100 qadam – 100 tapsyrma

Osydan shamaly ýaqyt buryn Qazaqstannyń Dúnıejúzilik saýda uıymyna (DSU) kirý jónindegi kelissózderdiń oıdaǵydaı aıaq­tal­­ǵandyǵy jáne de bul týraly Elbasynyń Úndeýi bizdiń árqaı­sy­myzdy úlken bir qýanyshqa bólegen edi. Endi, mine, elimiz DSU-ǵa múshelikke qabyldanyp otyr. Tıisti qujatqa Prezıdent Nursul­tan Nazarbaev 27 shilde kúni Shveı­sarııada qol qoıdy.

Elbasy Nursultan Nazarbaev Dú­nıejúzilik saýda uıymyna múshe bolý bizdiń ekonomıkamyzdy jańa kókjıekterge bastaıtyndyǵyn jáne sonymen birge, aldymyzda aýqymdy ister turǵandyǵyn atap kórsetti. Bizdiń elimizdiń mundaı zor senimge ıe bolýyna az ǵana ýaqyt aralyǵynda «Qazaqstan-2030» Strategııasyn merziminen buryn júzege asyra alǵandyǵy zor serpin bergeni anyq. Barsha qazaqstandyqtardyń je­del jumylýynyń arqasynda ındýs­trııalandyrýdyń birinshi besjyl­dyǵy da tabysty aıaq­tal­dy. Endi bizdiń aldymyzda ın­dýs­trııalyq-ınnovasııalyq damý baǵ­darlamasynyń ekinshi besjyldyǵyn júzege asyrý mindeti tur. Ulttyń ishki tutastyǵy qazaq­tyń órshil, maqsatshyl bolýyn qamtamasyz etip otyr. 26 sáýirde Qazaqstan halqy taıly-taıaǵy qal­maı, el keleshegi úshin Nursultan Na­zarbaevqa daýys berdi. Osy arqyly biz bir maqsat, bir múddege toptasqan birtutas ult ekenimizdi jalpaq álemge dáleldep berdik. Elbasynyń saılaýaldy tuǵyrnamasynda bes ınstıtýttyq reforma usynyldy. Saılaýda halyqtyń 97,7 paıyz daýysyn alyp, buryn-sońdy bolmaǵan jeńiske jetken Elbasy ýaqytty sozbaqtamaı, mejelegen reformalardy júzege asyrýǵa dereý kiristi. Ulyqtaý saltanaty kezindegi sózinde aýqymdy bes ishki mindetterdi turaqtylyq tiregi retindegi orta tap úlesin ulǵaıtýdyń, birtutas rynokty jáne barlyq óńirlerdi tepe-teń damytýdyń, jańa jumys oryndaryn qurýdyń, el ishindegi ult birligin nyǵaıtýdyń, sybaılas jemqorlyqpen kúrestiń mańyzdy basymdyqqa ıe ekeni týraly qadap aıtty. El Prezıdenti janynan qoǵamdy jańǵyrtý jónindegi ult­tyq komıssııa qurylatynyn habarlady. Osy qurylymdy qurý arqy­ly memlekettik organdardyń, bıznes-sektor men azamattyq qoǵam­nyń is-qımyly naqty bir baǵytqa úılestirildi. Bul Memleket basshysy­nyń memleket pen qoǵam qyzmeti­niń sheshýshi baǵyttaryn jańǵyr­tý jónindegi alǵa qoıǵan strate­gııalyq baǵytty qatań ustana­tynyn kórsetedi. Qazaqstan óz Táýelsizdigin alǵan kúnnen bastap, erkin damýdyń jolyn izdedi. Táýelsiz el retinde óziniń strategııalyq órkendeý jolyn da dál anyqtap, tarıhtyń asa qysqa ýaqytynyń aralyǵynda Qazaqstan álem elderiniń arasynda damyǵan memleketter qataryna qosyldy da, endi ozyq ketken otyz eldiń ortasynan óz ornyn ıemdenýdi mejelep otyr. «Qazaqstan qoǵamy ózgeristerge kezeń-kezeńmen beıim­delip keledi. Bul bizge ishki qarama-qaıshylyqtardyń ýshyǵýǵa urynbaı, saıası turaqtylyqty nyǵaıtýǵa múmkindik beretin mańyzdy faktor», – dep