Elimizdiń munaı óńdeý salasyndaǵy tuńǵysh kásiporyn – Atyraý munaı óńdeý zaýytynda birneshe satyly qaıta jańǵyrtý jobasy sátti iske asyrylyp keledi. Aldymen, Japonııanyń «Marýbenı Korporeıshn» kompanııasy qaıta jańǵyrtý jobasyn iske asyrǵan edi. Budan soń atalǵan zaýytta Qytaıdyń «SINOPEC Engineering» kompanııasy hosh ıisti kómirsýtekter shyǵaratyn keshen qurylysyn júrgizýdi qolǵa aldy. Osyǵan oraı AtMО́Z jáne «Sınopek ınjınırıng» kompanııasy arasynda ózara shartqa qol qoıyldy. Joba boıynsha keshen qurylysyna salynatyn ınvestısııalyq qarjynyń kólemi 1 mıllıard 40 mıllıon AQSh dollaryn qurady. Bul Elbasynyń 2015 jylǵa deıingi merzimde munaı óńdeý zaýyttaryn qaıta jańǵyrtý jónindegi tapsyrmasyna oraı qolǵa alynǵan alǵashqy joba bolýymen erekshelendi.
Jobany iske asyrý elimizdegi munaı-hımııa ónerkásibin damytýǵa tyń serpin beredi. Muny mamandar joba týraly áńgime bastalǵannan beri aıtyp keledi. Naqtylaı aıtqanda, aldymen jylyna 133 myń tonna benzol jáne bir jylda 496 myń tonna paraksılol shyǵarýǵa qol jetkizedi. Sonymen birge, osy joba arqyly AtMО́Z-de shyǵarylatyn taýarly benzınderdiń sapasyn Eýro-4 standarty deńgeıine jetkizýge bolady. Al ekologııalyq turǵydan aıtqanda, janarmaı túrlerindegi benzoldyń mólsheri 1 paıyzdan, hosh ıisti kómirsýtegiler 35 paıyzdan aspaıdy dep túsindiredi mamandar. Benzın túrleri men dızel quramyndaǵy kúkirt mólsheri, qorshaǵan ortaǵa zııandy áseri azaıady. Eýro-4 standartynyń talaby osyndaı. Dızel men avıaotyn óndirý de ulǵaıtylmaq. Onyń ishinde dızel kólemin qosymsha sýtegi alý esebinen molaıtýǵa múmkindik bar eken. Motor maılarynyń sapasy munaı ónimderiniń túr-túrin kóbeıtý esebinen jaqsartylmaq. Sonyń ishinde Eýro-2 standartyna sáıkestendirilgen Regýlıar-92, Premıým-95, Sýper-98 markili benzınderinde benzol men kúkirttiń mólsherli kórsetkishteri boıynsha sapa qory saqtalady. Eýro-2,3,4 standarttarymen shyǵarylatyn qysqy jáne jazǵy dızel otyndarynda qospa qoldanylmasa da 35 gradýstyq salqynda qatpaıtyndyǵymen erekshelenedi. Sol sebepten, ekologııalyq jaǵynan taza bul ónimdi jeńil jáne júk kólikterine qoldanýǵa ábden bolady. Qazirgi kezde jylyna 200 myń tonnaǵa deıin shyǵarylatyn TS-1 reaktıv otyny sýteginen tazartylyp, kerosınmen aralastyrylý arqyly tutynýshyǵa usynylmaq. Mine, munaı ónimderiniń sapasyn jaqsartý men qorshaǵan ortaǵa zııanyn shekteýdi atalǵan jobanyń bir artyqshylyǵy deýge bolady. Hosh ıisti kómirsýtekter shyǵaratyn kesheni AtMО́Z-diń munaı óńdeý qýatynyń molaıýyna da sep bolmaq. Sebebi, 2003-2006 jyldar aralyǵynda júrgizilgen qaıta jańǵyrtý jobasynyń jalǵasy bolyp esepteletin bul keshen qurylysy Fransııanyń «Axens» lısenzııasyn ıelengen «Paramax BTX» tehnologııasy boıynsha iske asyryldy. Jobaǵa kiretin katalıkalyq rıformıng qondyrǵysy benzol bólip shyǵarýǵa negizdelgen. Al hosh ıisti kómirsýtegin shyǵaratyn keshen qurylysy aıasynda turǵyzylatyn «Eluxyl» qondyrǵysymen paraksılol ónimi alynady. Buǵan qosa ksıloldardy ızomerleıtin «XyMax» qondyrǵysy jáne tolýoldy transalkıldeýge qajetti «Trans Plus» qondyrǵysyn salý kózdeldi. Osy qondyrǵylar jobanyń basty artyqshylyǵyn aıqyndaıdy. Osyndaı mańyzy bar, álemdik ozyq tehnologııalar qoldanylatyndyǵy kózdelgen AtMО́Z-degi hosh ıisti kómirsýtekter shyǵaratyn keshen qurylysy byltyrǵy jyldyń aıaǵynda iske qosylǵan edi. Jaqynda jańa keshende jańa ónim – benzoldyń alǵashqy partııasy alyndy. –Dál qazir keshendegi tehnologııalyq úderisterdiń kóp bóligi qalypty rejimde tur. Biz 103 birlik sandy oktany bar joǵary oktandy komponent shyǵaratyn bolamyz. Bul bizge AI-80 benzıniniń óndirisin toqtatyp, el ekonomıkasy úshin, jalpy, tutynýshylar úshin asa qajetti joǵary oktandy benzın óndirýge kóshýge múmkindik berdi, –dep málim etti zaýyttyń bas dırektory Qaırat Orazbaev. –Bul jobany iske asyrýdaǵy maqsat – K3 jáne K4 standarttaryna kóshý úshin benzıniniń ekologııalyq turǵydan eń zııandy bóligi – benzoldy bólip alý. Endi mine, sol maqsatymyz oryndalyp, álemdik naryqta úlken suranysqa ıe, sondaı-aq, táýelsiz Qazaqstannyń bolashaq munaı-hımııa klasteriniń basty shıkizatynyń birine aınalatyn benzoldyń alǵashqy partııasy alýǵa qol jetkizdik. Atalǵan jobany iske asyrǵan bas merdiger –«Sınopek Injınırıng» kompanııasy fılıalynyń dırektory Chjen Fýsıan «Biz osy jobany qolǵa alǵanda aldymyzǵa úlken maqsat qoıdyq. Eń bastysy –jobany merziminde sapaly oryndaý. Búgin biz sol maqsatymyzdy oryndadyq. Bul qondyrǵymen Qazaqstanda birinshi ret K3 standartty benzın, benzol, syǵylǵan gaz jáne t.b. óndirýge bolady. Endi jaqynda paraksılol óndirý qondyrǵysyn, al kelesi jyldyń sońyna qaraı munaıdy tereń óńdeý keshenin (MTО́K) iske qosýdy kózdep otyrmyz», degen pikirimen bólisti. Zaýyttyń bas dırektory Qaırat Orazbaevtyń aıtýynsha, benzol álemdik naryqtaǵy eń qymbat turatyn ónimniń birinen sanalady. О́ıtkeni, ony plastıkalyq qospalar, hımııalyq talshyqtar shyǵarýǵa keńinen qoldanylady. Osy keshende shyǵarylatyn ekinshi ónim – paraksılol-benzoldan da baǵaly, qymbat ónim. Atalǵan zaýytta alǵashqy partııasy alynǵan benzoldyń quramy –99,97%, ıaǵnı sapasy óte joǵary deýge tolyq negiz bar. Ázirge benzoldy eksportqa shyǵarý kózdelip otyr. Aldymen, árıne, Reseı, Qytaı naryǵyna eksporttaý nusqalary qarastyrylýda. Budan ózge Eýropa naryǵyna eksporttalýy joqqa shyǵarylmaıdy. Sebebi, álemde benzoldy shıkizat retinde tutynatyn elderdiń qatary kóp. Bolashaqta Atyraý oblysynda munaı-hımııa kesheni iske qosylǵanda munda jylyna shyǵarylatyn 133 myń tonna benzol ishki naryqta shıkizat retinde qaldyrylmaq eken. – Bul bes tehnologııalyq qondyrǵydan turatyn eń aýqymdy keshen, munda 270 adamǵa jańa jumys orny ashyldy. Jumysqa tartylǵan adamdardyń bir bóligin zaýyttyń tájirıbeli mamandary quraıdy, qalǵany Qytaı men Reseıdegi iri zaýyttarda birneshe oqý kezeńderinen, is-tájirıbeden ótken qyzmetkerler. Bári de jańa keshen qondyrǵylarynda jumys jasaýǵa ázir, –dedi zaýyttyń bas dırektory Qaırat Orazbaev. –Bolashaqta osy keshende joǵary oktandy 750 myń tonna benzın shyǵaratyn bolamyz.
Joldasbek ShО́PEǴUL, «Egemen Qazaqstan».
Atyraý oblysy.