Aspantaýlar etegindegi bizdiń elden talaı talanttar túledi. Máselen, asyl jyry jańǵyrǵan Kódek Baıshyǵanulyn alyp qarańyzdar. Aqyn atamyzdyń sóz kerýenin eshkim toqtata alǵan joq. Qyzyry men kıesi joǵalmady. Eshkimge uqsamaıtyn Berdibek pen Muqaǵalı, Erkin sol babalarymyzdyń jalǵasy.
Al, Uzaq Baǵaev pen Telman Januzaqov bastaǵan jýrnalıster legi qandaı? Kóńil tolqyp, kóz toıady. Meniń aıtaıyn degen keıipkerim jýrnalıst-jazýshy Jaqypjan Nurǵojaev sol aǵalarynyń artynan ilesti, zamandastarynyń janynda boldy, inileriniń aldynda júrdi. Ýaqyt shirkinge toqtaý bar ma?! Jaqypjannyń aǵalyq kezeńge jetkenin baıqamaı da qalyppyz. Jetinshi beles bıigine shyǵyp, jan-jaǵyna qýana qarap tur.
Árıne, Jaqypjan inimniń qýanýǵa da, qurmetke bólenýge de tolyq qaqysy bar. Sebebi, júrip ótken joldaryndaǵy izderi anyq. Tájirıbesi tálimge aınaldy. Qalamgerlik deıtin qıyn istiń zor jaýapkershiligin moıymaı kóterdi. Ol eń aldymen, ózine sendi, eńbegine júgindi. Izdenis úderisterin eshqashan úzip alǵan emes. Mundaı tabandylyqtyń túbi jetistik pen nátıjege aparatyny anyq edi.
Qoly qalt etse Jaqypjan inim qustaı ushyp maǵan jetetin. Onyń izdegenine men de rıza bolamyn. Biz sol kúni basqa jumystardy qoıa turyp, el jaıyndaǵy áńgimelerdi tolǵaıtynbyz. Qaımaq qatqan kúreń shaı mańdaıdy jipsitken saıyn oıdy oıǵa sabaqtap syrlasamyz.
– Aǵa, osy jýrnalıstik qyzmettiń arqasynda talaı eldi araladym. Talaı sýsyndy tańsyq kórdik. Biraq solardyń bári qula qasqa kúreń shaıymyzǵa jetpeıdi, – dep maǵan qarap jymııady.
– Sen dál baıqaǵan ekensiń. О́ziń meniń ishimdegi sózderdi oqyp otyrǵandaı etip sóıleısiń, – deımin men de ony qolpashtap.
– Solaı bolýǵa tıistimiz, aǵa. Baıqampazdyqty tereńdetpeı jýrnalıst bolý qıyn. Aınalany jiti sholýǵa mindettimiz. Biz adamdar týraly jaqsy maqalalar jazýmen ǵana shektelmeımiz. Olardy pále-jaladan qorǵaý úshin de kúresemiz, – deıdi.
Osy sátte men oǵan qyzyǵa qarap qalamyn. Sonda baryp Jaqypjandy ne úshin jaqsy kóretinimdi túsine bastaımyn.
Meniń biletinim, Jaqypjan óziniń alǵashqy jýrnalıstik jumysyn Almaty oblystyq «Jetisý», sosyn respýblıkalyq «Lenınshil jas» gazetinen bastady. Sol kezeńderde eldegi jalǵyz jastar basylymyna qyzmetke kirý óte qıyn edi. Yntaly jigitter kóp. Synaqtan syr bermeı ótkender, kósh basynan kóringender ǵana tilshi degen kýálikke qol jetkizetin. Sondaı múmkindik Jaqypjannyń enshisine buıyrdy. Oǵan bárimiz qýanǵanbyz. Inińniń isi ilgeri basyp jatsa nege tilektes bolmasqa?!
Gazettiń redaktory Seıdahmet Berdiqulov degen azamat talanttardy tanıtyn, ótkirdi janıtyn naǵyz er edi. Jaqypjandy da shyńdady. О́ziniń beıimine qaraı tapsyrmalar berip, qaınaǵan ómirdiń ortasyna saldy. Jas jýrnalıst syr bergen joq. Sol týraly onyń bir aıtqany meniń áli esimde.
– «Lenınshil jastyń» jigitteri kúndelikti aqparatpen birge, ózderine tán dara erekshelikterimen kózge túsýge tıisti. Men uzaq oılana kele sot isterine qatysty ocherkter jazýdy tańdadym. Jospar-jobamdy redaktor muqııat tyńdady. Sodan keıin ruqsatyn berdi.
Jańaqorǵan aýdanyna jol tarttym. Tóbesinen soqqy tıip, týra esiktiń aldynda jantásilim bolǵan jaqynynyń ólimine kináli dep tabylǵan jas jigit 17 jylǵa sottalypty. «Qolym da, arym da taza», degen onyń janaıqaıyna dálel joq. Bilikti zańgerlerdiń ózi aqtaı almaǵan. Sottalýshy eń sońynda «Lenınshil jastan» kómek suraǵan.
