Memleket basshysy «Jańa Qazaqstan: jańarý jáne jańǵyrý joly» atty Joldaýynda aýqymdy konstıtýsııalyq reforma júrgizýge bastama jasaı otyryp, eldiń saıası júıesin keshendi jańǵyrtý baǵdarlamasyn jarııalady. Konstıtýsııalyq reformanyń máni «sýperprezıdenttik» basqarý formasynan «Kúshti Prezıdent – yqpaldy Parlament – esep beretin Úkimet» qaǵıdaty boıynsha qurylǵan memleketke aýysý, sondaı-aq Parlament pen máslıhattardyń yqpalyn kúsheıtý boldy. Al jyl basynda «Egemen Qazaqstan» gazetine bergen suhbatynda Qasym-Jomart Toqaev prezıdent laýazymyna bir-aq ret saılaný týraly ereje endi eshqashan ózgermeıtinin atap ótti.
Konstıtýsııalyq reformanyń mańyzdy jańashyldyqtarynyń biri retinde zańymen engizilgen Prezıdenttiń ókilettik merzimderin eki 5 jyldyqtan bir 7 jyldyq merzimge shekteý jónindegi normalaryn atap ótý oryndy. Sonymen qatar Konstıtýsııaǵa Prezıdenttiń jeti jyl merzimge saılanatyndyǵy jáne sol adamdy bir retten artyq saılaı almaıtyndyǵy týraly Konstıtýsııada belgilengen erejelerdiń ózgertýge jatpaıtyndyǵy týraly túzetý engizildi.
Osylaısha, el Prezıdentiniń ókilettigin qaıta saılaý múmkindiginsiz bir merzimge shekteý týraly norma Konstıtýsııanyń ajyramas bóligine aınaldy jáne keıinnen qaıta qaralýǵa jatpaıdy. Bul saıası artyqshylyqqa jol berýdi boldyrmaı, saıası básekelestiktiń nyǵaıýyna múmkindik beredi.
Memleket basshysy atap ótkendeı, bolashaq Prezıdentterdi jeti jyldyq merzimge bir márte saılaý týraly norma olardyń aldynda jalpyulttyq strategııalyq máselelerdi keıinge qaldyrmaı sheshý qajettiligin týdyryp, «bılikti monopolızasııalaý qaýpin azaıtady».
Qalyptasqan demokratııalyq dástúrleri jáne quqyqtyq, saıası mádenıeti bar damyǵan elderde ádette Prezıdent 4-5 jyldyq merzimge bir ret qana saılana alady. Bul jalpy alǵanda 8-10 jyldyq merzimdi quraıdy. Birqatar eldiń Konstıtýsııasynda kelesi merzimge saılaý quqyǵynsyz Memleket basshysyn saılaýdyń bir rettik merzimi bekitilgen. Mysaly, Albanııada (5 jyl), Izraılde (7 jyl), Koreıa Respýblıkasynda (1987 jyldan bastap 5 jyl), Meksıkada (6 jyl), Mońǵolııada (2019 jyldan bastap 6 jyl) jáne basqa da memleketter.
Budan basqa, 2022 jylǵy konstıtýsııalyq reforma nátıjesinde, Prezıdenttiń óz ókilettikterin júzege asyrýy kezinde saıası partııalarǵa múshe bolýǵa tyıym salyndy. Atalǵan túzetý Konstıtýsııanyń 40-babynyń 2-tarmaǵymen baılanysty, onda Prezıdent halyq pen memlekettik bılik birliginiń, Konstıtýsııanyń myzǵymastyǵynyń, adam men azamattyń quqyqtary men bostandyqtarynyń nyshany ári kepili retinde bekitilgen. Prezıdent saıası alańnyń «tóreshisi» bola otyryp, óz sheshimderinde saıası turǵyda beıtaraptyqty saqtap, qandaı-da partııaǵa artyqshylyq kórsetpeı, eldiń barlyq azamatynyń múddesi úshin qyzmet etýi qajet. Konstıtýsııaǵa atalǵan túzetýdi engizý prezıdenttik bıliktiń shoǵyrlanýyn shekteýge, partııalyq-saıası alańdaǵy básekelestikti nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan.
El Prezıdentiniń saıası partııalarda bolýyna tyıym salatyn túzetýler saıası básekelestikti arttyrýǵa yqpal etip, barlyq partııanyń damýy úshin teń jaǵdaı jasap, búkil memlekettik apparattyń jumysyna oń áser etetin bolady.