Memleket basshysy bıylǵy saılaýaldy tuǵyrnamasynda qoǵamnyń ishki tutastyǵyna aı­ryqsha mán bere otyryp, memlekettik qyzmettiń máni men mańyzy, ony osy zaman talaptaryna saı jetildirý máselesin de aıryqsha atap kórsetken edi. Memlekettik qyzmettegi adam memleket pen halyq múddesiniń aldynda tikeleı jaýapty bolýy tıis. Bul – basty talap. Jaýapkershilik bolǵan jaǵdaıda ǵana zań memleketke qyzmet etip, memleket pen halyqty biriktiredi. Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń halyqtyq bes reformasynyń maz­muny, baǵdary tap osy baǵytqa – ashyq jáne halyqqa esep berýshi memleketti qalyptastyrý, memleket qyzmetin osy jolǵa beıimdeýge baǵyttalyp otyr. Elbasy joǵary deńgeıdegi memlekettik basqarýdyń bul erejesin álem elderiniń tájirıbelerin saraptaý negizinde usynyp otyr. «Kóptegen elderdiń tájirıbesi, – dedi Elbasy óziniń halyqtyq reformasynda, – «Áýeli – kúshti memleket jáne ekonomıka, sodan keıin saıasat» qaǵıdatynyń buzylýy apattarǵa alyp kelip, qoǵamdy «syndyratynyn» kórsetip otyr». Ashyq jáne halyqqa esep berýshi memleket degenimiz – memlekettiń ishki turaqtylyǵyn, ishki tutastyǵyn qamtamasyz etýge baǵyttalǵan, memleket qyzmetin jáne onyń damý tetikterin, damý baǵdaryn anyqtap, memleketti basqarýda halyqtyń saıası sanasyn memleketpen biriktire biletin bılik túri. Elbasynyń memlekettik basqarýǵa baılanysty usynyp otyrǵan reformasy boıynsha ashyq jáne halyqqa esep berýshi memleket qyzmeti mynadaı deńgeılerdi qalyptastyryp, biriktirip otyrýy tıis. Olar: birin­shiden, memleket bıligindegi árbir adam óz qyzmetiniń atqarǵan jumystarynyń nátıjeleri týraly aıqyn túrde halyqqa esep berýi tıis. Ekinshiden, memleket qyzmetindegi ár basshynyń basqarýshylyq qabileti, tájirıbesi, bilim-biligi qoǵam ómirinde ashyq túrde kórinýi tıis. Úshinshiden, memleket qyzmetindegi basshynyń basqarý qabileti, kásibı deńgeıi halyqtyq tańdaý, qoǵam damýynyń talaby arqyly daralanyp otyrady. Reformada atal­ǵan bul ereje memleket saıasatyn, memlekettik basqarýdyń tájirı­belerin ǵana emes, basqarýshy tulǵalardyń kásibı deńgeıdegi básekelestigin, halyqtyń tańdaýy men qoǵamnyń bolashaǵyna degen senimin nyǵaıtady. Memleket qyzmetin kásibı deńgeıde basqarýda basshylyq quram ókilderine qajet nárse – tııanaqty ıdeıa, naqty jospar, durys sheshim. Osy baǵytta Elbasy ashyq jáne halyqqa esep berýshi memlekettiń deńgeıin «sheshim qabyl­daý úderisiniń móldirligin qamta­masyz etý, azamattar joǵary memle­kettik organdar sheshim qabyldaı­tyn úderisterge «ashyq úkimet» tetigi arqyly belsendi tartylýy tıis» dedi. «Ashyq úkimet tetigi» ha­lyq pen bılikti, memleket bıli­gin biriktiretin tetik memlekettik strategııanyń aıqyn jospary jáne árbir maman basshy ıdeıasynyń, kózqarasynyń, basqarý tásiliniń ashyq túrde júzege asýy, aıqyn