Kofe jáne ádebıet 11

Al Chehov aqsaqaldyń erek­she yqylasyn alǵan («Tolstoıdan ǵana qorqamyn. Oılap qarańyz­shy, Annanyń qarańǵyda kóziniń jarqylyn sezip, kórgenin jazǵan sol emes pe?!») Lev Tolstoıdyń alǵash jazǵan «Balalyq shaq» povesinen onyń sheber sýretker­ligi birden sezilip, osy qarqynnan «Soǵys jáne beıbitshilik» jazylary baıqalǵandaı.

Fransýz ádebıetine álemdik shyǵarmalar syılaǵan Onore de Balzaktyń da ádebı debıýti sanalatyn «Shýandar» tarıhı romany aıtarlyqtaı synǵa ilikpedi. Sátti qadamnyń jalǵasy avtordy ádebı úderiske jańasha qalyppen, tyń serpinmen, keń tynyspen kel­gen «Adamzat komedııasy» («Che­lovecheskaıa komedııa») epopeıasyna alyp keldi. Áıgili «Shal men teńiz» povesiniń avtory Ernest Hemıngýeı bolsa, alǵash ret erte­gi jazyp, jazýshylyq qabiletin shyńdaǵanyn bilemiz. Al túrik ádebıetiniń klassıgi Orhan Pamýk shyǵarmashylyqtaǵy qadamyn «Djevdet-beı men onyń balalary» («Djevdet-beı ı synovıa», 1979) romanymen attap, osy kúnge deıin talaı súıekti týyndy jazdy.

Qazaq ádebıeti qorjynyna mol mura qaldyrǵan Muhtar Áýezovti, álem halqy demeı-aq qoıaıyq, óz oqyrmandarymyz «Abaı joly» roman-epopeıasymen ǵana tanıdy. Bul – shyndyq. О́ıtkeni qazir qoǵamnyń ádebı saýaty, tek osy deńgeıde tur. Jıyrma bir jasynda «Eńlik-Kebek» pesasymen dúıim jurtty dúrliktirgen jazýshy qalamynan «Qorǵansyz­dyń kúninen» bastap qanshama kór­kem shyǵarma týǵany málim. Biraq ­ki­tap oqýdan alys keı kóz­qarastar­­ǵa súıensek, Áýezov «Abaı joly­nan» basqa eshteńe jazbaǵan sııaqty. Halyqqa Aıan obrazy­men jaqsy tanys Saıyn Muratbe­kov oqýshylarynyń Saıyn degen­de jańylyspaı aı­tar shyǵarma­sy, árıne, «Jýsan ıisi». Al Berdi­­bek Soqpaqbaev esi­min jurt ja­dynda jattatqyz­ǵan «Meniń atym Qoja» ekenine eshkim daý týdyra almas, sirá. Al belgili avtor Baqqoja Muqaı ádebı ortada «О́mirzaıasymen» iz qaldyrdy. Budan basqa da bar shyǵarmashylyǵy bir ǵana týyn­dysymen tanylǵan avtorlar kóp. Qalamgerdiń jyldar boıǵy «tátti tamuǵyn», tókken teri men kórgen beınetiniń ótemin bir shy­ǵarmasymen ólshep júrgen oqyr­mannyń, tipti qoǵamnyń sanasy sańylaý ma degen oı keledi.

Iá, ádebıettiń jazylmaǵan erejesi ádebıette sot joq. Súbeli sóz ben júırik oı jarysynda avtor men onyń shyǵarmasyna keıde ádil, keıde asqaq bılik aıtyp, tórelik eter kúsh – qoǵam men ýaqyt qana. Kimniń kitaby kóp oqy­lyp, kimniń aty ańyzǵa aına­laryn, ıakı kimniń shyǵarmasy kitaphana jertólesinde shań basyp qalaryn sheshetin osy eki kúsh. Ol sheshimniń ádil bolaryna da kepildik joq. Ádebıette oǵan da mysal jeterlik.

Adam balasynyń jaryq dú­nıede eshkimge uqsamaıtyn ómir súrip, ıgi hám uly isterge baryp, qaı arnadan bastaý alǵany belgisiz tarıh kóshinde óz izin qaldyrǵysy keletini qalypty jaǵdaı dep bile­miz. Tek árbirimizdiń bul tilegimiz oryndalmaıtyny taǵy aıan. Osy aqıqatty ádebıetke salar bolsaq, qalam ustaǵan ár jazýshy tarıh­ta qalýdy maqsat tutpasa da soǵan múmkindigi jetip-aq tur. Qalam­ger esimi men qoltańbasyn ke­ler urpaqqa jetkizetin jáne jazý­shy­nyń ádebıette júrýin quqyly eter birden-bir qujaty – biz sezi­nip kórmegen azaptan týǵan shy­ǵarmasy. Qazaq ádebıetiniń klassıkteri men aǵylshyndaǵy Shekspır, fransýzdaǵy Balzak, úndidegi Tagor, orystaǵy Tolstoı esimderiniń búgingi kúnge jańǵyra jetýi sózimizdi rastaıdy.

Rýhanı ashtyqqa aıaq basqan qoǵam, kún men túndi urshyqsha ıirgen ýaqyt qalamgerdiń eńbe­gin árqashan baǵalaı bermeıtini­ne búginde kózimiz jetti. Psıholo­gııa­sy tereń hám dınamıkasy jaq­sy qandaı shyǵarma bolsa da sol dáýirdiń halqy, ádebı ortasy men ýaqyty nazarǵa alyp, súz­gi­den ótkizbegen soń shyǵarma da, onyń ıesi de keıingi urpaqqa beı­málim kúıde qala bermek. Shyn ta­lanttyń qum astynda qalýy ǵasyrlyq óki­nishke para-par emes pe?!