tigip,

Aýyr qol jınap aldyrdyq,

Qalmaqqa oıran saldyrdyq.

Qabanbaı men Bógenbaı,

Arǵyn menen Naımanǵa

Qonys qylyp qaldyrdyq», –

dep Úmbeteı jyraý jyrlaıtyn Qyzyltaý atyraby osy. Baıanaýyl óńiri boıynsha eń bıik núkte de osynda ornalasqan (1055 metr). Qyzyltaýdyń ońtústik jaǵynda «Qulan áýlıe úńgiri» bar. Ańyzǵa sensek, Qulan áýlıe adamdarǵa qulan, janýar beınesinde kóringen eken. Keńes ókimeti ornaı bastaǵan jyldary sholaq belsendilerdiń biri ony shıti myltyqpen jaralap, áýlıe ózge jaqqa qonys aýdaryp ketken desedi. Sodan beri elden baq aýyp, jurttyń berekesi qashqan. Qyzyltaý aýmaǵynda ǵulama Máshhúr Júsip, Jú­sipbek Aımaýytuly, satıranyń sardary Qadyr Taıshyqov, Abylaıdyń bas batyrlarynyń biri Shotana batyr, aqyn Saqaý Máýkeuly, ataqty at synshysy Kúreńbaı Bekuly, iri din qaıratkeri, Kókiltash medresesiniń túlegi Qalımolla Jantoqauly, ózge de qazaqqa aty málim tulǵalar dúnıege kelgen. Bul jerden 18 shaqyrym jerde ataqty kúresker aqyn Mádı Bopaýulynyń (Qaraǵandy ob­lysynyń Egindibulaq aýdany men Júsip­bek aýylyn Túndik ózeni bólip tur), Áýlıeli Saryóleń jaqta ataqty alash­ordashy Sálemhat Kúlenovtiń dúnıege kelgen jerleri bar.

Bul saparymyzda ekspedısııa múshe­leri Ramazan aǵanyń kórsetýimen Júsip­bek pen Máshhúr Júsiptiń kindik qany tamǵan qonystaryna da arnaıy bar­dyq. Áýeli Dándebaı jazyǵyndaǵy zırat-qo­rymǵa at basyn buryp, duǵa jasa­dyq. Munda J.Aımaýytulynyń atasy Dán­debaı, ákesi Aımaýyt (Oımaýyt), she­shesi Bátıma, aǵasy Ahat, Aımaýyt ini­leri – Ospan, Isa, basqa týystary jerlengen. Molalar mańaıy rasynda júdep, aınalasyn mal tezegi basyp ketken. Al «Dándebaıdyń Saryshoqysy» dep atalatyn jerdegi Júsipbek týǵan qonys ta eskerýsiz jatyr. Ondaǵy bel­gi­tas jaıynda joǵaryda aıtyldy. Jal­py Dándebaıdan bes ul taraıdy: Oı­maýyt, Torǵaýyt, Ábdiraman, Os­pan, Isa. Oı­maýyttan Júsipbek týǵan. Júsip­bek­tiń shyn esimi – Túsipbek ekenin de bil­gen abzal. El aýzynda «Oımaýyttyń Túsip­begi» atalǵan.

Ekspedısııa múshelerin erekshe qy­zyqtyrǵan tarıhı orynnyń biri – shamamen 1911-1912 jyldary haziret Ábil­dá Isa­bekuly saldyryp, bala oqyt­qan me­shit-medrese orny. Bul dinı oqý ornynda zamanynda Júsipbek, jazý­shy, ataqty satırashy Qadyr Taı­shyqov saýatyn ashady. Ábildá hazi­ret Buqaradan kerýen tarttyryp, 10 túıe­men 10 márte barǵyzyp, úıip-tógip dinı kitap aldyrtqan. Sonda túıeden túsi­rilgen kitaptar atyrapty alyp jatady eken. 1936 jyly bolshevıkter medreseni talqandaǵanda, jurt onyń ishinde qalanyp turǵan quran kitap­tyń barlyǵyn Qadyrdyń atasy Taı­shyqtyń molasyna aparyp úıgen. Taı­shyq atanyń kesenesi bıikteý ári ústi aǵashpen jabylǵandyqtan, kitaptar uzaq jyldar boıy saqtalyp kelipti. Alaıda keıin tóbesi janyp ketip, kitaptar búline bastaǵan soń jergilikti azamattar bútin qalǵandaryn úılerine tasyp alyp ketken. Júsipbek ustaǵan quran kitaptyń birin Ramazan Nurǵalıev aman saqtap qalyp, Baıanaýyldaǵy Musa myrza meshitine tap­syrypty. Álgi kitaptyń alǵashqy beti­ne belgisiz bireý latyn álipbıimen med­reseniń órtelgen ýaqytyn jazyp qal­dyrǵan. Tarıhı jádigerdi sapar sońynan Baıanaýyl aýdanynyń bas ımamy Saıan Qojın Buqar jyraý mýzeıiniń dırektory Erbol Qaıyrovqa ustatyp jibergenin aıtyp óteıik.

Pavlodar oblysy,

Baıanaýyl aýdany,

Áýlıeli Qyzyltaý mekeni