Fransııada úlken naýqan bastaldy. Kelesi jyly bul elde prezıdenttik saılaý ótedi. Onyń taǵdyry bıyl sheshiledi. О́ıtkeni, Elıseı saraıyna kimniń baratyny bıyl belgili bolady. Sol úshin úmitkerler ózin kórsetýge baryn salady.
Bul elde kóldeneń kók atty úmitker bola bermeıdi. Keıbir elderdegideı prezıdent bolýǵa quqym bar dep oń-solyn ázer ajyratatyn alaókpeler ózderin usynbaıdy. Úmitkerdiń artynda súıeýshi bolyp el tanyǵan úlken partııalar turady. Qazir sondaı tórt úmitkerdiń aty atalyp otyr. Olar: Respýblıkashylar (burynǵy «Halyq qozǵalysy jolyndaǵy odaq») partııasynan burynǵy prezıdent Nıkolıa Sarkozı men Bordo qalasynyń meri Alen Jıýppe, Sosıalıstik partııadan qazirgi prezıdent Fransýa Olland, sondaı-aq, «Ulttyq maıdan» partııasynyń serkesi Marın Le Pen. Sirá, bulardan basqalar qosyla qoımas.
Sonda bul tórteýdiń báriniń de múmkindigi bar ma, álde bireýleri jaı reıtıng úshin qosylyp otyr ma? Bárinde de múmkindik bar. Eń bolmaǵanda, ózderi solaı sanaıdy. Jáne ol negizsiz de emes. Sarapshylar qazirdiń ózinde saýaldamalar ótkizip, jurttyń kóńil-kúıine barlaý jasap úlgerdi. Soǵan qaraǵanda, saılaýshylardyń 30 paıyzy Jıýppege, 27 paıyzy Le Penge, Ollandqa – 22, al Sarkozıge 21 paıyzy daýys bermek kórinedi.
Kóp adam, eń aldymen, saıasatshylar, burynǵy jáne qazirgi prezıdentterdi aldyńǵy kezekke shyǵarar edi, al daýys beretin jurtshylyq Jıýppe men Le Pendi ataýynda da mán bar. Ony eskermeýge áste bolmaıdy. Sondyqtan, bul qaıratkerlerdiń múmkindikterine jeke-jeke jáne úńilińkirep toqtalǵan jón-aý. Nege jurt, tipti, Parıjdiń de emes, shalǵaılaý jatqan Bordonyń merine kóbirek yqylas bildirgen? Eń aldymen, ol da belgili qaıratker, kezinde (1995-97 jyldar) Fransııadaı uly eldiń úkimetin basqarǵan, onan soń, biraz jurt Sarkozı men Ollandtan sharshaǵandaı da. Jańa adam bolsa deıdi, Jıýppe sondaı ról atqarmaq.
Sońǵy kezde jurt ultshyldardyń sózine qulaq asatyn boldy. Ásirese, olardyń mıgranttardy qatań shekteý uranyn qoldaıtyndar kóbeıdi. Sonyń arqasynda «Ulttyq maıdan» partııasyna daýys beretinder barshylyq. Sóıtip, saýaldamada ultshyldar kósemi Marın Le Pendi pikir aıtqandardyń 27 paıyzy qoldady. Biraq ony parasatty pikirdiń kórinisi dep qabyldaýǵa bolmas. Basym kópshilik ultshyldyq daýryǵýdyń nege soqtyratynyn biledi. Baısaldy, parasatty oılaıtyn fransýz ulty olardyń jeteginde ketpes. Byltyr bul elde jergilikti saılaý ótti. Sonda alǵashqy týrda 13 aımaqtyń altaýynda ultshyldar alda boldy. Ekinshi týrda bolmaǵanda úsh-tórteýinde jeńemiz dep qýandy. Bireýinde de jeńe almady. Halyq ultshyldyq jeteginde ketpedi.
Respýblıkashylar – eldegi eń bedeldi de myqty partııalardyń biri. Sodan da onyń kósemi Nıkolıa Sarkozıdiń múmkindigi joǵary deýge bolar. Biraq bul jolǵy saılaýdaǵy bir erekshelik – osy partııadan kúreske eki adam túsip otyr. Sondyqtan alǵash ret AQSh-taǵydaı praımerız ótkiziledi. Sonda respýblıkashylar ekeýiniń bireýine toqtaıdy. Qalaı degende de, partııadaǵy aýyzbirshiliktiń bolmaǵany olardyń múmkindigin shekteıdi.
Bul jaǵdaı sosıalıst Fransýa Ollandtyń múmkindigin birshama kóteretini anyq. Onyń ústine, qazirgi prezıdenttiń is-áreketi jurttyń kóz aldynda. Sońǵy kezde ishki saıasatta biraz qadamdarǵa bardy. Ýáde etkendeı, jumyssyzdyqty azaıtýǵa 2 mıllıard eýro qospaq. Qaýipsizdikke, armııaǵa qomaqty qarjy bóldi. Jurt ony qup kórip otyr. Syrtqy saıasattaǵy belsendiligin de jurt baǵalar.
