Maqsat – ekonomıkalyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý

Júıeli túrdegi baqylaýsyz azamattardyń, qoǵam men memle­ket­tiń múddesi úshin bıýdjet saıasatyn tabysty iske asyrý múmkin emes. Jańa álemdik syn-tegeýrinderge beıimdelgen ekonomıkanyń ózgerip otyrýy qarjylyq baqylaýdyń tetikteri men aspektilerin jetil­dirýge baılanysty bolady. 1996 jyly Memleket basshy­synyń Jarlyǵymen Respýb­lıkalyq bıýdjettiń atqarylýyn baqylaý jónindegi esep komıteti­niń qury­lýy­­men memlekettik qar­jy­lyq baqylaýdyń qazaq­stan­dyq júıesiniń damý tarıhynda jańa bir paraq ashyldy. О́tken 20 jyl ishinde Tuńǵysh Prezıdent – Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń turaqty kóńil bólýi men qoldaýynyń arqa­synda, Esep komıteti bıýdjet júıe­si tıimdiliginiń artýyna jáne bıýd­jet qarajatyn alýshylardyń qar­jy tártibiniń jaqsarýyna yqpal ete­tin, memlekettik basqarý­dyń táýel­siz ári pármendi organyna aınaldy. Elimiz táýelsizdik alǵan alǵash­qy jyldary, ıaǵnı 1996 jylǵa de­ıin memlekettik qarjylyq baqy­laýdy Qarjy mınıstrliginiń Bas baqylaý-tekserý basqar­ma­sy, keıinnen Qazaqstan Respýb­lıka­sy­nyń Memlekettik qarjylyq baqy­laý komıteti júzege asyrdy. Sol kezderi Qazaqstan qatal daǵ­darys pen joǵary ınflıasııanyń saldaryn bastan keshirip jatqan. Ol memlekettik kiris deńgeıiniń tómendeýinen, qarjy jaǵdaıynyń jáne memlekettik mekemeler men kásiporyndar tártibiniń nasharlaýynan, salyqtyq ákimshilendirýdiń álsizdiginen kóringen bolatyn. Ekonomıkalyq jáne áleýmettik qatynastar júıesi tolyǵymen ózgerip, atalǵan faktorlardyń barlyǵy bıýdjet salasynyń damýyn tejegen edi. Osyǵan baılanysty, Memleket basshysynyń tikeleı tapsyrmasymen naryqtyq ekonomıkaǵa kó­shý jaǵdaılarynda túsimderdiń tolyqtyǵy men memlekettik qara­jattyń paıdalanylýyn baqylaýdy qamtamasyz etýge qabiletti, táýelsiz memlekettik organ qalyptastyrý jumystary bastaldy. 1995 jylǵy 30 tamyzda res­­­pýb­lıkalyq referendýmda qa­byldanǵan Konstıtýsııada Respýblıkalyq bıýd­jettiń atqarylýyn baqylaý jónindegi esep komıtetin qurý úshin negizder qalandy. Onyń tóraǵasy men múshelerin Prezıdent pen Par­lamenttiń taǵaıyndaýy Esep komıtetiniń Úkimetten jáne mem­lekettik bıliktiń basqa da at­qarýshy tarmaǵynan táýelsizdigin belgilep berdi. Prezıdenttiń 1996 jylǵy 19 sáýirdegi Jarlyǵymen Memleket basshysyna tikeleı baǵynatyn jáne esep beretin Esep komıteti týraly, onyń negizgi fýnksııalary men mindetterin aıqyndaıtyn ereje bekitildi. Sondaı-aq, óziniń mazmuny boıynsha Úkimettiń esebine qorytyndy bolyp tabylatyn, respýblıkalyq bıýdjettiń atqarylýy týraly esepti bekitýge usyný jolymen Esep komıtetiniń Parlament aldyndaǵy