Jumys osylaı bastaldy. О́zim prokýror, ózim tergeýshi, ózim sotpyn. Derekter men dáıekterdi salystyramyn. Qansha úńilsem de ıneniń jasýyndaı sańylaý joq. Kenet bir kúdik meni eleń etkizdi. Jastar gazetiniń kúshimen KSRO Qorǵanys mınıstrligine suraý saldyq. Myna ǵajapty qarańyz, týra sol kúni, sol saǵatta Jańaqorǵannyń áýe keńistiginde áskerı ushaqtardyń jattyǵýlary bolǵan eken. Joǵarydan qulaǵan buranda qapersiz turǵan marqumnyń tóbesine tıipti. Jýrnalıstiń maqalasy boıynsha qaıtadan saraptama jasaldy. Bári rastaldy. 17 jylǵa sottalǵan jigittiń qolynan kisendi alǵan kezde, bul kóriniske tolqymaǵan jan joq. Gazettiń bedeli men dańqy odan saıyn aspandady, – dedi janarynan nur ushqyndap.
Ol mundaı oqıǵalardyń talaıyna kýá boldy, jazyqsyz japa shekken talaı jandarǵa kómektesti. Jastar gazetinde ótkizgen kúnderiniń esinen ketpeıtini sondyqtan.
80-shi jyldardyń ortasynda Jaqypjan aıaq astynan bir batyl sheshim qabyldady. Jastar gazetin qoıa turyp Shelek aýdandyq gazetine jumysqa ketti. Onyń sebebi, el-jurttyń ortasynda bolǵandy qalamger jan-tánimen qalady. Munda qarapaıym eńbekkerlermen kúndelikti kezdesip, emen-jarqyn sóılesýge múmkindikter kóp.Ekinshiden, aýdandyq gazettiń jetekshisi retinde jańa qalamdastaryna jastar gazetiniń tálimderin úıretkendi jón dep uıǵarǵan. Osyny estigen kezde men ony qýana quptadym. Sebebi, Shelek aýdany – meniń týǵan aýdanym bolatyn. Almatylyq qalamger aýyl mádenıetiniń órkendeýine osylaısha úlesin qosyp jatsa, oǵan qalaı qol soqpaısyń?!
Keıin bildim, Jaqypjan bulaı etkende alys kókjıekterge kóz salǵan eken. Sol tájirıbeler keıin oblystyq «Jetisý» gazetin basqarǵanda iske jarady. Eldi, jerdi jetik biletinin kórsetti. Qandaı másele kóterilýge tıis, sony dóp basyp taýyp otyrdy. Jaqypjan «Jetisýdyń» shejiresinde eń uzaq redaktor bolǵan adam retinde qurmetteldi. Birqatar bilikti shákirtter tárbıeledi. Qazir sol inileri aǵasynyń jolyn oıdaǵydaı jalǵastyryp jatyr. Bul da oǵan bergen ómirdiń eń úlken syıy.
Sonymen qatar, aýdanǵa qyzmetke barǵanynyń taǵy bir qupııasyn aıtaıyn. Ony «Kókseńgir – Qaıyńdynyń boıtumary» atty hıkaıattar jınaǵyn oqyǵanda anyq ańǵardym. Shyǵarmalary kórkem jazylypty. Seni qolyńnan jetelep, aýyldy aralatady. Ondaǵy júrekteri pák, kóńilderi ashyq, peıildi de meıirli jandardyń shańyraǵyna kirgizedi. Solardyń bárine súıinip, bárine senesiń. Osy kitapty oqyǵannan keıin men onyń jazýshylyq qabiletin birjolata moıyndadym.
2005 jyldyń jazy. Jaqypjan jumys bólmeme qýanyp, óte kóńildi kirdi. Bul – Raıymbek batyrdyń 300 jyldyq mereıtoıyna ázirlenip jatqan kez.
– Aǵa, toı toıǵa ulassyn deseńiz, bizge demeýshilik jasańyz, – dedi aptyǵa sóılep.
– Jaqypjan-aý, máseleni aldymen durystap túsindirshi. Seni erekshe jelpindirip otyrǵan ne nárse?
– Biz «Muqaǵalı» jýrnalyn shyǵaratyn boldyq. Onyń ádebı daıyndyǵy tolyq aıaqtaldy. Endigi jumys qarjyǵa tirelip tur. Ony siz qoldamaǵanda, kim qoldaıdy?! – dedi.
– Mynaýyń keremet jańalyq qoı! Súıinshi suramaısyń ba?! Shirkin, muny Muqaǵalı aǵamyz kórgende qandaı qýanar edi?! Sender durystap bastańdar, men qoldan kelgenniń bárin aıamaımyn, – dep inimdi qushaqtaı aldym. Jaqypjan bastaǵan jigitter ózderiniń ýádesinde turdy. Jýrnal keshe ǵana 10 jyldyq mereıtoıyn atap ótti.
Aıta berseń áńgime kóp. Onyń bárin túgendep, túgel baıandaı almaısyń. Meniń biletinim, jýrnalıst Jaqypjan kezinde talaı aǵalary men ápkelerin kelistire otyryp gazetke jazdy. Endi ol týraly jazý bizdiń jolymyz sııaqty. Sondyqtan, oǵan aǵanyń kózimen qarap, onyń isin aǵanyń sózimen baǵalaýǵa tyrystym. Al qalamgerdiń naǵyz beınesin somdaý keleshektiń enshisinde.
Keńes ÚShBAEV,
farmasevtıka ǵylymdarynyń doktory, professor.