Atom qýaty: Energetıkalyq beleske senimdi qadam

Ekonomıkalyq qýatty arttyrýǵa baǵyttalǵan «Balqash» AES – strategııa­lyq mańyzy bar aýqymdy joba, ol ǵylymı áleýetti, otandyq ónerkásipti jańǵyr­týǵa serpin beredi. Jobanyń qury­lys quny 16,4 mlrd dollardy quraı­dy: onyń 14,4 mlrd dollary – ener­go­b­loktarǵa, 2 mlrd dollary ınfra­qurylym men qaýipsizdikke jumsalmaq. Qarjylandyrýdyń negizgi tetigi – Reseıdiń eksporttyq nesıesi. «Rosatom» basshysy Alekseı Lıhachevtiń aıtýynsha, nesıe kapıtal salymdarynyń basym bóligin japsa, qalǵan bóligine otandyq tarap ja­ýapty bolady.

Atom energııasy jónindegi agenttik tóraǵasy Almasadam Sátqalıev buǵan deıin Máskeýde «Rosatomnyń» bas dırektory Alekseı Lıhachevpen ekijaqty kezdesý kelissózderi barysynda «Balqash» AES qurylysy jobasyn iske asyrý jaıttaryn talqylaǵan edi.

«Biz atalǵan stansany salý bary­synda otandyq kompanııa­lardy tartý, oqshaýlaý másele­lerin, kadr daıar­laýdy, jalpy uzaqmerzimdi perspek­tıvadaǵy yntymaqtastyqty damytý ba­ǵyt­­taryn talqyladyq. Kelissóz ba­ry­­synda memleketterdiń múdde­lerine, elder arasyndaǵy qarym-qatynastyń strategııalyq sıpatyna tolyq sáıkes keletin mańyzdy qadamdar jasaldy», degen edi sol kezde A.Sátqalıev.

Kezdesý qorytyndysynda Alekseı Lıhachev «Is júzinde búkil óndiristik baǵ­­darlama oryndalyp jatyr. Bizge alańdy keminde bir jyl boıy baqylaý qajet. So­nyń negizinde barlyq qajetti esep ázirlenip, joba osy naqty oryn­nyń tabıǵı, geologııalyq ári klımattyq jaǵdaılaryna naq­ty beıimdele iske asyrylady», degen-di.

Onyń sózinshe, «Balqash» stansasy­nyń jobasy alańnyń jergilikti erekshe­lik­terin eskere ázirlenedi, atom energe­tıkasy salasyndaǵy reseılik tehnolo­gııalarǵa negizdeledi. Taraptar atom ener­gııasyn beıbit maqsatta paıdalaný salasyndaǵy syndar­ly dıalogti jalǵas­tyrýǵa, ynty­maqtastyqty odan ári damy­týǵa múddeli ekenin rastady.

Tehnologııalyq sheshimderge kele­tin bolsaq, eki memleket arasynda 2025 jyly VVER-1 200 úlgisindegi eki energoblok sa­lýǵa baǵyttalǵan jol kartasyna qol qoıyldy. Qurylystyń belsendi kezeńin 2027 jyly bas­taý josparlanǵan. Stansany 2030 jyldardyń ortasyna qaraı iske qosý kózdelip, energobloktar kezeń-kezeńimen, araǵa shamamen 8–10 aı salyp, paıdalanýǵa beriledi. «Ros­atom» ókilderi joba­nyń halyqaralyq sıpatyna mán berip, ózge elderdiń, onyń qatarynda Qytaı, Fran­sııa, Ońtústik Koreıa kompanııa­larynyń qatysýyna qarsy emes ekenderin bildirdi.

Atom elektr stansasyn salý qurylys jumysymen ǵana shek­telmeıdi. Osy oraıda Úkimet atom salasy úshin óndiristi jergilikti ornyqtyrýǵa baǵyttalǵan 2026–2030 jyldarǵa arnalǵan keshendi jospardy bekitti. Bul qujat otan­dyq ónerkásipti jandandy­ryp, olardyń ha­lyqaralyq stan­darttarǵa sáıkes atom jobala­ryna aralasýyna jol asha­dy. Atap aıtqanda, taýarlar men qyz­­­met kór­setýshilerdiń biryńǵaı tizilimin engizý arqyly sybaılas jemqorlyq táýekel­deri azaıyp, jobanyń ashyqtyǵy qamta­ma­­syz etiledi. Bul sharalar sha­ǵyn jáne orta bıznestiń iri ınfra­qurylym­dyq jobalarǵa belsendi qatysýyna múmkin­dik beredi.

