Zeınetaqy júıesi, Biryńǵaı jınaqtaýshy zeınetaqy qory (BJZQ) qalyptastyryp otyrǵan aktıvterdi basqarý saıasaty jóninde ekonomıka ǵylymdarynyń doktory Amanjan Jamalovpen suhbat qurdyq.
– Sońǵy jyldary zeınetaqy júıesi sarapshylar tarapynan jıi synǵa ushyraı bastady. Siz qandaı basty kemshilikterdi atap aıtar edińiz?
– Qazirgi zeınetaqy júıesiniń basty kemshiligi zeınetaqy jınaǵy men onyń kiristiliginiń jetkiliksiz deńgeıi. Saldarynan kóptegen azamattyń jınaqtaý zeınetaqysy oıdaǵydaı mólsherde qalyptaspaıdy. Negizinen, Biryńǵaı jınaqtaýshy zeınetaqy qory (BJZQ) salymshylarynyń 93 paıyzdan astamynda tipti mınımaldy zeınetaqyǵa da jetpeıtin jınaq bar. 60 paıyz salymshynyń zeınetaqysy 1 mln teńgeden az. О́te tómen kórsetkish. Bul sandar halyqtyń tómen qamtý jáne zeınetaqy jarnalaryn tóleýden jaltarý máselesin kórsetedi. Munyń bári adamdardyń BJZQ jumysyna senbeýimen baılanysty, óıtkeni aktıvterdiń basym bóligi kiristiligi jetkiliksiz jáne táýekeldi aktıvterge ınvestısııalanady. Mysaldy alystan izdeýdiń qajeti joq. Jaqynda ǵana el turǵyndarynyń zeınetaqy jınaǵynan 184 mlrd teńge temirjol vagondaryn satyp alýǵa ınvestısııalandy.
– Osy problemalardyń fonynda zeınetaqy jınaǵynan qarajatty merziminen buryn sheship alý bastamasy qanshalyqty durys boldy dep esepteısiz?
– Prezıdent bastamasymen zeınetaqy jınaǵynan merziminen buryn aqsha alý sheshimi halyqty qoldaý úshin qıyn ekonomıkalyq jáne áleýmettik jaǵdaıda qabyldandy. Bul shara kóptegen azamattyń tyǵyryqtan shyǵýyna kómektesti. Iаǵnı baspana satyp aldy, ıpoteka boıynsha qaryzyn azaıtty ne bolmasa em-domǵa jumsady. Osy múmkindikti 700 myńnan asa el turǵyny paıdalanyp, jalpy jıyntyǵy 3,3 mlrd teńge alypty. Sheshimniń zeınetaqy júıesine degen senimdi arttyrýǵa áser etkenin aıtýymyz kerek, sebebi memleket qıyn-qystaý kezeńde óz azamattaryn qoldaý maqsatynda standartty emes qadamdarǵa da bara alatynyn kórsetti.
Iá, aqshany merziminen buryn sheship alýdyń bolashaq zeınetaqy mólsheri turǵysynan uzaqmerzimdi saldary bar. Alaıda bul tek 7 paıyz salymshyǵa qatysty. Iаǵnı jınaqtaýdyń joǵarǵy deńgeıin qalyptastyrǵan salymshylarǵa. Jalpy, salymshylardyń basym kóbiniń jınaǵy óte tómen deńgeıde. Olardyń 90 paıyzdan kóbi jınaqtaryn merziminen buryn ala almaıdy.
– Jumys berýshiniń mindetti zeınetaqy jarnasyn engizý bastamasy qanshalyqty tıimdi? Bul bastama qordalanǵan máseleniń túıinin tarqatýǵa kómektese me?
– Jumys berýshiniń mindetti zeınetaqy jarnasyn engizý belgili bir deńgeıde zeınetaqy júıesiniń qarjylyq ornyqtylyǵyn kóteredi, biraq bul bar bolǵany úlken jaraǵa tańylǵan dáke ǵana. Ol jınaqtaýdyń negizgi túıtkilderin, basqarý jáne ınvestısııalaý qıyndyqtaryn sheship tastaı almaıdy. Al jumys berýshilerdiń moınyna úlken júkteme ilinedi. Olar qazirdiń ózinde ár jalaqydan 7 baǵyt boıynsha tólem jasaýǵa mindettelgen. Jalpy júkteme 36 paıyzdan asyp ketedi.
Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi zeınetaqy júıesine keshendi reforma júrgizýdiń ornyna júktemeni ulǵaıtý deıtin tym qarapaıym nusqany tańdady. Men muny jınaqtalǵan júıelik máselelerdi sheshe almaıtyn ýaqytsha shara dep sanaımyn. Bizge zeınetaqy júıesin turaqty jáne uzaqmerzimdi damytýǵa baǵyttalǵan tereńirek jáne oılastyrylǵan reforma qajet.
– Depýtat kezińizde siz zeınetaqy aktıvterin basqarý tıimsizdigine baılanysty BJZQ-ny jıi synǵa aldyńyz. Pozısııańyz ózgermedi me?
