О́tken aptada Máskeý qalasynda Eýrazııa elderi kórkem ádebıet aýdarmashylarynyń Halyqaralyq ana tili kúnine jáne Reseıdegi ádebıet jylyna arnalǵan – dóńgelek ústel forýmy ótti.
Osynaý aıtýly jıynǵa Qazaqstannan L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń jalpy tiltaný men aýdarma kafedrasynyń professory, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, Qazaqstan halqy Assambleıasy Ǵylymı-saraptama keńesiniń múshesi Nursulý Sháımerdenova men kókshetaýlyq jazýshy-aýdarmashy, QHA Ǵylymı-saraptama keńesiniń múshesi Ǵosman Tóleǵul arnaıy shaqyryldy. Biz osy salada jemisti qyzmet atqaryp júrgen jerlesimizden sapar áseri týraly oı bólisýin ótingen edik. Ol bylaı dedi:
– Dóńgelek ústelde kórkem aýdarmanyń osy zamanǵy ahýaly, jalpyreseılik azamattyq sáıkestilikti nyǵaıtý jáne TMD, Eýrazııa halyqtarynyń rýhanı ortaqtyǵyn qalyptastyrý maqsatynda kórkem aýdarmany paıdalaný, kórkem ádebıet aýdarmashylarynyń shyǵarmashylyǵyn damytýǵa septesý sııaqty máseleler qarastyryldy.
Forýmnyń jumysyna Táýelsiz Memleketter Dostastyǵynyń memlekettik bılik organdarynyń ókilderi, qoǵam qaıratkerleri, Reseı Jazýshylar odaǵynyń músheleri, ádebıetshiler, kórkem ádebıet aýdarmashylary, joǵary oqý oryndarynyń ustazdary, buqaralyq aqparat quraldarynyń ókilderi qatysty.
Forýmdy kirispe sózben Reseı halyqtary Assambleıasy Keńesiniń tóraıymy, saıasattaný ǵylymdarynyń doktory Svetlana Smırnova ashty. Reseı Assambleıasynyń bizdiń Assambleıadan kóp aıyrmashylyǵy bar, óıtkeni, ol – taza qoǵamdyq uıym. Jıynǵa qatysýshylardy Qyrǵyzstan halqy Assambleıasynyń atynan onyń tóraǵasy, osy el Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıgi Bektemir Mýrzýbraımov quttyqtady. Sodan soń alǵashqy sózdi Jazýshylar odaqtarynyń halyqaralyq qaýymdastyǵy atqarý komıtetiniń tóraǵasy, Reseı Jazýshylar odaǵy basqarmasy tóraǵasynyń birinshi orynbasary, RF eńbek sińirgen mádenıet qyzmetkeri, aqyn Ivan Pereverzın aldy. Ol ádebıetter men mádenıetterdiń, halyqtardyń arasyn baılanystyratyn mańyzdy kópir sanalatyn – aýdarma isine arnalǵan osynaý forýmnyń tuńǵysh ret ótip otyrǵanyn, munyń túrli elder qalamgerlerin odan ári toptastyrýǵa baǵyshtalatynyn tilge tıek etti. Áriptesterdiń Jazýshylar odaqtarynyń halyqaralyq qaýymdastyǵy úıinde bas qosýynyń ózinde sımvoldyq nyshany bar, dedi ol, óıtkeni, bul ǵımarat XVIII ǵasyrdyń aıaǵy men XIX ǵasyrdyń basyndaǵy qalalyq ýsadbanyń kesheni, máskeýlik klassısızm sáýlet óneriniń baǵaly eskertkishi bolyp tabylady; ol kezinde uly jazýshy L.N.Tolstoıǵa «Soǵys jáne beıbitshilik» romanyn jazǵanda Rostovtardyń úıin sýretteýge negiz bolǵan; qazirgi biz otyrǵan zalda aqsúıekterdiń bı keshteri (bal) ótetin bolǵan, solardyń birinde boıjetken Natasha Rostova alǵash ret Per Bezýhovpen tanysqan... Bir kezde munda Reseı Jazýshylar odaǵy da ornalasypty.
M.Gorkıı atyndaǵy Ádebıet ınstıtýty rektorynyń mindetin atqarýshy, RF Prezıdentiniń janyndaǵy Mádenıet pen óner jónindegi keńes prezıdıýmynyń múshesi, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Alekseı Varlamov atalmysh oqý ornynda Eýropa tilderinen de, Azııa tilderinen de kórkem aýdarma jasaıtyn mamandar daıarlaý jóninde atqarylyp jatqan jumys týraly, osyǵan qatysty problemalar jaıly áńgimeledi. Bul máselege memlekettik turǵydan kelý kerektigine nazar aýdardy, osy oraıda, máselen, Armenııada burynnan aýdarma boıynsha memlekettik dárejedegi mereke bar ekenin eske saldy.