eseptiligi belgilendi. Uıymdastyrýdaǵy qıyndyqtar men elimizde mundaı qurylymnyń jumys isteý praktıkasynyń bolmaýy­na, organnyń jańadan qurylǵanyna qaramastan, 1996 jyldyń mamyrynda kiristerdi qalyptastyrýdyń durystyǵy men jer qoınaýyn qorǵaýdyń jáne mıneraldy-shıkizat bazasyn óndirýdiń  respýblıkalyq qoryna bólingen qarajattyń nysanaly paıdalanylýy máselesi boıynsha tekserý júrgizdi. Parlamentke 1995 jylǵy respýblıkalyq bıýdjettiń atqarylýy týraly Esep komıtetiniń esebi usynyldy. Bıýdjettiń eleýli tapshylyǵy jaǵdaıynda Esep komıteti mem­lekettik menshikti tıimdi basqarýǵa jáne resýrstardyń ońtaıly paıdalanylýyna baǵyttalǵan is-sharalarǵa belsendi qatysty. Úkimetke bıýdjet zańnamasyn jetildirý jóninde usynymdar jibere otyryp, normatıvten tys shyǵystardyń jolyn kesýdi, zańsyz paıdalanylǵan jáne nysanaly maqsaty boıynsha paıdalanylmaǵan qarajattyń bıýdjetke ótelýin qamtamasyz etti. Memleket basshysy bastamashylyq jasaǵan reformalardyń júzege asyrylýy Qazaqstannyń ekonomıkasyna turaqtandyrýshy yqpal etti. Bul rette memleket kiristeri men shy­ǵystaryn baqylaýdyń kúsheıtilýi de mańyzdy ról atqardy. Respýblıkalyq bıýdjetke túsetin túsimderdiń ósýi, áleýmettik jáne óndiristik ınfraqurylymnyń qar­qyndy damýy, sondaı-aq, turǵyn úı qurylysynyń jandanýy jaǵdaıynda bıýdjet qarajatynyń jumsalýyn baqylaý tetikterin jetildirý, Esep komıtetin sapalyq jáne sandyq turǵydan nyǵaıtý, onyń ókilettikterin keńeıtý talap etildi. Baqylaýshy organdar fýnksııa­larynyń arajiginiń ajyratylmaýyn, ádisnamany ázirleý jónindegi ókilettikterdiń bolmaýyn, qarjylyq eseptilik baqylaýynyń jekelegen elementteri ǵana bar sáıkestik baqylaýyn júrgizýdi qosa alǵanda, birqatar másele rettelmegen bolatyn. Qazaqstannyń naryqtyq qaty­nastardyń álemdik arenasyna shy­ǵýy jáne onyń talaptaryna sáıkes, ekonomıkamyzdy túrlendirý mem­lekettik bıýdjetti baqylaý boıynsha ozyq sheteldik tájirıbeni zerdeleýdiń jáne engizýdiń qajetti­ligin aldyn ala aıqyndady. Máselen, 2000 jyly Esep ko­mı­teti 192 eldiń joǵary aýdıt organdarynyń basyn qosqan, Joǵary aýdıt organdarynyń halyqaralyq uıymy – INTOSAI, Azııa jáne Tynyq muhıty óńiriniń 46 eliniń ókilderin biriktirgen Azııa joǵary aýdıt organdary uıymy – ASOSAI jáne TMD-ǵa qatysýshy memleketterdiń joǵary qarjy baqylaý organdary basshylary keńesi sııaqty halyqaralyq uıymdardyń tolyqqandy múshesi boldy. Baqylaýdyń (aýdıttiń) halyq­aralyq standarttarynyń qolaıly erejelerin engizý jáne memlekettik baqylaý júıesin damytýǵa kedergi keltiretin máselelerdi sheshý maq­satynda, 2001 jyly Qazaqstan Res­pýblıkasynda respýblıkalyq jáne jergilikti bıýdjetterdiń atqa­rylýyn baqylaý júıesin damytýdyń