Taıaý arada Vashıngtonda ótken Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi sammıt táýelsiz tarıhyna shırek ǵasyr tolǵaly turǵan Qazaqstanmen birge, búkilálemdik progresshil halyqtar ortasynda mańyzdy oqıǵa boldy. Osy álemdik basqosýǵa qatysýshylar halyqtar taǵdyryna tóngen syn-qaterlerdi oı eleginen ótkizip, ony aýyzdyqtaýdyń joldary men amaldaryn izdedi.
Osydan alty jyl buryn ótken jahandyq únqatysý ıadrolyq qaýipsizdikti barynsha shekteýdiń sharalaryn belgilegen bolatyn. Alaıda, bul saladaǵy problemalar sonda belgilengen mindetter mejesine jaqyndaý ornyna, tipti, alshaqtap ketken sııaqty kórindi.
Osyndaı álemdik asa mańyzdy jáne jaýapkershiligi ólsheýsiz basqosýda halyqaralyq saıasattaǵy kúrdeli ahýal, sanksııalyq qarsy turýshylyq, turaqsyzdyqtyń jańa oshaqtarynyń paıda bolýy men «sozylmaly janjaldardyń» qaıta byqsýy yntymaqtastyqtyń jańa pishinderin izdeýge ıtermelep otyr. Osy turǵydan alǵanda, naq Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń bitimgershilik bastamalary álemge asa qajet jańa lep ákelýde desek, shyndyqtan tym alshaq ketpegenimiz.
Osy sózimizdiń aıǵaǵyndaı, sammıt sheńberinde Elbasynyń «Álem. HHI ǵasyr» manıfesi jarııa etildi. Bul baǵdarlamalyq qujat sammıt alańdarynda keń kólemdi talqylaýlarǵa arqaý bolsa, endi, mine, dúnıejúzindegi beıbit elaralyq qatynastardy qoldaıtyndar tarapynan da balamasy joq bastama retinde baǵalanatyny eshbir kúmán keltirmeıdi.
Osyndaı Jer sharynyń aımaqtarynda qantógisti janjaldarǵa tejeý qoıý joldaryn boljaǵan Qazaqstan basshysynyń BUU otyrysynda jarııa etken usynystary, bizdiń paıymdaýymyzsha, baǵa jetpes baǵdarlama. Shyntýaıtynda, jańa ǵasyr basynda álemde qalyptasqan almaǵaıyp ahýal ıadrolyq qaýipsizdik máselesine beıjaı qaraý búkil adamzat taǵdyryna teris qaraý dep baǵalaýmen teń. О́ıtkeni, alys-beris artyp, ózara tyǵyz baılanysqa túsken memleketter bir-birinen táýelsiz bolyp, adamzat ańsaǵan órkenıet arnasyna tolyq qoly jetýi múmkin emes. Qazaqstan Respýblıkasy atynan onyń basshysyn tereń oılandyryp kelgen asa ózekti problemalardy ashyq ortaǵa salýynyń mańyzy da osynda.
N.Á.Nazarbaev sol BUU minbesinen jarııa etken usynystarynda aspan asty, jer ústin mekendegen adamdardyń búginde óziniń bolashaǵyna alańdap, shıryqqan shıelenisterdiń sheshimin tabýǵa talpynyp jatqan jaıyn ádil jáne dáleldengen mysaldar negizinde baıandap berdi. Adamzat tájirıbesi boıynsha tek qoǵamdyq-saıası turaqtylyq qana jarqyn ómirdi qamtamasyz etýge jol ashatyny progresshil ortaǵa aıan. Álemniń ár shalǵaıyndaǵy elder arasynda dostyq qarym-qatynas ornatý ýaqyt talabyna aınalǵanyn jeke basy men otbasy, jalpy qoǵam bolashaǵyn kózdegender ǵana obektıvti baǵalaı alady.
Bul oraıda, Memleket basshysy N.Nazarbaevtyń baıandamasynda kópultty jáne kópkonfessııaly qazaqstandyqtar aldyna qoıǵan murattaryna umtyla otyryp, beıbit kún astynda jetkinshekterin tárbıeleýden artyq baqyt joq ekenin dáleldeı kele, ony nasıhattap qana qoımaı, HHI ǵasyrdyń qaýip-qaterlerine qarsy kúresýge qabilettiligin senimdi argýmentter arqyly kórsetti.
Táýelsiz Qazaqstannyń shırek ǵasyr tolǵaly turǵan tarıhynda sarabdal saıasatyn tynbaı nasıhattap, halyqaralyq bıik minberlerden únemi izgi nıetti, ıgi ıdeıalar kóterip júrgeni álemge aıan jáne kóziqaraqty orta joǵary baǵalap keledi. Al BUU minberinen jarııa etilgen manıfest te sondaı baǵaly bastamalardyń jalǵasy bolsa kerek.
