Tula boıy namystan jaratylǵan

Seksen jyldan astam tarıhy bar qazaq boksynda qol jetkizilgen tolaǵaı tabystar ushan-teńiz. Sol jemisti jetistikterdi jetelep jetkizgen eren erle­rimiz de jeterlik. Olardyń qataryn Olımpıada, Ýnı­versıada jáne Azııa oıyndary, álem, Eýropa, Azııa jáne KSRO chempıonattary sekildi básireli básekelerdiń jeńimpazdary men júldegerleri toltyrady. Al bizdiń búgingi keıipkerimiz Ábdisalan Nurmahanov osy atalǵan dúbirli dúrmekterdiń birde-birinde moınyna altynnan alqa taqpady. Birde-bir Olımpııalyq oıyndarǵa, álem jáne qurlyq chempıonatyna qatysqan joq. Onyń sportshylyq mansabyndaǵy bar bıigi Keńes Odaǵy birinshiliginde 2 ret kúmis, 2 ret qola (munyń biri Spartakıadanyń da júldesi boldy) medaldar jeńip alý­men shekteldi. Biz «altyn alqa» degende, tek qaharman qan­dasymyzdyń Azııa jáne Afrıka sportshylarynyń nebári eki kezek ótkizilip, jalǵasyn tappaı qalǵan GANEFO oıyndarynyń birinshi týrnırinde chempıon bolǵa­nyn ǵana aıta alamyz. Biraq Ábdisalan aǵanyń ulttyq boksymyzdaǵy orny ózinen buryn KSRO chempıonatynda respýblıkaǵa tuńǵysh qola, kúmis jáne altyn medaldardy alyp bergen aldyndaǵy aǵalarynan da, joǵaryda aıtylǵan aıtýly alamandarda birneshe márte top jarǵan keıingi inilerinen de eshqashan tómen bolǵan emes. Sebebi, kóziniń tirisinde-aq aty ańyzǵa aınalǵan ol tutas bir dáýirdiń keskin-kelbetin tanytatyn tolymdy tulǵasy, sporttyń osy túriniń naǵyz qozǵaýshy kúshi retinde halqynyń jadynda máńgige qalyp qoıdy. Qalyń eline «qazaq boksynyń qaharmany» retinde tanylǵan Ábdisalan aǵa, budan 14 jyl buryn qapııada kóz jumyp ketpegende, búgin týra seksenniń seńgirine shyǵyp otyrǵan bolar edi... Teginde bardyń tegi ozary belgili. Balalyq shaǵy qasıetti Túrkistan topyraǵynda ótken Keńes Odaǵy sekildi alyp eldiń bolashaq atan jyǵar aıbyndy ulanynyń soıy da sondaı surapyl kúshi bar atadan edi. Arǵy babalarynyń bári arys­tandaı aıbatty, jolbarystaı júrekti jandar esebinde el esinde qalǵan onyń óz ákesi Nurmahan da boıy eki metrge jetetin apaıtós adam bolǵan eken. Ol zamanynda aty álemge áıgili Qajymuqannyń janyna ilesken atqosshy-serik­te­riniń birine aınalypty. Kóne Torǵaı óńirinde ósip-óngen Nurmahan ótken ǵasyrdyń 30-shy jyldarynyń basynda qazaq jerin jegi qurttaı jalmaǵan asharshylyq saldary­nan bir túnde túp kóterilip, oń­tústik ólkege qaraı údere kó­shedi. Bir bel asyp bekimeı, eki bel asyp ekileı qozǵalǵan kósh jolaı esh jerge aıaldap, turaqtaı almaı, О́zbekstannyń eń túpki tústigindegi Ámýdarııa aýmaǵyna baryp taban tirep, bir-aq toq­taıdy. Osynda balyqshylyq degen ózi úshin múl­de jańa kásipke den qoıǵan Nurmahannyń otbasy birtindep es jıyp, el qataryna qosyla bastaıdy. Sonyń arqa­synda burynnan qara-qurasy quralyp qalǵan ba­lalarynyń sońynan taǵy da jetkinshekter ere túsedi. Keleshek qazaq boksynyń  naǵyz arqasúıer aıbyny men madaq tutar maqtanyshy atanatyn Ábdisalan 1936 jyldyń 19 sáýiri kúni osy Surhandarııa oblysyna qarasty Shýrchı degen aýdannyń Kúltafa atty eldi mekeninde shańyraqtaǵy toǵyz balanyń segizinshisi bolyp dúnıe esiginen attaıdy. Otbasyndaǵy basqa balalardan bir ereksheligi, aralarynda Ámirov degen tekti almaı, óz ákesiniń