tujyrymdamasy bekitildi. Ony iske asyrýdyń mańyzdy qory­tyndylarynyń biri – 2002 jyly «Respýblıkalyq jáne jergilikti bıýd­jetterdiń atqarylýyn baqylaý týraly» zańnyń qabyldanýy boldy, ol baqylaýdyń negizgi qaǵıdattaryn, tıpterin, úlgileri men standarttaryn, Esep komıtetiniń jáne memlekettik baqylaýdyń basqa da organdarynyń qyzmetin uıymdastyrýdyń jáne ózara qarym-qatynastarynyń negizderin bekitti. Joǵaryda kórsetilgen zańnyń normalary 2004 jyly qabyldanǵan Bıýdjet kodeksine ımplementasııalandy. Esep komıteti joǵary qar­jy baqylaý organynyń már­tebesin aldy. Buǵan qosa, Esep komıtetine respýblıkalyq bıýd­jettiń atqarylýyn, memlekettik organ­dardyń strategııalyq jos­parlarynyń, memlekettik jáne bıýdjettik baǵdarlamalardyń is­ke asyrylýyn baǵalaý jóninde, sondaı-aq, bıýdjet jáne Ulttyq qor qarajatynyń tıimdiligine, sáı­kestigine, respýblıkalyq bıýdjetke túsetin túsimderdiń tolyqtyǵy men ýaqtylyǵyna, baqylaý obek­ti­leriniń esepke alý men esep­tilikti júrgizýiniń anyqtyǵy men durys­tyǵyna baqylaý júrgizý jóninde fýnksııalar berildi. Sheteldik tájirıbeniń negizinde ázirlengen Memlekettik qarjylyq baqylaý standarttarymen baqylaý júrgizýge qoıylatyn biryńǵaı talaptar men qaǵıdattar belgilendi. Qar­jylyq baqylaýdyń barlyq organ­darynyń atalǵan standarttardy saqtaýyn baqylaý Esep komıtetine júkteldi. Keıingi jyldar ishinde Esep ko­mıteti baqylaý, taldamalyq já­ne zertteý qyzmetin ulǵaıtyp, mem­le­kettik qarjylyq baqylaýdyń pármendi júıesin qurý jóninde is-sharalar júrgizdi. Respýblıkalyq bıýdjetti at­qarý kezinde jol beriletin buzý­shylyqtardy anyqtaý ádisteri tereń taldaýdy, sondaı-aq, onyń nátıjeleri boıynsha usynystar men usynymdardy ǵylymı negizdeýdi talap etkenin eskere otyryp, 2007 jyly Esep komıtetiniń janynan «Qarjylyq buzýshylyqtardy zertteý jónindegi ortalyq» RMK quryldy. Esep komıteti baqylaý is-shara­laryn júrgizý barysynda óńirlerde pármendi syrtqy qarjylyq baqy­laýdyń joqtyǵy, jergilikti bıýdjetter shyǵyndary jyl saıyn ulǵaıǵanymen, sol kezde jumys istegen máslıhattardyń tekserý komıssııa­lary qyzmetiniń tıimsizdigi týraly birneshe márte eleýli eskertýler aıtqan bolatyn. Biz tekserý komıssııalaryn táýel­siz organdar retinde ınstıtýttyq turǵydan kúsheıtýdiń, zańnamaǵa tıisti ózgerister engizý arqyly jergilikti bıýdjetter qarajatynyń jumsalýyn baqylaý máselelerinde olardyń rólin arttyrýdyń qajettigi týraly málimdegen edik. Atalǵan máselede Memleket basshysy bizge qoldaý kórsetip, 2011 jylǵy 2 mamyrda Jarlyqqa qol qoıdy, onda memlekettik organdar bolyp tabylatyn tekserý komıssııalaryn qurý kózdeldi. Bıylǵy jyly tekserý komıs­sııalarynyń qurylǵanyna bes jyl