Qalamy saıly, qaljyńy jaıly birtýar

Qazaqstannyń Eńbek Eri Ákim Tarazıdy qalamger retinde atyn shyǵar­ǵan shyǵarmalardyń biri – «Quıryqty juldyz» povesi. Shyǵarma bir jaǵynan lırıkalyq sıpatta jazylsa da, realıs­tik sýretterimen, áserli shtrıhtarymen oqyrman esinde saqtalyp qalady. Oqyrmannyń jadynda qalýǵa tıisti kórkemdik kilttiń negizgisi – shyǵarmanyń bas keıipkeri Kirpishbaı. Osy adamnyń óz ortasyndaǵy orny realıstik boıaýlarmen berile otyryp, ıýmorlyq reńkke aýysa salatyn tustary da joq emes.

Á.Tarazı – ózin roman janrynda kórsete bilgen qalamgerlerdiń biri. Onyń «Úlken aýyl», «Asý-asý», «Qııan-soqpaq», «Bultqa sal­ǵan uıasyn», «Tasjarǵan», «Qyz mahabbaty», «Gnezdo na oblakah», «Jýravlı-jýravýshkı», «Ba­synan Qara­taýdyń...», «Ken», «Táj» tárizdi jınaq­taryna engen povest, áńgimeleri men romandary zamana tynysyn kórsete bildi. Bul atalǵan shyǵarmalarynyń mazmunynda óz kezeńiniń shynaıy sýretteri basym.

О́z ýaqytynda oqyrman nazaryn aýdarǵan romandarynyń kólemdisi – «Ken» dep atalady. Bir qaraǵanda, óndiris taqyrybyna arnalǵan sııaqty kóringenimen, bul shyǵarmany túbirleı oqyǵan oqyrman turmystyq romanǵa jatqyzýy da ábden yqtımal.

О́ıtkeni munda Qaraspanov­tardyń otbasylyq tirshiligi sýrettele otyryp, qazaqı salt-dástúr men minez-qulyqtyń jaqsy qyrlary beınelenedi. Ro­manda bir áýletten taraǵan urpaq­tardyń ár túrli tirshiligi kórinis taýyp, túrli oqıǵalar osy kisilerdiń qarym-qatynasynan tarmaqtalyp shyǵyp jatady. Bir áýlettiń músheleri bolǵanymen, keıipkerlerdiń minez-qulyqtary árqıly. Bireýleri ómirdegi keleli máselelerge ústirtteý baǵa berip jatsa, endi bireýleri olardyń osyndaı jeńil-jelpi qarym-qatynastaryn synap jiberýge beıim. Piráli, Saǵat, Aqlıma, Botabaı, Jan jáne t.b. keıipkerler qazaqı salt-dástúrdi baǵalaýda, týystyq qarym-qatynastyń bola­shaǵyna kóńil bólýde ózara pikir qaǵystyryp jatady.

Týysqanshylyq baılanystyń astarynan kelip shyǵatyn áleý­mettik máseleler romannyń salmaǵyn arttyryp, oqyrmandy belgili bir oı túıýge jeteleıtini sózsiz. Osy másele Piráli men Aqlımanyń úılengenderine elý jyl tolýyna arnalǵan toı ústinde kórinip, kózqarastar arasyndaǵy qaıshylyqtar odan árman jeli­lenip, damı túsedi. Altyn toı jaı toı bolyp qalmaı, oblys basshylary da qatysqan, el aýzynda júretin dúbirli basqosýlardyń birine aınalady.

Jazýshynyń «Bultqa salǵan uıa­syn» dep atalatyn romanynda da jeke adamnyń taǵdyryna qatysty áleý­mettik máseleler boı kórsetip, onyń sheshim tabýy realıstik sıpatta kó­rinedi. Jas adamnyń kúrdeli ómir soq­paqtarynan ózi­niń jolyn taba bilýi, adasqan sátteri, jańsaq qadamdary, aqyr sońynda qordalanǵan túıindi másele­lerdi sheshý jolyndaǵy izdenisteri oqyrmandy beıjaı qaldyrmasa kerek. Bas keıipker Omardyń aınalasyndaǵy ártúrli juǵymsyz jandardan zardap shegýi ishinara drmalyq tartystardyń shıryǵýyna ákelip soǵyp otyrady.

Jazýshy óziniń kóptegen shyǵarma­larynda adam balasy­nyń boıyndaǵy kúnshildik, paryqsyzdyq, ishtarlyq, dóre­kilik, toǵysharlyq, boıkúıez­dik, bezbúırektik tárizdi jaǵymsyz minezderdi synaı otyryp, oqyr­mandy jamannan jırenýge jeteleıdi.

Á.Tarazıdyń «Tas jarǵan» romany­nyń keıipkeri de Omar shyndyq úshin kúresýshi, belsendi, prınsıpti adam retinde kóringen. Onyń ómirden qıyndyq tartýy osyndaı myǵym kózqarasyna baılanysty bolyp keledi. Áıel bolsa da, Ulmeken beınesinen de er adamdarǵa tán bolyp keletin osyndaı tabandylyq qasıetteri kórinedi. Bulardyń rýhanı damý joldaryn kórsetý barysynda avtor psıhologııalyq shıe­lenister men paıymdaýlardy jıi qol­danatynyn atap aıtý kerek. Bular­da sýretteletin adam taǵdyrlary oqyrman­dy beıjaı qaldyra qoımasa kerek.

