Kóshi-qon qarqyny kúshti biraq «medaldiń ekinshi jaǵy» neni kórsetedi?

Aýyldyq jerlerdegi halyq sanynyń qalaǵa qatysty ósý qarqynynyń tómendep bara jatqanyn statıstıkalyq baqylaý rastaıdy. Sońǵy onjyldyqta (2013-2023) aýyl halqy is júzinde ózgermegen bolsa (shamamen 7,5 mln adam), qalalyqtar 31%-ǵa (12,2 mln adamǵa deıin) ósti. Bılleter ındeksi boıynsha da turǵyndardyń jas quramynda óńirlik aıyrmashylyq bar. Mysaly, Soltústik Qazaqstan, Shyǵys Qazaqstan, Qostanaı, Pavlodar, Qaraǵandy, Aqmola, Abaı oblystarynda elýden asqan adamdardyń reprodýktıvti jastaǵy (15-49) halyq sanyna úlesi 0-14 jastaǵy adamdardyń úlesinen artyq. Iаǵnı halyqtyń qartaıý úderisi júrip jatqan óńirlerde, aýyldarda keleshekte kim tura­tyny jónindegi máseleniń ózektiligi jyl saıyn artyp keledi.

Jyl basynan beri el aýmaǵynda kóship-qoný ulǵaıyp, 700 myńǵa jýyq azamat turǵylyqty jerin aýystyrǵan. Bul sońǵy jyldardaǵy kórsetkishten eki ese kóp. Kóship-qoný óńirler ishinde de (381 myń adam), olardyń arasynda da (307 myń adam) júredi. Alaıda kelgender ketkenderden kóp bolǵan oń ósý dınamıkasy áli de ishki mıgranttardy tartý ortalyǵyna, ıaǵnı megapolısterge tıesili. Eńbek mınıstrliginiń málimetinshe, turaqty turý nıetimen Astanaǵa 64 myńnan astam adam, Almatyǵa 60 myńǵa jýyq adam, Shymkentke 31 myńnan astam adam kóship kelgen. Sońǵy sanaqtyń nátıjeleri, halyqtyń 40 paıyzynyń ózge óńirlerden kelýi Astananyń ishki kóshi-qonda negizgi baǵyt bolǵanyn kórsetedi.

Ekonomıkanyń damý qarqynyna saı qala halqynyń sany da geometrııalyq progrespen ósip keledi. Byltyr turǵyndardyń kóshi-qon kóńil kúıin anyqtaý maqsatynda elimizdiń túrli qalalarynda áleýmettik saýalnama júrgizgen Ekonomıkalyq zertteýler ınstıtýty óńirlik zertteýler ortalyǵynyń tujyrymdaýy bo­ıynsha áleýetti mıgranttardyń jartysy Astanaǵa, Almatyǵa, Shymkentke kóshpek oıyn jetkizgen. Al qaladan aýylǵa qo­nys aýdarý múmkindigin qarastyrǵan aza­mattardyń sany 3%-dan asar-aspas. Qala adam resýrsynyń áleýetti kózi bolyp otyrǵanyn aıshyqtaıtyn mysaldar aýyldyq aýmaqtardy damytýdyń keleshe­gin jan-jaqty saralaýǵa dáıek bolýy kerek. Al iri qalalardyń ınfra­qu­rylymy halyqtyń rettelmegen aǵy­nyn kótere almaýy múmkin. Atap aıt­qanda, balabaqshaǵa kezek, úsh aýysymdy mek­tepterdiń kóbeıýine baılanysty bilim sapasynyń tómendeýi, emhanalardaǵy kezektiń saldarynan medısınalyq qyz­met sapasynyń nasharlaýy, jalǵa be­ri­letin turǵyn úı baǵasynyń ósýi, jylýmen, sýmen jabdyqtaý júıesine júk­teme, avto­joldardaǵy keptelis sııaqty áleý­met­tik ınfraqurylymnyń tap­shy­ly­ǵyn boljaı berýge bolady.

Sondaı-aq megapolıstegi tıisti sura­nystyń ósýinsiz eńbek naryǵyndaǵy usynystyń ulǵaıýy baıqalady. Mysaly, Almatydaǵy jumyssyzdardyń resmı sany búgin Rıdder syndy monoqalanyń halyq sanymen birdeı. Halyqtyń basqa oblystardan retteýsiz ketýi, iri qalalar men jekelegen óńirler halqynyń ósip kele jatqan sany demografııalyq ahýalǵa, eńbek teńgerimsizdigine túrtki bolady. Nátıjesinde, soltústik óńir ekonomıkalyq belsendiliktiń tómen­deýi­men sıpattalsa, ońtústik oblys­tarda eńbek resýrstarynyń artylýy baı­qa­la­dy.