tolady. Olar qurylǵan ýaqyttan bastap, qyzmetin jetildirý jáne memlekettik basqarý júıesindegi rólin kúsheıtý boıynsha aýqymdy jumystar jasaldy. Sóıtip, qysqa merzim ishinde formaldy túrde jumys jasap jatqan qurylymnan jergilikti bıýdjetterdiń atqarylýyna tıimdi syrtqy memlekettik baqylaýdy júzege asyratyn tolyqqandy mem­lekettik organdarǵa aınaldy. Bıýdjet prosesiniń damýyna  baılanysty, bıýdjet qarajaty men memleket aktıvteriniń basqarylýyn, bıýdjettik baǵdarlamalar ákimshileri men kvazımemlekettik sektor sýbek­tileriniń olarǵa júktelgen fýnksııalar men mindetterdi iske asyrý jónindegi qyzmetin baǵalaý barynsha mańyzdy bola bastady. Halyqaralyq praktıkaǵa sáıkes, atalǵan máselelerdiń sheńberi aý­dıttiń quzyretine jatady. Prezıdent N.A.Nazarbaev «Qa­­­zaqstan-2050» Strategııasy –  qa­lyptasqan memlekettiń jańa saıa­sı baǵyty» atty Qazaqstan hal­qy­na Joldaýynda, «Qazaqstan Res­pýblıkasynda memlekettik aýdıtti engizý tujyrymdamasyn bekitý týraly» 2013 jylǵy 3 qyrkúıektegi Jarlyǵynda ozyq álemdik tájirıbeniń negizinde memlekettik aýdıttiń ke­shendi júıesin qurý jóninde reforma jarııalady. Aýdıttiń jańa júıesin engizý bes ınstıtýttyq reformany júzege asy­rý boıynsha «100 naqty qadam» Ult Jospary qadamdarynyń birinde de bekitilgen. Nátıjesinde ótken jyldyń qarasha aıynda qabyldanǵan «Memlekettik aýdıt jáne qarjylyq baqylaý týraly» zańmen Esep komıteti onyń erejelerin iske asyrýǵa kiristi. Eger, aldyńǵy jyldary jú­­zege asyrylǵan qarjylyq ba­qylaý, eń aldymen, zańnama buzý­shy­lyqtary, belgilengen normalar men rásimderden aýytqýlar fakti­lerin ashýǵa baǵyttalsa, engizilip jatqan memlekettik aýdıt tek buzýshylyqtardy joıýǵa ǵana emes, sonymen birge, olardyń aldyn alýǵa, barynsha azaıtýǵa yqpal etý maqsatyn kózdeıdi. Atalǵan zańnyń sheńberinde Esep komıtetine respýblıkalyq bıýdjet jobasyn qalyptastyrýdyń sapasy men aıqyndyǵyn qamtamasyz etýge, shoǵyrlandyrylǵan qar­jy­­­lyq eseptilikti jasaýdyń anyq­tyǵyn, kvazımemlekettik sektor sýbektileri strategııalarynyń iske asyrylýy men memlekettik organdar qyzmetiniń tıimdiligin baǵalaýǵa baǵyttalǵan jańa fýnksııalar jáne basqa da fýnksııalar berildi. Buǵan qosa, memlekettik aýdıttiń jáne qarjylyq baqylaýdyń joǵary organy retinde Esep komıtetine memlekettik aýdıt jáne qarjylyq baqylaý organdaryn úılestirý, olardyń qyzmetin baǵalaý, Prezıdent Ákimshiliginiń kelisimi boıynsha tekserý komıssııalarynyń tóraǵalaryn taǵaıyndaýǵa usynym berý jónindegi ókilettikter berildi. «Memlekettik aýdıt jáne qar­jylyq baqylaý týraly» zańnyń mańyzdy baǵyttarynyń biri – mem­lekettik aýdıt jáne qarjylyq baqylaý júıesi qyzmetkerleriniń biliktiligin