– Meniń BJZQ-ǵa qatysty kózqarasym ózekti bolyp qana qalǵan joq, sonymen birge jyl saıyn kúsheıip te kele jatyr. BJZQ jumysyn qarap otyryp, aktıvterdi basqarýǵa qatysty jumystyń jaqsarǵanyn esh baıqaı almadym. Qor azamattardyń kútkenine sáıkes kelmeıtin tómen kiristilik alýdy jalǵastyryp jatyr. BJZQ qurylǵaly beri jınaqtalǵan ınflıasııa kiristilikten asyp ketti. Bul – jınaqtaýshy zeınetaqy júıesine shyǵarylǵan úkim. 2023 jyly qor kiristiligi 10 paıyz deńgeıinde boldy, biraq ınflıasııa 9,8 paıyzdy qurady. Iаǵnı nóldik naqty tabysqa kýá bolyp otyrmyz. 2022 jyly ol tipti teris aımaqta bolǵan edi.
Qorda tıimdi ınvestısııalyq strategııa bolmaı tur. Qor aktıvteriniń 60 paıyzdan astamy memlekettik jáne kvazımemlekettik sektordyń baǵaly qaǵazdaryna ınvestısııalanǵan. Sonda BJZQ-nyń negizgi tabysy bıýdjet esebinen qamtamasyz etilip tur degen sóz. Bul rette Memleket basshysynyń zeınetaqy jınaǵyn ınvestısııalyq kompanııalarǵa basqarýǵa berý týraly tapsyrmasynyń oryndalýy eleýsiz qalyp tur. Zeınetaqy aktıviniń jalpy kólemi 18,5 trln teńgeden asady. Al jeke basqarýshylarǵa nebári 42 mlrd teńge nemese 0,2 paıyzy ǵana berilgen. Sondaı-aq qabyldanatyn sheshimderge qatysty ishki, syrtqy jáne qoǵamdyq baqylaý, syrtqy aýdıt júrgizilmeıdi. Saldarynan jaǵdaıdy teris maqsatta paıdalanyp ketý beleń alady.
Meniń oıymsha, azamattarymyz tıimdi jáne ashyq zeınetaqy júıesiniń tutynýshysy bolýǵa laıyq. Ondaı tıimdi jáne ashyq júıe azamattardyń turaqty bolashaǵyn qamtamasyz etedi jáne tıimsiz basqarý arqyly jınaqtaryn táýekelge ushyratpaıdy.
– Iаǵnı qordy baqylaý jáne ashyqtyq saıasaty turǵysynan túzetilýge tıis máseleler bar bolyp tur ǵoı?
– Dál solaı. Mıllıardtaǵan kirister men shyǵystar bıýdjettik rásimder men joǵary aýdıtorlyq palatanyń baqylaýynan shyǵaryldy. 2023 jyly qordyń ákimshilik shyǵyndary 14,9 mlrd teńge boldy. BJZQ qyzmetkerleriniń jalaqysyn tóleýdiń ózine 8,6 mlrd teńge jumsaldy. Qor qurylymynda 1,5 myńǵa jýyq adam jumys isteıdi. Al qor óz aqshasyn qalaı taýyp jatyr? Siz ben bizdiń esebimizden. BJZQ ár salymshynyń ınvestısııalyq tabysy men zeınetaqy aktıvinen komıssııa ustap qalady. 2023 jyly BJZQ komıssııasy 17 mlrd teńgeden asyp ketti.
– Zeınetaqymen qamsyzdandyrýdy jaqsartý úshin ne usynar edińiz?
– Birinshi kezekte kúrdeli emes, júıeli sheshimder kesheni qajet. Bárinen buryn BJZQ qyzmetine tolyqtaı aýdıtorlyq tekseris júrgizgen jón bolady. Bul qor basqarýyndaǵy álsiz tustardy anyqtaýǵa kómektesedi. Ekinshi mańyzdy aspekt – qordyń ınvestısııalyq strategııasyn qaıta qaraý. Biz halyqaralyq naryqtaǵy kiristiligi joǵary aktıvterge ınvestısııa jasap jáne jeke basqarýshy kompanııalar úlesin arttyra otyryp ınvestısııalyq portfeldi ártaraptandyrýǵa umtylýymyz kerek. Eń bastysy – azamattardy óz jalaqysynyń qyzyǵyn kórýge yntalandyrý úshin eńbekaqy tóleý qoryna túsetin júktemeni azaıtý qajet. Kem degende júkteme qazir josparlanyp otyrǵandaı deńgeıde ulǵaımaýǵa tıis. Adamdar zeınetaqy jınaǵynyń mańyzyn túsinip, aqshasynyń saqtalatynyna jáne kóbeıetinine senim artýǵa tıis. Bul senimdi qalpyna keltirý óte mańyzdy.
Áńgimelesken –
Abaı Aımaǵambet,
«Egemen Qazaqstan»