El Konstıtýsııasymen ushtasqan Ulttyq jospar

Memleket basshysy usynǵan 5 ınstıtýttyq reformany júıeli júzege asyrý barysynda jarııalanǵan «100 naqty qadam» berekeli istiń bastaýyna aınaldy. Prezıdent Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda osy reformalaý isin jarııalaı kele, kezek kúttirmeıtin kúrdeli máselelerdiń biri – elimizdegi sot salasy ekendigin ashyp aıtty. Sondyqtan da osy salany odan ári ońaltý maqsatynda naqty mindetter júkteldi.

Bılik qurylymynyń úshin­shi satysyn reformalaý maqsatynda oǵan qatysty jańa zańna­malardy ázirleý boıyn­sha jasalýy qajet naqty sharalar legin Elbasy 10 naqty qadam aıasynda iske asyrý kerektigin atady. Jalpy, sot salasyna qatysty mundaı refor­malardyń iske asyrylýy zaman talabyna saı atqarylyp jatqan is. О́ıtkeni, sot korpýsyna qoıylatyn mindet údesinen tabylyp otyrý ýaqyt talaby. Al Qazaqstannyń álemdegi damyǵan 30 eldiń qataryna ený jolynda sottar men sýdıalardyń eń joǵarǵy deńgeıden kórinýi – minsiz oryndalýy tıis mindetter bolyp tabylady. Sýdıalyqqa úmitker azamattarǵa qoıylatyn negizgi shart Ata Zańnyń Sottar jáne Sot tóreligi atalymy boıynsha berilgen VII bólimniń 3-babynda: «Respýblıkanyń jıyrma bes jasqa tolǵan, joǵary zań bilimi, zań mamandyǵy boıynsha keminde eki jyl jumys ótili bar jáne biliktilik emtıhanyn tapsyrǵan azamattary sýdıa bola alady. Respýblıka sottarynyń sýdıalaryna zań boıynsha qosymsha talaptar belgilenýi múmkin» dep jazylǵan. So­nymen qatar, Ata Zańnyń 77-ba­bynyń 4-tarmaqshasynda «Kons­tıtýsııamen belgilengen sot tóreliginiń prınsıpteri res­pýb­lıkanyń barlyq sottary men sýdıalaryna ortaq jáne biryńǵaı bolyp taby­latyndyǵy» da atap kórsetilgen. Iаǵ­nı, Kons­tıtýsııamyzda kór­setilgendeı sýdıalardy irikteý shartynyń ózin zaman aǵymy, ýaqyt talabyna saı jetildirip, Ata Zań normalaryna qaıshy kelmeıtindeı etip jaǵyrtyp otyrý kerek degen sóz. Sóz basynda bes ınstıtýttyq reformany iske asyrýda 100 naqty qadamnyń 10 qadamy sot salasyna qatysty ekendigin atap ótken bolatynbyz. Endi osy on qadamnyń ishinde ekshep aıtar taǵy bir qadamy ol – satylanǵan sot júıesiniń sanyn qysqartý boldy. Osy kezge deıin qyzmet etip kelgen bes satyly júıeni (birinshi, apellıasııalyq, kassasııalyq, qadaǵalaý jáne qaıta qada­ǵalaý jasaý) yqshamdap, birinshi, apellıasııalyq jáne kassasııalyq syndy úsh satyǵa qysqartý arqyly sot tóreligine kóshý usynysy aıtylǵan. Muny jalpy memlekettik qyzmet kórsetý salasyn tutasymen alǵandaǵy reformalaýdyń eń ozyq úlgisi desek te bolatyndaı. Osylaısha, sot tóreligine qoljetimdilikti qamtamasyz etý men sot júıesi satylaryn ońtaılandyrý isiniń qolǵa alynýy nátıjesinde, atalmysh qyzmettiń halyq arasyndaǵy bedelin arttyrý kózdelgen. Sonymen qatar, bul máselege buqaranyń senimin uıalatý da negizdelgen. О́ıtkeni, sot tóreligin osyndaı meılinshe qarapaıym úlgige kóshirý arqyly taraptarǵa (sot pen qarapaıym halyq úshin) óziniń tıimdiligin tanytý bolmaq. Qalaı bolǵanda da biz memlekettik turǵyda júzege asyrylyp jatqan reformalaý isiniń durystyǵyn dóp basyp tanı bilýimiz qajet. Onymen qoımaı, mundaı ońtaılandyrý jumysy jaıdan-jaı emes, Ata Zańymyzdyń negizinde, sonda kórsetilgen qaǵıdalarmen ushtastyryla iske asyrylyp jatqanyn bilýimiz kerek. Mysaly, Konstıtýsııanyń Sot­tar jáne Sot tóreligi bólimi­niń 75-babyndaǵy 2-tarmaq­sha­synda: «Sot bıligi sotta is júrgizýdiń azamattyq, qyl­mys­tyq jáne zańmen belgi­lengen ózge de nysandary arqy­ly júzege asyrylady. Zańda kózdelgen jaǵdaılarda qylmys­tyq sot isin júrgizý alqabı­ler­diń qatysýymen júzege asyrylady» dep kórsetilgen. Al óz keze­ginde Qazirgi zamanǵy memleket qurýdyń «100 naqty qadamy» jobasynyń 21-qadamynda alqabılerdiń reformalanǵan sot tóreligi júıesinde jumys isteýin bylaı meńzeıdi: «Alqa bıler soty qoldanylatyn sala­lar­dy keńeıtý. Zańdy túrde alqa bıler soty mindetti túrde qatystyrylatyn qylmystyq isterdiń kategorııalaryn anyq­taý qajet» deıdi. Túpkilikti negi­zin Konstıtýsııadaǵy tarmaq­tan alatyn alqa bıler qyzme­ti týraly tarmaqtar ózara úndes­tigi men sabaqtastyǵyn saqtaı oty­ryp, birin-biri tolyqtyra túsedi.

Nurlybek DOSYBAI, jýrnalıst.