kórinýi arqyly qalyptasady. Al «Ashyq úkimet tetigi» qalyptasýy úshin bılik qyzmetindegi mamandar aldymen memleket ıdeologııasyn tolyq bilýi qajet. Sol arqyly memlekettik damý baǵdarlamasyn júzege asyrady, memlekettik damý saıasatyna halyqty da baǵyttaı alady. Bul – Elbasy usynyp otyrǵan aıqyn túrde halyqqa esep berýshi memlekettiń negizgi ustanymy. Memleket – halyqtyń úıi. Sol sebepten halyq óz memleketiniń damý tetigin, jetistigin, damýǵa baǵyttalǵan josparyn kózben kórip, bilýi tıis. Bul qalaı júzege asady? Ol úshin, Elbasy reformada atap kórsetkenindeı, qoǵam ókilderiniń, el azamattarynyń memleketten bólinetin bıýdjet qarjysyn bólýge qatynasýlary tıis. Endi burynǵydaı «barmaq basty, kóz qysty» arqyly halyq qarjysyn talan-tarajǵa salý azaıyp, kópshilik baqylaýyna beriletin bolady. 2015-2019 jyldarǵa arnalǵan «Nurly Jol» ınfraqurylymdyq damý memlekettik baǵdarlamasy sheńberinde eldiń ishki rynogyn, tranzıttik jáne eksporttyq áleýetti ulǵaıtýǵa, sondaı-aq, ın­fra­qurylymdy damytýǵa baǵyt­talǵan basymdyqty jobalar júzege asyrylatyn bolady. Ásirese, qazirgi ýaqytta salynyp jatqan «Batys Eýropa – Batys Qytaı» avtodáliziniń, Astana – Almaty, Astana – О́skemen, Qyzylorda – Jezqazǵan – Qaraǵandy, Astana – Aqtóbe – Atyraý – Aqtaý, Almaty – О́skemen avtokólik trassalarynyń eli­mizdiń damýyndaǵy mańyzy aıryqsha bol­maqshy. Sonymen birge, temirjol salasy men kólik logıstıkasy jobalary boıynsha da jumystar júzege asyrylýda. Atap aıtqanda, Almaty-1 – Shý temir­jol ýchaskesinde ekinshi jol qurylysy úshin qa­zirdiń ózinde topo-geodezııalyq jáne ınjenerlik-geo­logııalyq zertteýler júrgizilýde. Borjaqty – Ersaı jelisiniń qury­lysy júrýde, Quryq portynda paromdy ótkel salý jobasy boıynsha memlekettik saraptama qorytyndysy alyndy, geodezııalyq jáne ınjenerlik-geologııalyq zertteýler júrgizilýde. Astana qalasy áýejaıynyń ushý-qoný jolaǵy men termınalyn qaıta jańǵyrtý boıynsha jumystar atqarylýda. Qazaqstanda AEA men ındýstrııalyq parkterdi damytýǵa, turǵyn úı, mektepter men balabaqshalar salý­ǵa, elimizge keletin jáne syrtqa shyǵ­a­tyn týrızmdi odan ári damytý úshin ınfraqurylymdar jasaýǵa, AО́K sýbektilerin, otandyq avtomobılder, tikushaqtar, jolaýshylar vagondaryn jasaýshylardy qoldaýǵa baǵyttalǵan qarjylar ıgerilýde. Osynyń barlyǵy bizdiń qazaqstandyq ekonomıkanyń álemdik básekede qabiletti bolýyna jol ashary anyq másele. Elbasy usynǵan bes ınstı­týt­tyq reforma – «100 naqty qadam» – álemdik úlgi bolatyndaı stra­tegııalyq jospar. Bul – bizdiń ul­tymyzdyń tól jospary! Qazaqstan Kóshbasshysynyń árqashan saıasatta óz resepti, óziniń batyl strategııalyq sheshimderi bar ekendigin bárimiz bilemiz. Qabyldanǵan qadamdarǵa saı jańa zańdar qabyldaý, qolda­nys­taǵy «Memlekettik qyzmet týraly», «Sybaılas jemqorlyqqa qar­sy