Jeńistiń 70 jyldyǵyna oraılas 9 mamyrda 90 jyldyq mereıtoıyn atap ótken maıdanger jazýshy Qalmuqan Isabaı jıylǵan kópshilikke: «Mamyr aıy sııaqty, barlyǵyńnyń ómirleriń mereke men berekege baı bolsyn!..» degen rııasyz aq tilegin arnady.
Uly Otan soǵysynyń ardageri Qalmuqan Isabaıdyń ómir joly kópten-kóp ónegeli ǵıbrattar shertedi. 1943 jyldyń qańtarynda on segiz jasynda onynshy synyp partasynan maıdandaǵy ásker sapyna alynady. Soǵys aıaqtalǵan soń tabany kúrekteı 9 jyl boıy áskerı qyzmette júrip, Germanııanyń Ilmenaý qalasynyń komendanty bolady. Erlikti bilekpen ǵana tanytpaı, júrekke túıgen Qalaǵań beıbit ómirge aralasqan jyldarda qazaqtyń asa qadirmendi qaıratker jazýshysyna aınaldy. Halqyna qyryqtan astam súbeli kitaptar jazyp usyndy. Solardyń ishinde oqyrman iltıpatyn enshilegen «Arna», «Aıqyz» romandary, «Shoń bı» atty aýqymdy trılogııasy bar.
Qalaǵańnyń beıbit ómirdegi erlikke bergisiz keremetteri «Sosıalıstik Qazaqstan» (qazirgi «Egemen Qazaqstan») gazetinde jýrnalıst bolyp júrgen sonaý alpysynshy jyldary bastalǵan. Ol sonda «Ertis-Qaraǵandy» kanalynyń uzyna boıymen 500 shaqyrym jaıaý júrip ótip, osy uly qurylystan odan keıin de on jyl boıy qol úzbeı, taqyrypty talmaı zerttep, talaı-talaı tamasha kitaptar, júzdegen maqalalar týdyrǵan-dy. Qalaǵań jasaǵan ǵajaptardyń bastylaryn ǵana jipke tizip kóreıikshi. Berlın kóshesine Abaı aty berilýi, qaskóı otarshy Ermaktyń aty qazaq jerinen óshirilip, eskertkishiniń alastalýy, Italııanyń Trıest qalasynda 1943-1945 jyldary osy qala men Gorısııa oblysyn azat etý kezinde qaza tapqan 104 keńes jaýyngerine, onyń ishinde, qanshama qazaq bozdaqtaryna arnalǵan eskertkish ornatylýy, Abaıdyń mármár taqtaǵa qashalǵan «Qarańǵy túnde taý qalǵyp...» aýdarma óleńiniń Gabelbahtaǵy Gete mýzeıine qoıylýy, Tıýrıngııada shyrqalǵan Abaı ánin 60 myń adam tyńdaýy – osynyń bári qazaq jazýshysy Qalmuqan Isabaıdyń tabandap izerleýiniń arqasynda múmkin bolǵan, maqtan eterlik jaǵdaılarymyz. Odan qala berdi, halqymyzdyń tolaǵaı tulǵalary: Shoń bı Edigeulyn shyǵarmasymen ulyqtady, aqyn Sultanmahmut esimin keńsharǵa bergizdi, Ekibastuz kenin ashqan qara qazaq Qosym Pishenbaevtyń esimin jaryqqa shyǵaryp, eskertkish qoıǵyzdy. Osy atalǵan eńbekterdiń ózi de elim degen bir kisiniń taqııasyna tar emes-aý.
Maıdanger jazýshynyń 90 jyldyǵy Uly Jeńistiń 70 jyldyǵymen tuspa-tus kelip toǵysýy jaqsylyq nyshanyna balandy. Mereıtoı ıesin Parlament Senatynyń Tóraǵasy Qasym-Jomart Toqaev quttyqtaý joldap qýantsa, QHA músheleri Asyly Osman, Qazaqbaı Qasımov ult mereıin asyrǵan ulaǵattaryn quptaı sóıledi. Al ádebıetimizdiń abyzdary Serik Qırabaev, Sherııazdan Eleýkenov, belgili jazýshylar Ǵabbas Qabyshuly, Orazaqyn Asqar, Maral Ysqaqbaı, Qabdesh Jumadilov, Ahat Jaqsybaev, Sofy Smataev, Beksultan Nurjekeev jaqsynyń jaqsylyǵyn aıtyp odan ári súıindire tústi. Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń basshylary, senator Nurlan Orazalın men aqyn Ǵalym Jaılybaı toqsannyń tórindegi qart tarlannyń ıyǵyna shapan jaýyp, quttyqtaý hatyn tapsyryp, ıgi tilekterin aǵynan jaryla aqtardy. Almaty qalasyndaǵy Medeý aýdanynyń ókili soǵys ardageriniń keýdesine Jeńistiń 70 jyldyǵy qurmetindegi «Merekelik medaldi» iltıpattap taqty. Pavlodardan arnaıy kelgen oblys ákiminiń orynbasary Nurjan Áshimbetov oblys ákiminiń quttyqtaý haty men týǵan óńiriniń tartý-taralǵysyn júrekjardy lebizin bildire tabys eti. Bir ǵajaby, osy azamattyń ákesi Kemerge jazýshy 1991 jyly Shoń bı týraly kitabyn: «Senderdiń shańyraqtaryńda da Shońdardyń shyǵýyna tilektespin» degen qoltańbamen syılaǵan eken. Endi, mine, sol amanat-tilek oryndalyp, Nurjan Kemerulynyń otbasynda úsh jarym jastaǵy kishkentaı Shoń ósip kele jatyr eken.