Árqaısysynyń múmkindigin aıtyp otyrmyz. Nazar aýdararlyq. Al izdegenge tabylar minderi de kóp. Jıýppeniń sottalǵany bar, Sarkozıdiń tergeýde júrgeni belgili, Marın Le Pen ulttyq partııany qurǵan óz ákesi Jan-Marı Le Pendi partııadan qýdy, Ollandtyń jeke ómirindegi kıkiljiń de el basshysyna jaraspaıdy. Jaqsy men jamanyn ekshep, fransýzdar solardyń ishinen bireýin qalar.
Jaqsy ómirdi ańsaǵandar azaıar emes
Mazasy ketken Taıaý Shyǵys elderinen, atap aıtqanda, Sırııa men Iraktan, Afrıkanyń keıbir kedeıshilik etek jaıǵan memleketterinen, sondaı-aq, tóbesine bult úıirilgeli ondaǵan jyldar ótse de, beıbit ómirge qol jetkizý armanǵa aınalǵan Aýǵanstannan qashyp, jaqsy ómir izdegen bosqyndar legi tolastar emes.
Túrkııa, Iordanııa men Lıvan kóńilderinen shyqpaıtyn bosqyndar kári qurlyq – Eýropany betke alady. Batys Eýropaǵa aparatyn marshrýt baıaǵydan belgili, bastysy – Egeı teńizi arqyly Grekııa araldarynyń birine jetip jyǵylý. Olarda bosqyndar úshin kóptegen lagerler jasaqtalǵan. Sol jerde zańsyz mıgranttar kóptegen shekaralardan jaıaý ótý úshin kúsh jınaıdy.
Al Grekııadan Túrkııaǵa jetip, osy el arqyly Eýropaǵa negizinen Taıaý Shyǵystan shyqqandar ótedi, degenmen, aralarynda aragidik bolsa da aýǵandyqtar da kezdesip qalady.
О́tken jyldyń kúzinde Grekııanyń soltústiginde ornalasqan Idomenı dep atalatyn shaǵyn ǵana eldi meken álemge tanymal bolyp shyǵa keldi. Ol bosqyndardyń negizgi tranzıttik beketteriniń birine aınaldy. Idomenı arqyly Makedonııa shekarasyna kún saıyn shamamen alǵanda 5 myńdaı adam ótip turdy. Jaqynda Makedonııa aýǵanstandyq bosqyndar úshin shekarasyn tars japqandyqtan, mundaǵy jaǵdaı ýshyǵa tústi.
О́tken kúzde bosqyndardyń kópshiligi Grekııadan soń bir ǵana marshrýtpen júretin bolsa, búginde jaǵdaı ózgergen. Endi kópshiligi bosqyndarǵa qatysty teris kózqarastaǵy Balqan elderinen birneshe jolmen ótip júr. Qandaı jolmen ekeni belgisiz, Germanııada tóbe kórsetip qalatyndary da joq emes. Bosqyndar Fransııanyń soltústiginde de lager quryp alǵany belgili. Onda Anglııaǵa umtylǵandar shoǵyrlanǵan.
Jalpy, Eýropa elderinde bosqyndarǵa degen kózqaras bir-birine múldem kereǵar. Joǵaryda aıtqanymyzdaı, zańsyz mıgranttarǵa Balqan túbegi elderi esh oń qabaq tanytar emes. Osyǵan uqsas pozısııa ustanatyndar kári qurlyqta jetkilikti. Ár-ár jerden bosqyndardy qaıtadan elderine qaıtarý kerek degen daýystar jıi estiletin boldy. Osyǵan baılanysty BUU adam quqyn aıaqqa basýdy boldyrmaýdy kózdeıtin halyqaralyq konvensııa men zańnamalardy kóldeneń tartyp, agressıvti kózqarastaǵy elderdi sabyrǵa shaqyrýǵa májbúr bolyp otyr.
Germanııa kansleri Angela Merkel mıgrasııalyq daǵdarysqa qaramastan, áli de óziniń bosqyndarǵa qatysty oń kózqarasyn ózgerte qoıǵan joq. Onyń sózine qaraǵanda, mıgranttarǵa jumsalatyn qarjy Germanııa úkimetin qaryzǵa batyrady degen kúdik múldem negizsiz bolyp tabylady. «Halqynyń basym bóligi mosqaldanyp bara jatqan elder úshin bosqyndar tyǵyryqtan shyǵýdyń birden-bir joly jáne bolashaqqa jumsalǵan ınvestısııa bolyp tabylady», – deıdi Germanııa kansleri.
Osylaısha, bosqyndar problemasy kári qurlyqty óz qyspaǵyna alyp, bosatar emes...
Mamadııar JAQYP, jýrnalıst.