kúres týraly» zańdar men Eńbek kodeksine, taǵy da basqa da biraz zańdarǵa ózgeris engizý, ony tııa­naqtap, Prezıdent qoıyp otyrǵan ta­laptarǵa saı etý de óte aýqymdy is. Elbasy memlekettik qyzmet taqy­rybyn ózi jarııalaǵan bes refor­manyń eń birinshisi etip tekten-tek qoıyp otyrǵan joq. Ony júzege asyrýdaǵy jasalatyn 100 qadam­nyń da alǵashqy 15 qadamy kásibı memlekettik apparat qurýǵa arnalǵan. О́ıtkeni, memleketimizdegi reforma­lardyń iske asýy, basqarý júıesi­niń tutastyǵy, kásipkerliktiń damýy, el áleýetiniń artýy da memle­ke­ttik apparattyń, ondaǵy qyzmetker­lerdiń jumysyna, kásibı sheber­ligine, ultjandylyǵyna tikeleı baılanysty. Reformalar sapynda kórsetilgen zańnyń ústemdigin qamtamasyz etý de, eldegi ındýstrııalandyrý men ekonomıkalyq ósimdi qamtamasyz etý de, yntymaq pen birlik te, esep beretin memleketti qalyptastyrý da kadrlarǵa, memlekettik apparat júıesine, soǵan qatysy bar memlekettik organdardyń biliktiligi men pármendiligine, ondaǵy qyzmetkerlerdiń sana-sezimine kelip tireledi. «Nur Otan» partııasynyń XVI sezinde N.Á. Nazarbaev mańyzdy memlekettik baǵdarlamalar men jobalardyń túrli deńgeılerdegi jekelegen sheneýnikterdiń biliksizdiginen «zardap shegip» jatqanyn basa aıtty. Búgingi ákimshilik memlekettik qyzmettiń saıası deńgeıge táýeldi ekenin, bul, tipti, eshqandaı saıasatsyz kásibı basqarý qajet bolǵan kezdiń ózinde de sheshim qabyldaýdy saıasattandyratynyn, memlekettik apparattaǵy jıi kezdesetin belgili bir qamqorshynyń patronaty tamyr-tanystyqty týyndatyp, jemqorlyq úshin jaǵdaılar týǵyzatynyn, kadrlyq áleýetti tómendetetindigin tilge tıek etti. Elbasynyń «100 naqty qadam» Ult jospary jarııalanǵan az ýaqyttyń ishinde ol halyqtyń keń qoldaýyna ıe boldy. Muny barsha qazaqstandyqtar halyqtyq reforma retinde jáne elimizdi senimdi bolashaqqa bastaıtyn jarqyn jolymyzdyń bastaýy dep qabyldady. Elbasy N.Nazarbaevtyń «Qazaqstan-2050» Strategııasy, sonyń ishinde buǵan deıingi «Nurly Jol» baǵdarlamacy da halyqtyń ál-aýqatyn arttyrýdy shynaıy kózdegen baǵdarlamalar bolatyn. Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń bul jolǵy usynǵan 5 ınstıtýttyq reformany júzege asyrý boıynsha belgilengen 100 naqty qadamnyń máni de, mańyzy da aıryqsha bolyp otyrǵandyǵyn álemdik deńgeıdegi sarapshylar atap kórsete bildi. Aqordada ótken Úkimettiń alǵashqy otyrysynda Elbasy: «100 qadam» – bul bizdiń jahandyq jáne ishki syn-qaterlerge, sonymen bir mezgilde, jańa tarıhı jaǵdaılarda 30 damyǵan memlekettiń qataryna ený jónindegi josparymyz. Reformalardy júzege asyrý – alda turǵan 10-15 jylǵa birinshi kezekti jalpyulttyq mindet. Men reformalar josparyn Ult jospary dep atadym, óıtkeni, reformalar Qazaqstannyń árbir azamatynyń tikeleı qatysýyn talap etedi. Reformalar – tek memlekettik mashınanyń