Maıdanger jazýshynyń ómir jolyn, shyǵarmashylyq belesterin kestelegen derekti fılmdi kópshilik qyzyǵa tamashalady. Sondaı-aq, balalary Baıan, Aıqyz, Qalı, Almanyń demeýshiligimen shyqqan «О́telgen paryz» atty ómirbaıandyq romany, suhbattar men maqalalar kirgen jańa kitaby toı tábárigi retinde taratyldy. Bir aıta ketetin jaıt, Qalaǵańnyń 57 jyl otasyp, qosaǵymen qosa aǵarǵan jary Zábıra apaıǵa da alǵysty lebizder molynan aıtyldy.
Álbette, Qalmuqan Isabaı aǵamyz Uly Otan soǵysynyń ǵana emes, «Egemen Qazaqstan» gazetiniń de ardageri ekendigi áste umytylmady. Sizdiń tilshińiz maıdanger jazýshyǵa bas basylym basshylarynyń duǵaı sálemi men quttyqtaýyn jetkizip, ıyǵyna oqaly shapan japty, sondaı-aq, Jeńistik 70 jyldyǵy qurmetindegi syıapatty syıaqysyn tabys etti. Osy oraıda ózi erekshe jaqsy kóretin Qalmuqan aǵaǵa arnalǵan óleń shýmaqtary da asa bir jaımashýaq, ǵanıbet jaǵdaıda oqylyp edi. Sol óleń minekı:
Boıy buldyryqtaı Qalaǵam,
Keńirdegi qyldyryqtaı Qalaǵam.
On segizde soldat bop,
Alamanǵa túser arǵymaqtaı jaraǵan.
Qoltoqpaqtaı bolsa da,
Qanyna qarǵa boıly Qaztýǵannyń,
Qaısarlyǵy daryǵan Qalaǵam.
Baıanaýyldyń baıtaǵynda,
Jasybaıdyń oıpańynda,
Kil ulylardyń oı tańynda týyp,
Qazaǵym dep aryǵan da nalyǵan,
Qaıratyn namystyń
Únsiz de júrip janyǵan Qalaǵam.
Qarshyǵadaı Qalaǵam,
Qoldan bermes namysty
Osy eken ǵoı nar aǵam.
Jıyrmasynda komendant bop
Jiger-qaırat tasytqan,
Namysuly Nar aǵamdy elestetem kózime
Nemis eli – Ilmenaýdaı qaladan.
Fraýlar qansha sulý bolsa da,
Jyraýlardy umytpaǵan Qalaǵam.
Germanııany Abaıdyń ánimen jaýlap,
О́z babalaryn,
О́z danalaryn ulyqtaǵan Qalaǵam.
Fashısti jeńgen Qalaǵama
Shovınısterdi omaqastyrý qıyn bop pa?!
Gıtlerdi qurtqan nar aǵama
Ermak buıym bop pa?!
Babasy Sátbek batyrdaı aıbatty,
Kórsetti Qalaǵam qaıratty.
Qaskóı Ermakty qaıta turmastaı qulatyp,
Kóldeneńinen gúrs etkizip sulatyp,
Qazaqtyń Qalmuqan Isabaevy jaıratty.
О́shkenniń jandy shyraǵy,
Ketkenniń qaıtty esesi.
Trıeste – bozdaqtaryna qazaqtyń
Qalaǵam ornatqan eskertkish,
Berlınde – Abaı kóshesi
Eýropaǵa jaıaý jetken Qalaǵam
Qazaqtyń ulan-baıtaq dalasynda,
Qara Ertisten Qaraǵandy qalasyna,
Jaıaý Musa babasyndaı,
Jaıaýlap qydyrsa,
Sirá da tań qalasyń ba?!
Halaıyq, qaraıyq:
Qarsy aldymyzda dana adam otyr.
Jan-júregi perishtedeı bala adam otyr.
Beıbit kúnde de erlik jasaýdan tynbaǵan batyr,
О́zi kishik, isteri sara adam otyr.
Qaradan shyǵyp han bolǵan Shoń bıdeı,
Toqsannyń órinde,
Qurmettiń tórinde
Qaharmandardyń ishindegi eń qarapaıymy,
Qarapaıymnan shyqqan qaharman Qalaǵam otyr...
Naǵyz Nar Adam otyr...
Qorǵanbek AMANJOL, «Egemen Qazaqstan».
ALMATY.
Sýretti túsirgen Aıtjan Murzanov.