Reseı Jazýshylar odaǵy Máskeý qalalyq uıymynyń tóraǵasy, aýdarmashy Vladımır Boıarınovtyń «Jolma-jol aýdarma – ádebıetterdiń ózara bir-birine kirigýiniń negizi» dep atalatyn baıandamasy óte qyzyqty ári praktıkalyq mańyzy zor boldy.
«Drýjba narodov» jýrnalynyń bas redaktory Aleksandr Ebanoıdze óz sózinde Shyńǵys Aıtmatovtyń «az halyqtyń ádebıeti úlken álemge aýdarma atty sáıgúlikke minip qana shyǵa alady» degen pikirin keltirdi.
RF Prezıdenti Ákimshiliginiń ult saıasaty máseleleri jónindegi departamentiniń bastyǵy Mıhaıl Vasılevtiń, RHA Keńesindegi Orys halqynyń etnomádenı damýy jónindegi komıtetiniń tóraǵasy Igor Krýgovyhtyń, Nasır Qambarovtyń (О́zbekstan), Nursulý Sháımerdenovanyń (Qazaqstan), Hızrı Asadýlaevtyń (Belarýs), Mıroslava Metlıaevanyń (Moldova), Lılıa Gazızovanyń (Tatarstan), Sultan Raevtyń (Qyrǵyzstan) jáne basqalarynyń sózderi de maǵynaly, tyń usynystarǵa toly boldy. Máselen, M.A.Vasılevtiń aıtýynsha, Máskeýdegi aýdarma ınstıtýty orys ádebıetin basqa halyqtardyń tilderine tárjimalaý boıynsha udaıy grant jarııalaıdy, al munyń ózi orys ádebıetiniń úzdik nusqalaryn nasıhattaý úshin de, aýdarmashylardyń shyǵarmashylyq turǵydan ósýi úshin de yqpaly zor. Zańger professor, ǵylym men óner boıynsha Petr akademııasynyń akademıgi, qarashaı halqynyń halyq aqyny Azret Akbaev aýdarma isiniń qyr-syrlary týraly aıta kelip, óziniń dosy Rasýl Ǵamzatov shyǵarmashylyǵynan bir derek keltirdi. Onyń «Tyrnalar» dep atalatyn belgili óleńin avar tilinen orysshaǵa aýdarǵanda alǵashqy joly «Mne kajetsıa poroıý, chto djıgıty...» bolǵan eken. Keıin kompozıtor Iаn Frenkel buǵan mýzyka jazǵanda avtormen kelise otyryp, shyǵarmanyń mánin, aýqymdylyǵyn, salmaǵyn arttyrý maqsatynda «djıgıty» sózi «soldaty» sózine aýystyrylypty. Mine, dóńgelek ústel barysynda osyndaı qyzǵylyqty dúnıeler kóp aıtyldy, bul onyń mańyzdylyǵyn da, paıdalylyǵyn da tereńdete tústi.
Bizge de osynaý bıik minberden sóıleý múmkindigi berilip, shyǵarmalardy qazaqshadan orysshaǵa jáne orysshadan qazaqshaǵa aýdarý máselesi boıynsha tájirıbemizben bólistik.
Forým óz jumysyn qorytyndylaı kelip, tıisti usynymdar qabyldady. Qujatta kórkem aýdarmanyń ultaralyq qatynastardy turaqtandyrýdaǵy jáne úılestirýdegi mańyzdy yqpaly, Eýrazııa halyqtary ómiriniń rýhanı-izgilik negizderin toptastyrýdaǵy mádenıettiń erekshe róli atap kórsetilgen. Osynaý jasampazdyq mindetti júzege asyrýda A.S.Pýshkın beıneli túrde «aǵartý isiniń laýshylary» dep sıpattaǵan aýdarmashylarǵa kóp dúnıe júkteledi. Aýdarmanyń arqasynda ǵana bir halyqtyń mádenı murasy men rýhanı baılyqtary ózge halyqtardyń ıgiligine aınalady, olardyń rýhanı álemin baıytady. Bul is odan ári jalǵasyn taba beretini, al atalmysh forým osynaý qıyn, biraq asa qajet ári ıgilikti jolda bizdiń halyqtarymyz úshin jasalǵan alǵashqy qadam ekendigi anyq.
Jazyp alǵan
Baqbergen AMALBEK,
«Egemen Qazaqstan».
Kókshetaý.