Sonymen qatar konstıtýsııalyq túzetýler Prezıdenttiń jaqyn týystaryna memlekettik saıası qyzmetshilerdiń, kvazımemlekettik sektor sýbektileri basshylarynyń qyzmetterin atqarýǵa tyıym saldy. Bul qadam bılikti teris, sondaı-aq jeke maqsattarǵa paıdalaný múmkindigin shekteýge baǵyttalǵan. Prezıdenttiń oblystyq, respýblıkalyq mańyzy bar qala jáne astana ákimderiniń shyǵarǵan aktilerin joıý nemese toqtata turý quqyǵyn, aýdan jáne oblystyq mańyzy bar qalalar, qaladaǵy aýdan, aýdandyq mańyzy bar qaladaǵy, aýyl, kent, aýyldyq okrýg ákimderin qyzmetten bosatýǵa múmkindik beretin normalar alynyp tastaldy.
Konstıtýsııaǵa sáıkes, Ákimderdiń sheshimderi men ókimderiniń kúshin tıisinshe Úkimet ne joǵary turǵan ákim joıýy múmkin, sondaı-aq olardyń kúshi sot tártibimen joıylýy múmkin.
Memleket basshysy Joldaýda Prezıdenttiń artyq ókilettikterin alyp tastaý jáne ákimderge jergilikti jerlerde sheshim qabyldaý kezinde kóbirek derbestik berý arqyly «qoldan basqarýdyń» tájirıbesinen bas tartý qajettigin atap ótti. Bul qadamdar jergilikti atqarýshy organdardyń derbestigi men jaýapkershiliginiń jáne tutastaı alǵanda jergilikti memlekettik basqarý tıimdiliginiń artýyna yqpal etedi.
Prezıdent oblystardyń, respýblıkalyq mańyzy bar qalalardyń jáne astananyń ákimderi laýazymyna keminde eki kandıdatýra usynatyny týraly normalar da engizildi. Respýblıka Prezıdenti atalǵan ákimderdi qyzmetke taǵaıyndaýdy tıisti máslıhattar depýtattarynyń kelisimimen júzege asyrady.
Ákimderdi balama negizde saılaý tetigin iske asyrý máslıhattardyń róli men yqpalyn kúsheıtedi, sondaı-aq kadrlyq sheshimderdi qabyldaý kezinde jergilikti halyqtyń múddelerin utymdy eskerýge múmkindik berip, halyq pen memlekettik organdar arasyndaǵy ózara qarym-qatynas deńgeıin arttyrady.
Senatty qalyptastyrý tártibi jalpy ózgerissiz qaldyryldy, ol buryńǵydaı ár oblystan, respýblıkalyq mańyzy bar qaladan jáne el astanasynan eki adamnan ókildik etetin depýtattardan quralady. Sonymen birge Senattaǵy «prezıdenttik kvota» 15-ten 10 depýtatqa deıin qysqartylyp, onyń ishinde 5-eýi Qazaqstan halqy Assambleıasynyń usynysy boıynsha taǵaıyndalatyny týraly ózgeris engizildi.
Jalpy, Senattaǵy «prezıdenttik kvotanyń» qysqarýy (3 jańa aımaqtan saılanǵan senatorlar sanynyń artýymen birge) Prezıdenttiń Parlament qabyldaǵan sheshimderge yqpal etý múmkindigin azaıtyp, joǵary zań shyǵarýshy organnyń jaýapkershiligin arttyrady.
Memleket basshysy bastamashylyq etken saıası reformalardy iske asyrý sheńberinde saıası partııalardy tirkeý rásimderi, sonyń ishinde, «Saıası partııalar týraly» zańǵa sáıkes partııalardy tirkeý tártibi jeńildetildi. Saıası partııany qurý kezinde bastamashy toptyń sany 1 myńnan 700 adamǵa deıin, saıası partııalardy tirkeýdiń sandyq shegi 20 myńnan 5 myń adamǵa deıin, aımaqtardaǵy saıası partııalar ókildikteriniń sany 600-den 200-ge deıin qysqartyldy; saıası partııanyń Quryltaı sezin (konferensııasyn) ótkizý merzimi (2 aıdan 3 aıǵa deıin) jáne uıymdastyrý komıtetiniń qyzmetin toqtatý merzimi (6 aıdan 7 aıǵa deıin) ulǵaıtyldy.
El Prezıdenti bastamashylyq etken saıası reformalardyń erekshe mańyzdylyǵy men ózektiligin atap ótkim keledi, óıtkeni olar demokratııalyq, quqyqtyq memleket qurýǵa, quqyq qorǵaý ınstıtýttaryn nyǵaıtýǵa jáne de básekege qabiletti partııalyq júıe men azamattyq qoǵamdy damytýǵa baǵyttalǵan. Olar saıası júıeni demokratııalandyrýǵa, azamattyq qoǵamdy damytýǵa jáne azamattarǵa memlekettik basqarý isine tikeleı qatysýǵa jol ashty.
Nurlan BEKNAZAROV,
Senat depýtaty, Konstıtýsııalyq zańnama, sot júıesi jáne quqyq qorǵaý organdary komıtetiniń tóraǵasy