ǵana emes, halyqtyń isi. Olardyń máni – ultty jańǵyrtýda. Ulttyń sapasy, halyq rýhynyń kúshi, ýaqyt syn-qaterlerin qabyldaı bilý jáne tek qana alǵa basý buryn da memleket tabysynyń aıqyndaýshy faktory bolǵan jáne bola beredi. Men reformalardy júzege asyrýdyń qatań bir izdi bolýyn qalaımyn», – degen edi. Elbasy bul mindetti júzege asyrýdyń negizgi tetikterin sóz ete otyryp, bes halyqtyq osy reformany óziniń Saılaýaldy tuǵyrnamasy retinde jarııa etkeni belgili. Bul, bylaısha aıtqanda, Elbasynyń elge bergen ýádesi. Bul ýádeli reformada zamanaýı jáne kásibı memlekettik apparatty qalyptastyrý, zańnyń ústemdigi men jekemenshiktik quqyqqa kepildik berýdi qamtamasyz etý, qaıta jańǵyrtýǵa negizdelgen ındýstrııalandyrýdy odan ári damytý, birtutas ultqa aınalý, transparentti jáne esep beretin memleket bolyp qalyptasý mindetteri basty nazarda tur. Muny bıik meje tuǵyry dep bilgenimiz de abzal. Elbasynyń syndardy saıasatynyń astaryna úńiler bolsaq, kóp nársege kóz jetkizerińiz anyq. Prezıdentimiz táýelsizdik alǵan alǵashqy jyldardan bastap-aq, memlekettiń negizin quraıtyn adamı kapıtaldyń damýyn, halyqtyń ál-aýqatyn, jaǵdaıyn jaqsartýdy basty maqsat etip aldy. Járdemaqy, shákirtaqy, zeınetaqy, basqa áleýmettik kómekter jyl ótken saıyn ósip keledi. Analyq kapıtaldy quraý, sońǵy jyldary júzege asyrylǵan «Qoljetimdi bas­pana-2020» baǵdarlamasy da jas otbasylardy qoldaýdyń negizgi kórsetkishi bolyp tabylady. Táýelsizdiktiń eleń-alań shaǵy – 1991 jyldan bastap Elbasy talaı qıyn, keıinge qaldyrýǵa bolmaıtyn mindetterdi – elimizde naryqtyń sharýashylyq mehanızmin qurý, álemdik qoǵamdastyqqa kirý, halyqtyń áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıyn jaqsartý, taǵy da basqa basym baǵyttar boıynsha aýqymdy sharalardyń júzege asýyna qol jetkizdi. Buǵan deıin elimizdiń ekonomıkasyn qaryshty damytý úshin jıyrmaǵa jýyq baǵdarlama júzege asty. Bul baǵdarlamalardyń barlyǵyna da Elbasymyzdyń jyl saıynǵy halyqqa Joldaýlarynda alǵa qoıǵan mindetterdi sheshý joldary naqtyly negiz bola aldy. Bes ınstıtýttyq reformanyń 100 naqty qadamynyń 55-qadamynda Qazaqstannyń álemdik naryqqa shyǵýy jáne eksport taýarlary úshin óńdeý ónerkásibine eń keminde 10 transulttyq kompanııany tartý máselesi aıtylady. Halyqaralyq ekonomıkalyq nysandardyń jańa múmkindikteri týraly halyqaralyq bıznesti aqparattandyrý máselesi de oryndy kóterilip otyr. Bul el ekonomıkasyn irilendirýdegi naqty sheshimderdiń biri bolyp tabylady. Iаǵnı, «ekonomıkanyń basym sektorlarynda «zákirlik ınvestorlarmen» halyqaralyq strategııalyq seriktestermen («Eır Astana», «Teńiz Shevroıl», QTJ lokomotıvterin shyǵarý jónindegi zaýyt úlgisi boıynsha) birlesken kásiporyndar qurý, shetelderden joǵary bilikti mamandar tartý úshin AQSh, Kanada, Avstralııa sekildi kóshi-qon