Polımer ındýstrııasy – álemde qarqyndy damyp kele jatqan sala. Búginde munaıdan alynatyn polımerler medısına, qurylys, avtomobıl jasaý, elektronıka, elektrtehnıka, kólik salalarynda keńinen qoldanyla bastady. Sondaı-aq ony plastık paketter, oraýysh materıaldar, ystyq sýmen jabdyqtaý qubyrlary, baqsha jáne keńse jıhazdary, oıynshyqtar, aspap jasaý óndirisin de paıdalanady. Bul óndiristiń ǵylymmen yqpaldastyqta damıtynyn qaperge alsaq, ǵylymı qaýymdastyq bizdiń eldegi polımer ǵylymynyń damýyn akademık Erenǵaıyp Shaıhýtdınovtyń esimimen baılanystyrady.
Q.Sátbaev atyndaǵy Qazaq ulttyq tehnıkalyq zertteý ýnıversıtetinde «QazPolymers Dialogue: bilim, ǵylym jáne bıznestiń ózara yqpaldastyǵyna» arnalǵan dóńgelek ústel hımııa ǵylymdarynyń doktory, professor Erenǵaıyp Shaıhýtdınovtyń 90 jyldyǵyna oraı uıymdastyryldy. Sanaly ǵumyryn polımer ǵylymynyń damýyna, hımııalyq ınjenerııa salasynyń óristeýine arnaǵan akademık irgeli zertteýlerin jazyp, makromolekýlıarlyq hımııa salasyna tyńnan túren saldy.
– Qazaq polıtehnıkalyq ınstıtýtynyń prorektory, rektory qyzmetin atqarǵan jyldarda akademık Erenǵaıyp Shaıhýtdınov organıkalyq zattar men materıaldar, beıorganıkalyq jáne jarylǵysh zattar, pırotehnıkalyq quraldar, munaı-gaz, kómir, polımerlerdi óndirý ári óńdeýmen baılanysty hımııalyq tehnologııa salasyna tehnologtardy daıarlaý isin damytty. Akademıktiń basshylyǵymen el ekonomıkasy úshin qıyn kezeńniń ózinde, ótken ǵasyrdyń 90-jyldarynda oqý ornynda ınjenerlik beıindegi mamandar daıarlana bastady. Stýdentter men oqytýshylar bilim almasý baǵdarlamasymen alys-jaqyn shetelderge shyqty. Hımııa salasynda 600-den astam ǵylymı eńbek jazyp, osy salada jańalyqtyń jarshysy bola bilgen akademık 40 ǵylym kandıdatyn, 10 ǵylym doktoryn, 5 PhD daıyndady. Búginde Prezıdent Joldaýyndaǵy mindetterge oraı ýnıversıtet polımer ónerkásibinde mamandarǵa qajettilikti óteı otyryp, ınjener mamandardyń biliktiligin arttyrý, jańa býyn mamandaryn daıarlaýǵa qatysty máselelerde múddeli taraptardyń usynystaryn tyńdaýǵa daıyn. Sondyqtan qarqyndy damyp kele jatqan polımer ónerkásibiniń, munaı-gaz-hımııa salasynyń aldynda óndiristi ǵylymmen ushtastyrý mindeti tur, – dedi rektor Meıram Begentaev.
Sarapshylardyń boljamyna sáıkes, elimizde polımer naryǵy jylyna ortasha eseppen 4 paıyzǵa ósip jatyr. Qurylys materıaldary, qaptama buıymdar, avtomobıl jasaý segmentinde polımerli ónimderdi paıdalaný keıingi alty jylda eki ese ósken. Bıylǵa deıin naryq granýldy polıpropılenmen qamtamasyz etilip kelse, jyldyq qýaty 500 tonnany quraıtyn Kazakhstan Petrochemical Industries (KPI) polıpropılen óndiristik kesheniniń iske qosylýy elimizdegi óńdeýshi kásiporyndardyń qajettiligin qamtamasyz etetin bolady. Osy oraıda elimizdegi birqatar tehnıkalyq joǵary oqý oryndarymen yqpaldastyqta jumys istep kele jatqan Atyraýdaǵy polıpropılen óndirý zaýyty álemdik naryqta ózin iri oıynshy ekenin dáleldeı otyryp, 2030 jylǵa qaraı óndirisin 110 myń tonnaǵa deıin jetkizýdi kózdep otyr. «KPI Inc» JShS basqarma tóraǵasy Danııar Tıesov polımer óndirisiniń basymdyqtaryna toqtalyp, polıpropılen jáne polımerden jasalǵan buıymdar óndirisin damyta otyryp, temir, qaǵaz, aǵash sııaqty dástúrli materıaldardy polımerge almastyrý, polımer buıymdar eksportyn, onyń qurylys, medısına salasyndaǵy úlesin arttyrýdyń mańyzdy ekenin atap ótti.