Kóshi-qon qalalarda, aýyldarda, je­ke­­legen óńirlerde eńbek kapıtalyn qa­lyp­tastyrýǵa eleýli úles qosatyny sóz­siz. Eńbek resýrstaryn qalyptastyrý men shoǵyrlandyrý óńirlerdiń, tutastaı al­ǵanda eldiń ekonomıkalyq damýy tur­­ǵy­­synan óte mańyzdy. Osy oraıda byl­tyr shildeden bastap kúshine engen jańa ere­jeler qandastardyń halyq az qonys­tan­ǵan óńirlerge qonys aýdarýyn jandandyra túspek. Sońǵy málimetterge sáı­kes 3296 etnıkalyq qazaq (1374 otba­sy) az qonystanǵan aımaqtarǵa qonys aýdarý baǵdarlamasy aıasynda qandas márte­be­si­ne ıe boldy. Sonymen qatar 475 otbasy (948 adam) qalalar men aýyldarǵa kóshti. 5655 adam (2843 otbasy) otbasymen qaýyshyp, 593 adam (295 otbasy) jumys berýshilerdiń shaqyrýymen jumysqa ornalasty. Sondaı-aq ýnıversıtetterge 71 adam (69 otbasy) tústi. Degenmen qandas mártebesin alǵan etnıkalyq qazaqtardyń ıntegrasııa­sy belgili bir qıyndyqpen júrip jatyr. Olardyń bilimge, medısınalyq kómekke, ju­mysqa ornalasý múmkindikterine qol jet­kizýin qamtamasyz etý mańyzdy. Ási­re­se olardyń mádenı nemese tildik keder­gi­lerge tap bolýy múmkin óńirlerge beıim­del­ýin sátti etýge qatysty qosymsha qoldaý sharalary qajet.

Búginde elimizdiń kóshi-qon saıasaty mıgranttarǵa ózderiniń adamı, ekono­mıkalyq, áleýmettik áleýetin iske asyrýǵa múmkindik beretin qolaıly jaǵdaı ja­saýǵa, azamattardyń ómir súrý sapasyn jaqsartýǵa baǵyttalyp otyr. Eńbek mı­nıstrligi azamattardy eńbek kúshi artyq óńirlerden eńbek kúshi tapshy óńir­lerge erikti túrde qonys aýda­rý máselelerin retteý salasyndaǵy qol­da­nys­taǵy normatıvtik-quqyqtyq ak­ti­lerge túzetýler toptamasyn ázir­ledi. Onda anyqtalǵan problemalyq má­se­leler men Bas prokýratýranyń usynymdary eskerilgen. Atap aıtqanda, mansap ortalyqtary qyzmetkerleriniń qonys aýdarýshy nemese qandas usynǵan qujattardy, ekonomıkalyq mobıldilik sertıfıkaty boıynsha aqshalaı tólemdi paıdalana otyryp satyp alynatyn jyljymaıtyn múlik obektisi boıynsha málimetterdi olardyń tolyqtyǵy men durystyǵy turǵysynan, tolyq, muqııat qaraý úshin mámile obektisine barý jolymen salystyryp tekserýdi júzege asyrýyn; satyp alynatyn jyljymaıtyn múliktiń qunyn baǵalaý nátıjelerine shaǵymdaný boıynsha eńbek mobıldiligi ortalyqtarynyń quqyǵyn keńeıtýdi; qonys aýdarýshynyń nemese qandastyń budan buryn ekonomıkalyq mobıldilik sertıfıkaty arqyly satyp alynǵan turǵyn úıdi satyp alý nıeti bolǵan jaǵ­daıda ekonomıkalyq mobıldilik ser­tı­fıkatyn berýden bas tartý bo­ıynsha qosymsha negizdi bekitýdi; qonys aýdarý­shy­lardyń qonystaný aýmaǵynan tys jerlerde eńbek qyzmetin júzege asyrý quqyǵyn alyp tastaýyn kózdeıdi.

Sonymen qatar aldaǵy jyldan bas­tap qandastar men qonys aýdarýshylardy qabyldaýdyń óńirlik kvotasyna engizý, erikti qonys aýdarýdy memlekettik qoldaý sharalaryn kórsetý jónindegi memlekettik kórsetiletin qyzmetterdi avtomattandyrý josparlanyp otyr. Osylaısha kórsetiletin qyzmetti alý­shylardyń mansap ortalyqtary qyz­met­kerlerimen baılanysy joıylyp, sybaılas jemqorlyq táýekelderin barynsha azaıtýǵa múmkindik týady. Mem­le­kettik qyzmet túrlerin sıfr­landyrý qonys aýdarýǵa qatysýshylar men eńbek mobıldiligi ortalyqtary arasyndaǵy sharttyq mindettemelerdiń oryndalýyna naqty monıtorıngti qam­tamasyz etedi.

Eldiń demografııalyq kartasyn aıtar­lyq­taı ózgerte alatyn baǵdarlamalar tıimdi iske asyrylsa, ekonomıkalyq ja­ǵy­­nan artta qalǵan óńirlerdiń damýy­na, halyqtyń bólinýindegi dıspro­por­sııa­nyń tómendeýine, jalpy ómir súrý deńgeıiniń joǵarylaýyna yqpal etýi múmkin. Jalpy alǵanda, kóshi-qon aǵynyn basqarýda ekonomıkalyq yntalandyrý ǵana emes, áleýmettik aspektilerdi de eskerý qajet. Bul turǵyda sarapshy qaýym ishki kóshi-qondy retteýdiń negizgi ele­mentteriniń biri – aýyldyq jerlerdi, sha­ǵyn qala­lar­dy damytý, olardyń ómir men ju­mys jónindegi tartymdylyǵyn artty­rýy tıis ekenin basa aıtyp júr. Buǵan memlekettik ınves­tısııalar, sha­ǵyn jáne orta bıznesti qoldaý, agro jáne ekologııalyq týrızm sııaqty jańa baǵyt­tar­dy damytý arqyly qol jetkizýge bo­la­dy. Qoryta kelgende, ishki kóshi-qon úde­­risi onyń jekelegen bólikterine ǵana emes, búkil elge paıda ákeletindeı óńir­lik damýdy teńestirýge qatysty aýqymdy jumys kútip tur.