Halyqaralyq qaýipsizdik talaptaryn saqtaý – jobanyń basty mindeti. Osy maqsatta Qazaqstan men Atom ener­gııa­sy jónindegi halyqaralyq agent­tik (AEHA) arasynda 2036 jylǵa deıingi yntymaqtastyq jónindegi Jol kar­ta­sy­na qol qoıyldy. AEHA bas dırek­tory Rafael Grossı elimizdiń atom ener­getıkasyn damytýdaǵy jaýap­ty, jú­ıeli qa­damdaryn joǵary baǵa­lap, halyq­aralyq standarttarǵa beıildi­ligin atap kórsetti. Bul kelisim ıadrolyq medısına, ǵylym, kadr­lar daıarlaý baǵytyndaǵy ortaq bastamalardyń negizin qalady.

Eldiń energetıkalyq qaýip­sizdigin nyǵaıtý maqsatynda Memleket basshysy 2050 jylǵa deıingi Atom salasyn damytý strategııasyn bekitke­ni bel­gili. «Baıtaq» jasyldar partııasy­­nyń óki­li Bekbergen Kereıdiń aıtýyn­sha, bul qujat energetı­ka­lyq teńgerim­di ár­taraptan­dy­rýǵa, kómirtegi shyǵaryn­dyla­­ryn azaıtýǵa ári ǵylymı-tehno­­lo­gııa­lyq áleýetti kúsheıtýge negiz qalaıdy.

Strategııa aıasynda AES salý, ıadro­lyq qaýipsizdikti qamtama­syz etý, ýran resýrstaryn ıgerý men bilikti mamandar daıarlaý mindetteri kózdelgen. «Qazaqstan atom elektr stansalary» JShS jetekshi ınjeneri Asýan Saıabek­tiń sózinshe, josparlanǵan is-sharalar ­zamanaýı ıadrolyq klaster qalyptastyrýǵa baǵyt­talǵan: «Strategııaǵa sáıkes 2050 jylǵa qaraı elimizde keminde úsh atom elektr stansasy jumys isteıdi. Úshinshi AES-ke shaǵyn modýldik reaktor tehnologııalaryn paıdalaný múmkindigi zerdelenip jatyr».

Atom salasyn ǵylymı tur­ǵydan qam­ta­masyz etý maqsatyn­da jańa qar­jy­lan­dyrý tetigi iske qosyldy. Endi ýran ón­di­rýden túsetin qarajattyń 1 pa­­ıy­zy ǵy­lymı zertteý jáne tájirıbelik-konstrýk­torlyq jumys­tarǵa baǵytta­lady. Bul tásil qol­danbaly ǵylym­dy ón­di­ris­tik suranyspen tikeleı ushtas­tyryp, resýrs­tardy tıimdi jum­saýǵa jáne tehno­lo­gııa­lyq ázir­lemelerdiń bytyr­ań­qy­ly­ǵyn azaıtýǵa múmkindik beredi. Keńes maquldaǵan tapsyrmalar Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligine joldanyp, sala­lyq jańa sheshimderdi jedel engizýge basymdyq berildi.

Uzaqmerzimdi strategııa men ınstıtý­sıo­­naldyq negizdiń qalanýy atom óner­kásibiniń jú­ıeli damýyna jol ashady. Ǵy­lymı áleýetti kúsheıtý, óndi­ristik tiz­bekti keńeıtý jáne qaýipsizdik talapta­ryn jetil­dirý – eldiń energetıka­lyq teń­gerimin turaqtandyrýdyń kepi­li. Álem­dik tájirıbedegi shaǵyn mo­dýldik reak­torlar syndy ozyq úlgilerdi eskere oty­ryp, «Balqash» AES jobasy arqy­ly ener­­gııa tapshylyǵyn joıý jáne kómirtegi shyǵaryndyla­ryn ­azaıtý – jahandyq damý trend­te­rine sáıkes keletin bastybaǵyt.

Búginde Atom energııasy jó­nindegi agenttik Fransııanyń Iаdrolyq energııa jónindegi halyqaralyq ınstıtýtymen (I2EN) memorandýmǵa qol qoıdy. Yntymaqtastyq aıasynda irgeli ǵylymı zertteýler, kadrlar daıarlaý men ıadrolyq tehnologııalardy tıimdi qoldaný boıynsha tájirıbe almasý kózdelgen. Fransýz­dyq ozyq bilim júıesi­men seriktestik otandyq mamandar­dyń biliktili­gin art­tyryp, sala­lyq turaqty kadrlyq júıeni qalyptastyrýǵa yqpal etedi.

«Balqash» AES – ındýstrııa­lyq bolashaǵymyzdy aıqyndaı­tyn irge­li joba. Reseılik ozyq tehnologııalar men ónerkásip ále­ýetin ushtasty­rý, halyqaralyq qaýipsizdik standarttary­na saı júıeli damý ekono­mı­kalyq qýa­tymyzdy eseleı túsedi. Bul – jańa dáýir talabyna jaýap beretin, bolashaqqa baǵyt­talǵan senim­di qadam.