Ákim aǵamyz – tek prozashy ǵana emes, dramatýrg jáne kınossenarıst retinde de jaqsy tanymal bolǵan qalam ıesi. Onyń jastaı jazǵan dramatýrgııalyq shyǵarmalary óz kezinde ádebıet pen teatr álemine jańa bir talant ıesiniń kelgenin áıgiledi.

Onyń prozalyq týyndylarynda tilge tıek bolyp kele jatqan adaldyq, ádildik úshin kúres tárizdi adamı-áleýmettik faktorlar pesalarynan da kórinis taýyp otyrdy. Atap aıtqanda, «Kúlmeıtin komedııa», «Jaqsy kisi» , «Joly bolǵysh jigit», «Qos bozdaq» jáne taǵy basqa dramala­rynda osyndaı áleýmettik mańyzdy má­se­lelerdi qozǵaıdy. Keıipkerlerdi ty­ǵy­­­ryqqa ákelip tireıtin utymdy sı­týa­­­sııalar arqyly olardyń adamı bol­mys­­t­arynyń da qosa ashylýy kóńilge qonymdy.

Kezinde onyń pesalary negizinde oryndalǵan sahnalyq qoıy­lymdar Alma­tydaǵy akade­mııalyq qazaq drama teat­rynda jıi qoıylyp júrdi. Sonyń ózi-aq avtordyń dramatýrg retindegi deńgeıi­niń qandaı bolǵandyǵyn kórsetse kerek.

Qalamgerdiń úshinshi qyry dep onyń kıno salasyndaǵy eńbekterin aıtar edik. Ákim Tarazı – «Tulpardyń izi» (1984, rej. M.Begalın), «Arman ataman» (1965, rej. Sh.Beısenbaev), «Qarash-Qarash oqıǵasy» (1972, rej. B.Shám­shıev), «Mustafa Shoqaı», t.b. kınofılm ssenarııleriniń avtory. Bulardyń basym bóligi res­pýblıka ekrandarynda tabyspen júrdi, keıbireýleri búkilodaqtyq keńistikti de sharlap ketti.

Qalamgerdiń birqatar kitap­tary shetel tilderine de aýda­rylǵan.

Men óz basym Ákim aǵamen tyǵyz aralastym dep aıta almaımyn. Qazaqstan Jazýshylar odaǵy ǵımaratyndaǵy ár­túr­li jıynda kezdesip, amandasyp tu­ra­tynbyz. Ishinara shaǵyn dastarqan ús­tinde de toqaılasýdyń reti kelip qalatyn.

Ákim aǵa aqyryn ǵana aıań­dap kele jatqan júrisiniń ózinen bir keńpeıil­dilik seziletin, alǵash kórgen adamynyń ózine jaǵymdy áser etetin jan edi. Meniń­she, ol kisiniń boıynda ashý degen sezim bolmaǵan sııaqty. Jaıdary qa­lypta jyly jymıyp kele jataty­nyn kóretinbiz. Jasyratyny joq, keı­de bazbi­reýler oǵan syn pikir aıtyp, tipti shamyna tıgen jaǵdaılar da boldy. Sondaıda shybyn shaqqan qur­ly shytynamaǵanyn, qyńq etpesten, keńkil­deı kúlgenin kórip, tańǵalýshy edik.

Sol zamandarda qalamgerler arasynda «Bes tapal» degen ıýmor­lyq ataý jıi aıtylyp júretin. Bul – juptary jazyla bermeıtin, kózarastary úılesip, pikirleri toǵysyp jatatyn bes dostyń ortaq ataýy. Olardyń qaı-qaısysy da qazaq oqyrmandaryna jaqsy tany­mal qalamgerler edi. Umytpasam, bul «Bes tapalǵa jatatyndar» – Ákim Tara­zı, Ramazan Toqtarov, Qabdesh Juma­­dilov, Saıyn Muratbekov jáne Qalı­­han Ysqaqov syndy aǵalarymyz. Osylar­­dyń qaı-qaısysy da qal­jyń sózge júırik, aldary keń, mańdaılary jazyq mar­qasqalar edi desek, jaraspaq. Beseýiniń de qalamdary qarymdy jazýshylar ekendigi oqyrman halqyna jaqsy málim bolatyn.

Bir-eki ret osylardyń ortasyna túsip qalyp, ózara adamı qarym-qatynastaryna kýá bolǵanym bar. Sonyń biri – «Aqsý – jer jannaty» degen romany úshin Memlekettik syılyqtyń ıegeri atanǵan Qalıhan Ysqaqov­tyń dastarqanynyń basynda. Qarqyldaı kúlisip, qaljyń qaǵysýlary, bir-birinen syr jasyrmaı, ishterin keńite, áńgime-dúken qura bilýi beseýiniń bes saýsaqtaı jaqyn ekendigin, dostyq­tarynyń shymyr­lyǵyn sezdirip turdy.

Mysaly, Ramazan Toqtarov erke ba­la­daı sóz kúrmeýin tiginen tilip tússe, Ákim aǵanyń ózindeı jaıly ázili artyq aýsar­lyqqa jibermeı, rýhanı jaqyn­dyqqa qaraı eppen janastyryp jibe­retin.

Nurdáýlet AQYSh,

jazýshy, M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń bas ǵylymı qyzmetkeri