Bul – eń áýeli álem áleýetin árqıly qıyndyqtarǵa qaramastan, beıbit qatar ómir súrýge, rýhanı, adamgershilik asqaq sezimderdi qurmetteýge shaqyrǵan asa mańyzdy baǵdarlamalyq qujat. Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti adamzat basynan keshken qandy qyrǵyndardan sabaq alyp, órkenıet bolashaǵynyń qantógissiz jolmen damýyna nazar aýdarady. Oǵan ozyq oıly qoǵam ókilderi asa zor yqylas tanytyp otyr.
Qazaqstan Respýblıkasy óz Táýelsizdiginiń tabaldyryǵynan bastap alapat qarýdan bas tartqan tórtkil dúnıedegi tuńǵysh memleket bolýy basqalardy ózinen úlgi-ónege alýǵa shaqyryp turǵandaı. Bizdiń oıymyzsha, bolashaq tańyn oılaǵan orta mundaı belsendilikke tek yqylas bildiredi ǵoı. Ilgeride, atomdy beıbit maqsatta qoldaný baǵdarlamasyn júzege asyrýdy qoldaýshy elderge álemdik saıasatta qoqan-loqy kórsetý arqyly tanylyp kelgen memleketter olar ıadrolyq qarýdy qoldanýǵa umtylýda degen jala japqany jasyryn emes.
Budan 25 jyl buryn Elbasy óz Jarlyǵymen Semeı ıadrolyq synaq polıgonyn japty. Sodan keıin ǵana ıadrolyq derjavalar atom qarýyn synaýǵa shekteý (moratorıı) qoıǵan edi. Al byltyr BUU Bas Assambleıasy Qazaqstannyń bastamasymen Iаdrolyq qarýdan azat álem qurý jóninde deklarasııa qabyldaǵany barshaǵa aıan.
Sondaı-aq, 2015 jyly Qazaqstanda Tómen baıytylǵan ýran bankin qurý týraly ýaǵdalastyqqa qol jetkizildi. Qazaqstan atom qýatyn beıbit maqsattarǵa paıdalanýǵa múddeli ekendigin is júzinde kórsetti. N.Nazarbaevtyń manıfesi búkil álem elderi basshylaryna joıqyn qarýlar túrlerin tejep, tipti, joıýǵa jol silteıdi dep oılaımyn.
Manıfestiń basty maqsatynan oı túıindeıtin bolsaq, ol – der kezinde kóterilgen bastama. Sáýir aıynyń basynda Vashıngton qalasynda ótken Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi sammıtti óte joǵary baǵalaýymyz kerek. Sebebi, sońǵy kezderi ıadrolyq qaýip seıilýdiń ornyna, qaıta kúsheıip barady. Onyń ústine, ıadrolyq qarýdyń jan-jaqqa taraý qaýpi de basym.
Elbasy Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi sammıt aıasynda jarııalaǵan «Álem. HHI ǵasyr» manıfesinde: «BUU-nyń Qarýsyzdaný jónindegi konferensııasy qyzmetiniń jańa strategııasy qajet. Aldymyzda sapaly tur-ǵydan jańa qater – sodyrlardyń qolynda asa qaýipti qarýǵa aınalýy yqtımal kıberqylmysty alastaýmen aınalysý mindeti tur», dep shegeleı aıtqany da osyndaı túıindi máseleden týyndaǵan edi. О́ıtkeni, ıadrolyq qarýdyń júgensizderdiń qolyna túsip qalý qaýpi de oılandyrady.
«Álem. HHI ǵasyr» manıfesi N.Nazarbaevtyń Karnegı qorynyń shtab-páterinde AQSh-tyń qoǵam jáne saıası qaıratkerlerimen ótken kezdesýinde jan-jaqty talqylandy. Bul óz kezeginde AQSh sııaqty alyp memlekettiń ıadrolyq qarýdyń taratylýynyń arty úlken qaýipke ulasatynyn tereń túsinip otyrǵandyǵyn bildiredi. Al Elbasynyń atalǵan sammıt aıasynda manıfest jarııalaıtyn jóni de, joly da bar. Sebebi, osydan shırek ǵasyr ýaqyt buryn Qazaqstan – ıadrolyq qarýdan bas tartý týraly sheshim qabyldaǵan memleket retinde óziniń resmı saıasatynda mámilegerlik, beıbit bastamalarymen jahanǵa jan-jaqty saraptalǵan qadamdar jasady.