rejimin qalyptastyrý mańyzdy sharttardyń biri. Bizge ózgelerdiń ozyq tehnologııasyn paıdalaný tıimdi. Ozyq úlgiler ǵana álemdik deńgeıdegi ozyq memleketterdiń qataryna kirýge bir qadam jaqyndatady. Damyǵan memleketterdiń kez kelgenin alsaq ta, olardyń osyndaı joldardan ótkenin baıqaý qıyn emes. Bastysy, el ekonomıkasyn kóterýdiń alǵysharttary bar. Jıyrma jyl burynǵy Qazaq­stan­men búgingi Qazaqstandy salys­tyrý múmkin emes. Elbasy syn saǵat­tarda tegeýrindilik tanytý arqyly elimizdi jańa beleske alyp shyqty. El ekonomıkasyn jańǵyrtýdyń basty alǵysharttary qandaı bolýy kerek degen máselege oıysar bolsaq, eń áýeli, ónerkásip salasynyń negizgi býyndaryn damytý oıǵa oralatyny bar. О́nerkásipti de álemdik básekelestikke qabiletti etýge tolyq negiz bar, bizde Údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasy júzege asyryldy. Munyń ıgiligin el kórip te otyr. Al endi, «Memlekettik qurylystyń 100 naqty qadamynan» turatyn Ult jos­pary da jańa reformalardy tabysty júzege asyrýda aıryqsha ról atqaratyndyǵyna da bek senimdimiz. О́ıtkeni, bul 100 naqty qadam – bizdiń uzaq merzimdi damý strategııamyzdyń jalǵasy, onyń quramdas bóligi bolyp sanalady da, ol elimizdi álemniń eń damyǵan otyz eliniń qataryna qosý jónindegi naqty jos­par bolyp basshylyqqa alynary da sózsiz. Sebebi, eń bir tańdaýly degen halyqaralyq tájirıbege súıene otyryp jasalǵan bul «100 naqty qadamnyń» jańa ǵasyrdaǵy elimizdiń tabysty damýyna aıqyn serpin berip, jol asharyn tanyp otyrmyz. Elbasy ár reformany júzege asyrý jolynda eń áýeli damyǵan elderdiń tájirıbelerin shuqshııa zerttep, solardyń qajettisin alyp, qajetsizin ysyryp tastap, árbir saıası josparlarymyzdy damyǵan ózge elderdiń tabysty praktıkasynyń tıimdi belgilerin ózimizdiń ulttyq jaǵdaıymyzǵa, qundylyqtarymyzǵa, ulttyq múddelerimizge sáıkestendire otyryp paıdalanýy qazaqstandyq ár reformalardyń tabysty bolýynyń basty faktory bolyp keledi. Elbasynyń bul jolǵy da bes ınstıtýttyq reformasyn halyqty jańashyldyqqa bastaıtyn jańa qadam jáne de qazaqstandyqtardyń kóshin alǵa bastaıtyn dańǵyl jol dep bilemiz. Sonymen birge, bul bes ınstıtýttyq reformanyń negizgi ıdeıasy «bizdiń el, bizdiń ult, bizdiń bolashaq» atty Ult josparyna altyn arqaý bolyp otyrǵan halyqtyń keleshegi men eldiń bolashaǵy dep qaraǵan da abzal. Eń bastysy – bul «100 naqty qadam» Elbasynyń el táýelsizdigin odan ári nyǵaıta túsýdiń jáne de Máńgilik El bolý jolyndaǵy ilgeri jyljýdyń naqtyly 100 tapsyrmasy bolyp tabylady. Olaı bolsa, biz óz elimizdiń ár qadamyn ulttyń bet-beınesi, tól qujaty, halyqtyń arman-ańsary dep tanımyz da, Elbasynyń belgilep bergen Ult josparyn oryndaýdy árqaısymyz ózimizdiń abyroıly mindetimiz dep bilemiz.

Murat BAQTIIаRULY, Parlament Senatynyń depýtaty, saıası ǵylymdar doktory, professor.