Jıyn barysynda ǵalymdar men bıznes ókilderine ǵylymdy qajet etetin ekonomıka qurý úshin ǵylymı zertteýlerdi júzege asyrýǵa jáne kommersııalandyrýǵa járdemdesetin jobalar týraly «Ǵylym qory» AQ basqarma tóraǵasy Ábdilda Shámenov aıtyp berdi. Ol óńirler men salalar boıynsha kommersııalanǵan jobalarǵa, ıdeıadan kommersııalandyrýǵa deıingi tolyq ǵylymı-tehnologııalyq sıkldi qamtamasyz etý tetikterine toqtaldy. Endigi kezekte Prezıdent Joldaýynda aıtylǵan bıznes-ınkýbator, kommersııalandyrý ortalyǵy, tehnopark, qurastyrý bıýrosy sııaqty ınnovasııalyq ınfraqurylymdar, aımaqtaǵy joǵary oqý oryndarynyń negizinde birtutas ınnovasııalyq ekojúıe qurý baǵytyndaǵy jobalar da mańyzdy bola túspek.
Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq zertteý ýnıversıtetiniń hımııa jáne organıkalyq zattar tehnologııasy kafedrasynyń meńgerýshisi, hımııa ǵylymdarynyń kandıdaty Ǵalııa Irmýhametova polımerli materıaldarǵa qatysty ǵylymı zertteýlerdi kommersııalandyrý barysy týraly baıandady. Ǵalymdar nysanaǵa alǵan joba ósimdik shıkizaty negizinde gıdrogeldi emdeý fıtopreparattar óndirisin jolǵa qoıýdy maqsat etedi. Ǵalymnyń aıtýynsha, elimizde polımerli gıdrogeldi óndiris kenjelep barady. Medısına, kosmetıka jáne hımııa-farmasevtıka óndirisiniń suranysy ımport esebinen ótelip jatyr. Sondyqtan gıdrogeldi tańǵyshtar tehnologııasyn iske asyryp, tájirıbelik-ónerkásiptik óndiristi jolǵa qoıýdyń terapevtik tıimdiligi joǵary bolmaq.
Búginde ınnovasııalyq tehnologııalardy jol qurylysyna paıdalaný jol sapasy men asfaltbetondy qabattyń tózimdiligin arttyrýǵa yqpal etetini tájirıbede dáleldendi. Al jol qurylysynda polımerlerdi paıdalaný onyń aıazǵa tózimdiligin arttyryp, paıdalaný kezeńin uzartýǵa múmkindik beredi. Polımerli qospalardyń joǵary jáne tómen temperatýrada bıtým men asfaltbetonǵa áseri týraly Qazaqstan jol ǵylymı zertteý ınstıtýtynyń fılıaly jol-qurylys materıaldary jáne jańa tehnologııalar bóliminiń jetekshisi, PhD Saltanat Áshimova aıtyp ótti. Maman atap ótkendeı, osy oraıda jol salasynyń normatıvtik-quqyqtyq bazasyn jetildirý, materıaldar, qurylymdar men jumys sapasyn qadaǵalaý, qurylys salasyn ǵylymı-tehnıkalyq turǵydan qoldaý sııaqty saladaǵy ózekti máselelerdi sheshý ýaqyt kúttirmeıdi.
S.О́tebaev atyndaǵy Atyraý munaı-gaz ýnıversıetetine qarasty N.K.Nádirov atyndaǵy munaı-hımııa ınjenerııasy jáne ekologııa ınstıtýtynyń professory, tehnıka ǵylymdarynyń kandıdaty Aıgúl Býkanova munaı-hımııa bilim klasterin damytý qajettigin alǵa tartty.
– Jahandyq básekelestik jaǵdaıynda ǵylymı zertteýlerdiń nátıjeleri men jańa tehnologııalardy damytý, óndiriske engizý óte mańyzdy. Sondyqtan bilim, ǵylym jáne óndirýshiler arasyndaǵy ózara is-qımyl, ásirese munaı-gaz hımııasy salasyn damytý memleket tarapynan basty nazarda turǵandyqtan, munaı-hımııa bilim berý klasterin ońtaıly, kásibı standarttar negizinde iske asyrýy qajet. Osy oraıda sheteldik joǵary oqý oryndarymen qos dıplomdyq jáne birlesip oqytý, ǵylymı uıymdarmen jáne kásiporyndarmen ekonomıkanyń munaı-hımııa sektorynyń tájirıbege baǵdarlanǵan jáne dýaldy oqytý negizinde mamandar daıarlaý isi ýaqyt talaby, – dedi ol.
Qazirgi kezde atalǵan oqý ornynda munaı óńdeý, munaı hımııasy, gaz óńdeý, gaz hımııasy, polımer materıaldar óndirisi boıynsha úsh deńgeıde mamandar daıarlanyp jatyr. Desek te, sarapshy atap ótkendeı, keıingi otyz jylda eńbek naryǵyna ınjener-hımık, tehnologtar daıarlaıtyn oqý ornyna munaı-hımııa baǵytyna túsetin túlekter sany eki ese azaıǵan. Jastardyń basqa aımaqtarǵa ketýi beleń alyp jatyr. Oqý ornynyń kadrlyq áleýetinde de keri dınamıka kórinis berip otyr.
Osylaısha dóńgelek ústelge qatysýshylar polımer ónerkásibin damytý, balamaly jasyl tehnologııalar, mamandar daıarlaýda týyndap otyrǵan keleli máselelerdi bólisip, ǵylym men bilim, óndiristik tájirıbe yqpaldastyǵyn damytýǵa nazar aýdardy.
ALMATY