Elbasynyń manıfesindegi taǵy bir beıbit orta nazaryna qonymdy oı – ol ıadrolyq qarýǵa qatysty bılik basyndaǵylardyń jaýapkershiligi týraly ekenin batyl aıtýynda bolsa kerek. «Memleketter arasyndaǵy barlyq talas-tartystardy retteý úshin negiz beıbitshilik pen qaýipsizdik úshin teńdeı jaýapkershilik, ózara qurmet jáne ishki iske aralaspaý qaǵıdattaryna negizdelgen beıbit únqatysýlar men konstrýktıvti kelissózder bolýy kerek», degendi aıta otyryp, Elbasy tarapynan meılinshe mámilegerlik tásilderge kóbirek júginý kerek ekendigin, kóregendikti, álem turǵyndarynyń barshasyna degen qamqorlyqty kóremiz.
Bul rette manıfestiń mańyzyn álem halqy jan-jaqty taldap, tarazylap, oń baǵalaǵany jón bolar edi. Adamzattyń, álemniń tynyshtyǵyna alańdaýshylyq jáne osy zamandaǵy qaýipsizdiktiń ótkir máselelerin jumsartý týraly qundy usynystary bar onda.
N.Á.Nazarbaev manıfesinde 2016 jyly Qazaqstanda BUU-nyń joǵary deńgeıdegi halyqaralyq konferensııasyn shaqyrýdy usynady. «HHI ǵasyrda qıratyp, búldirýge ákeletin soǵystar men janjaldardyń aldyn alý maqsatynda halyqaralyq quqyqtyń qaǵıdattaryn qýattaý kerek. Aqyl men únqatysýǵa, sabyrlylyq pen parasat-paıymǵa shaqyrý jahandyq álemge qarsylardyń aqparattyq shabýyldarynyń qurbandyqtaryna aınalmaýy tıis. HHI ǵasyrda álemge tynyshtyq kerek!» – degen sózi endi kezek kúttirmeıtin jáne dereý qolǵa alatyn másele. Oıymyzdy túıindeı kele aıtarymyz, Qazaqstan basshysy endigi jerde ıadrolyq qaýipsizdikke qatysty sózden iske kóshý kerek ekendigin manıfeste kórsetip berdi.
Táýelsizdigimizdiń mereıtoıy qarsańynda Elbasynyń BUU bıik minbesinen adamzattyń asa ózekti problemasy týraly manıfest jasaýy sońǵy shırek ǵasyrdaǵy Qazaqstannyń asqaq mártebesin aıqyndaıtyny anyq. Kim bolsyn, álem elderi men násil jáne dinı ustanymdar qalaısha shıelenisip jatqandyǵyn erekshe tolqynyspen oı eleginen ótkizýde. Barshamyzdy úreılendiretin álemniń túpkirlerindegi qandy qaqtyǵystar oshaǵy paıda bolyp jatýynda. Osylaısha, álem alańdatarlyq jaǵdaıdy bastan ótkizý ústinde.
Áıtse de, bizdiń erteńgi kúnnen úlken úmitimiz bar. Olaı deıtinimiz, Elbasynyń beıbitsúıgish saıasatynyń áleýetine erekshe senim artamyz. Jurtshylyq jaqynda ǵana Vashıngtonda ótken Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi sammıtti jiti qadaǵalap otyrdy. Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń osy alqaly jıyn barysynda jarııa etken beıbit bastamasyna álem turǵyndary taǵy bir márte kóz jetkizdi.
Qazaqstan Prezıdenti «Álem. HHI ǵasyr» atty manıfesinde: «Semeı ıadrolyq polıgonyn jabý týraly kúrdeli sheshim qabyldaǵan memleket qaıratkeri retinde, men álemdik lıderler men búkil halyqaralyq qoǵamdastyqqa aqyl-parasatqa júginińder degen ótinishpen qaıyrylyp otyrmyn», degen-di. Shynynda, osy jıyndaǵy Prezıdenttiń eger de soǵys bola qalǵan kúnde jeńimpaz bolmaıdy jáne bola almaıdy, onda bári de jeńiledi degen tujyrymdy oıyn álemdik qyrǵyn qarý áleýetinen habardar adamdar tolyq quptaıdy.
Elbasynyń «Álem. HHI ǵasyr» atty manıfesiniń mańyzy óte zor. Qazaqstannyń bastamasy boıynsha ótken jyly BUU Bas Assambleıasy Iаdrolyq qarýdan azat álem qurý týraly jalpyǵa ortaq deklarasııa qabyldady. Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń manıfesi arqyly taǵy da bizdiń eldiń beıbit bastamasy álemdik deńgeıde joǵary baǵalandy. Tarıhshy ǵalym retinde aıtarym, táýelsizdigimizge shırek ǵasyr tolǵaly otyrǵanda Qazaqstan Prezıdenti N.Nazarbaevtyń irgeli usynystary álemdik órkenıet qazynasynan tıesili ornyn alatyny ábden aıan.
Nurtaza ABDOLLAEV,
Q.Jubanov atyndaǵy Aqtóbe óńirlik memlekettik ýnıversıtetiniń professory,
tarıh ǵylymdarynyń doktory
Aqtóbe oblysy