arttyrý, memlekettik aýdıtorlardy táýelsiz sertıfıkattaý júıesin engizý. Sertıfıkat bilimin rastap, Memlekettik aýdıtorlardy sertıfıkattaý jónin­degi ulttyq komıssııanyń oń qory­tyndysy alynǵannan keıin ǵana beriletin bolady. Ulttyq komıssııanyń quramyna Prezıdent Ákimshiliginiń, Parlamenttiń, Úki­mettiń, Esep komıtetiniń jáne Qarjy mınıstrliginiń ókilderi kiredi. Esep komıteti onyń jumys organy bolyp belgilendi. Esep komıtetiniń janynda buryn jumys istegen Úılestirý keńesi Memlekettik aýdıt jáne qarjylyq baqylaý organdarynyń úılestirý keńesine qaıta ózgertildi, qazir onyń sheshimderi usynymdyq sıpatta emes, mindettilik sıpatyna ıe. Aǵym­daǵy jyldyń aqpan aıynda Esep komıtetinde alǵashqy otyrysy ótkizilip, onda memlekettik aýdıtti engizý, memlekettik aýdıtorlardy sertıfıkattaý, biryńǵaı aqparattyq derekqordyń jumys isteýi máseleleri qaraldy jáne qorytyndylary bo­ıynsha olardy iske asyrý jóninde naqty tapsyrmalar berildi. Osylaısha, Esep komıteti 20 jyl ishinde ámirshildik-ákimshildik tásilderden baqylaýdyń naryqtyq ádisterine, bıýdjet salasynyń qazirgi talaptaryna sáıkes keletin, aýdıttiń jańa qurylymyn qurýǵa deıingi damýdyń birneshe satysynan ótti. Esep komıteti óz qyzmetin bastaǵan kezden beri 26,0 trln. teńgeden asa bıýdjet qarajaty men memle­ket aktıvterin qamtı otyryp, barlyǵy 734 baqylaý is-sharasyn júrgizdi. Baqylaýdyń nátıjeleri boıynsha anyqtalǵan qarjylyq buzýshylyqtardyń jalpy somasy 4,0 trln.-nan astam teńgeni qurady, shamamen 316,4 mlrd. teńge bıýdjetke qalpyna keltirildi. Elimiz táýelsizdik alǵan kezeń­de Esep komıteti qalyptasty, res­pýblıkalyq bıýdjet shyǵys­tarynyń, memleket aktıvteriniń, salyqtyq jáne kedendik ákimshilen­dirýdiń barlyq baǵyttary boıynsha baǵalaýdy qam­tamasyz ete otyryp, memlekettik aýdıttiń jáne qarjylyq baqylaýdyń joǵary organy retinde óz mártebesin nyq bekitti. Árbir aýdıtorlyq is-sharanyń qorytyndylary boıynsha biz oryndalýy mindetti, bıýdjet zańnamasyn jetildirýge, sybaılas jemqorlyqtyń jolyn kesýge jáne aldyn alýǵa baǵyttalǵan usynymdar men tapsyrmalar ázirleımiz. Bul rette respýblıkalyq bıýdjettiń atqarylýy týraly esepterdi, júrgizilgen mem­lekettik aýdıttiń jáne qarjylyq baqylaýdyń nátıjelerin jarııalaý jolymen qyzmettiń ashyqtyǵy men aıqyndyǵyn qamtamasyz etý máselelerine erekshe kóńil bólinedi. Jalpy alǵanda, Esep komıteti Memleket basshysynyń tapsyrmalaryn oryndaýǵa jáne elimizdiń eko­nomıkalyq qaýipsizdigine yqtımal qaýip-qaterlerge den qoıýǵa udaıy daıyn bolýymen qatar, budan 20 jyl burynǵydaı, óz qyzmetin údemeli jetildirý baǵytyn ustanady. Qozykórpesh JAŃBYRShIN, Esep komıtetiniń tóraǵasy, ekonomıka ǵylymdarynyń doktory