Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev 2006 jyldyń qazanynda ótken Qazaqstan halqy Assembleıasynyń XII quryltaıynda «Úshtuǵyrly til» týraly jobany jarııa etken bolatyn. Sonymen qatar, 2007 jylǵy «Jańa álemdegi jańa Qazaqstan» atty halyqqa Joldaýynda da «Tilderdiń úshtuǵyrlylyǵy» atty mádenı jobany kezeń-kezeńmen iske asyrýdy usyndy. Iаǵnı, bul baǵdarlamalardyń basty ıdeıasy Qazaqstandy búkil álem halyqtaryna úsh tildi birdeı paıdalanatyn joǵary bilimdi memleket retinde tanytý edi. Atap aıtatyn bolsaq, olar: qazaq tili – memlekettik til, orys tili – qarym-qatynas tili jáne aǵylshyn tili – damyǵan memlekettermen tereze teńestirip, solardyń qataryna qosylý úshin qajet. Qarapaıym tilmen aıtqanda, qazaq tildi damytý kerek, orys tilin qoldanamyz jáne aǵylshyn tilin úırenemiz. Eger Elbasymyz qurǵan jospar halyq tarapynan qoldaý tabatyn bolsa, onda elimiz úlken jeńisterge jeteri aıdan anyq. Birinshiden, tilderdiń birligi halyqtardyń birligine alyp keledi degen úmittemin.
Elimizde qazaq, orys, aǵylshyn tilderi teń ustalsa, elimiz ekonomıkalyq jaǵynan da belesterdi baǵyndyrary anyq. Sońǵy jyldardaǵy elimizdiń eleýli jeńisteriniń biri EKSPO-2017 kórmesinen keıingi ásem qurylystar qaıda qalady dep oıladyńyzdar ma?! Al sol ǵımarattar Azııanyń bıznes ortalyǵyna aınalǵaly tur. Ol ortalyqtyń resmı tili – aǵylshyn tili bolyp sanalmaq. Bul elimizdegi týrızmniń damýyna alyp keler birden-bir jol.
Ekinshiden, lıngvıstıka ǵylymynda, kóp til biletin adamnyń oılaý aýmaǵy, oı órisi keń bolatyny dáleldengen. Adam ár tildi úırene otyryp sol tildiń mádenıetimen, salt-dástúrimen tanysady. Qazaqtyń batyry, jazýshy Baýyrjan Momyshuly «Qansha til bilseń, sonsha ret adamsyń», – degen eken. Sol sebepti ár azamat ózge tilderdi ózi úshin úırenýi kerek.
Úshinshiden, qazir úsh tildi meńgerý zamannyń talabyna aınalyp bara jatyr. Mysaly, men ózim oqıtyn bizdiń mektepte úsh til tereńdetilip oqytylady. Al qazir qazaq tilinde joq kóp aqparat orys, aǵylshyn tilderinde tabylyp jatady. Sol sebepti, «Til – bilimniń qaınar kózi» dep aıtsaq qatelespeımiz. Ýaqyt ótken saıyn úsh tildi meńgerý tańǵalarlyq jáıt bolýdan qalýda. Bul bizdiń elimiz úshin jaqsy bolmasa jaman emes. Iаǵnı, úshtuǵyrly til el úmitin alǵa súıreıtin jelken!
Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaev «Qazaqstan-2050» strategııasynda da úshtildilikti negizgi maqsat etip aldy. Sebebi, aǵylshyn tili álemdegi eń keń taraǵan til. Shamamen bul tilde jer betinde bir mıllıardtan astam adam sóıleıdi eken. Álemdegi ekonomıkasy damyǵan memleketter – Ulybrıtanııa men AQSh-tyń memlekettik tili. Sonymen qatar, ondaǵan memleketterdiń resmı tili. Dúnıedegi barlyq aýdarma shyǵarmalardyń, aqparattardyń 33 paıyzy aǵylshyn tilinen aýdarylsa, 15 paıyzy fransýz tilinen, al 1 paıyzy ǵana nemis tilinen aýdarylady. Bul statıstıkalardan-aq aǵylshyn tilin meńgerýdiń qanshalyqty mańyzdy ekenin, aqparat pen bilimniń barlyǵy da sol tilde ekenin túsinýge bolady. Aǵylshyn tilin biletin adam jer júzinde bir mıllıard adammen erkin kommýnıkasııaǵa túse alady degen sóz.
Biraq ózge tildi úırenemin dep júrip óz tilimizdi de umytý durys emes. Qurmetti aqynymyz Qadyr Myrza-Álıdiń:
Ana tiliń – aryń bul,
Uıatyń bop tur bette.
О́zge tildiń bárin bil,
О́z tilińdi qurmette, – degen tujyrymy barlyǵymyzǵa qoıylatyn talap. Sol sebepti til – qaı ulttyń bolmasyn tarıhy men taǵdyry, tálimi men tárbıesiniń túp tamyry ekenin jadymyzda saqtaýymyz kerek. Eger halqymyz úshtildilikke kóship, Elbasymyzdyń saıasatyn qoldaıtyn bolsa, Qazaqstannyń damyǵan 30 memlekettiń qataryna qosylatynyna men kámil senemin.
Qanat ISABEK,
N.Nurmaqov atyndaǵy mamandandyrylǵan mektep-ınternattyń 10-synyp oqýshysy
QARAǴANDY