atyna jazylǵan jalǵyz Ábdisalan bolypty. Budan keıin kóp uzamaı Nur­mahan áýleti munda selbesip kelgen aǵaıyndarymen birge «elge jetip alý» degen maqsatpen keri qaraı kósh túzeıdi. Sońynda olardyń kún-tún demeı júrip otyrǵanda jetip toqtaǵan jeri Túrkistan ma­ńaıy bolady. Bala Ábdisalan osynda júrip ózi quralyptas qurdastarymen alysyp-julysyp oınap, kúreske de túse bas­taıdy. Biraq onyń sporttyń alýan túrinen saıysqa túsip, ózin ár salada synap kórýi 50-shi jyl­dardyń basynda Nurmahan otbasynyń Túrkistan qalasyna birjola qonys aýdaryp, turaqtap qalýynan keıin ǵana júzege asady. Ádepkide biraz ýaqytyn bas­ketbolǵa jumsaǵan Ábdisalan kún­derdiń kúninde kerilgen arqan, kel­saptaı qolǵapqa baǵynǵan boks atty qudiretti sport túri bar ekenin bilgen kezinde bárin tastaı salyp, osylaı qaraı aýyp ketedi. Buǵan ózinen birneshe jas úlkendigi bar Moldabek Qural­baev esimdi jasóspirim jigitpen kóshede kezdesip, shekisip qalýy birinshi sebep bolǵan sııaqty. Sol Moldabek jańa tanysqan jas dosyna bokstyń eń alǵashqy álippesin úıretip, ózinshe ma­shyqqa baýlıdy. Osynda júrip birinshi ret boks qolǵabyn kı­ip, qumǵa toltyrylǵan qapty soq­qylaıdy. Ekeýi keıinirek Kon­stantın Gradopolovtyń boks týraly oqýlyq kitabyn qolǵa túsirip, sol boıynsha tálim alýǵa kirisedi. Degenmen, Ábdisalan naǵyz boks­pen 1953 jyldyń kúzinde Almatyǵa oqýǵa kelgen kezinde ǵana shyndap shuǵyldana bas­tady. Áýelgide mashınıst ma­man­dyǵyn meńgerý úshin te­mir­jol tehnıkýmynyń tabal­dy­ryǵynan attaǵan ol tap osy boks­­tyń saldarynan ony úshinshi kýrsqa jetkeninde tastap ke­tip, oqýdy deneshynyqtyrý teh­nıkýmynyń ekinshi kýrsynan jalǵastyrdy. Buǵan Qazaq mem­lekettik ýnıversıtetiniń zań fa­kýltetinde oqıtyn Ápsemet degen aýyldas aǵasynyń yqpaly kúshti boldy. Bir kúni ol Ábdisalandy qo­lynan jetektep, sol kezdiń ózin­de ataǵy dúrildep turǵan jat­tyqtyrýshy Davletkereı Mýl­laevtyń ózine ákeldi. Sóıtse, Sol­­tústik Kavkazdan qýǵyn-súr­gin lańymen Qazaqstanǵa kelip qalǵan malqar mamanymen jaqsy tanystyǵy bar eken. Basynda Taldyqorǵanǵa túsken bapkerdiń sport jetekshileri alǵaýymen Almatyǵa aýysqanyna da birshama ýaqyt bolǵan eken. Ápsemet aldyn ala aıtyp qoısa kerek, ekeýi jaıaýlap «Dınamo» sport zalyna kelgende, 36 jastaǵy ustaz 17-den jańa asqan, boıy 190 santımetr, salmaǵy 80 kılogramnan asatyn qalyń qabaqty sylyńǵyr qara jigitti qýana qarsy alady. Olardyń sońynan biraz jylǵa sozylǵan, keıin Davletkereı Ma­gometuly Belorýssııaǵa qyz­metke aýysyp ketkenge deıin jal­ǵasatyn jattyqtyrýshy men shákirt arasyndaǵy barynsha ja­rasymdy tandem osylaısha emen-jarqyn qalypta alymdy arnaǵa tústi. Jańa ortadaǵy ja­ńarǵan jattyǵýlar júıesi Ábdisalanǵa salǵan jerden qatty unady. Sol kezde munyń aldynda dańqty jerles aǵasy Oktıabr Jarylǵapovtyń úgitteýimen vo­leı­boldyń jolyna túsip ket­pegenine shyn kóńilden qýandy. Endi sál bolmaǵanda, taspa dop­tyń toryna shyrmala ketýge tym jaqyn da qalyp edi. Al boks jattyǵý zalyna engennen boıyn erekshe bir kúsh pen ǵa­­lamat sezimniń kernep bara jatqanyn birden baıqady. Ol boks­­tyń qyry men syry kóp ekenin, ony sheber meńgerip shyǵý úshin ashy terdi tamshylatyp tógetin jankeshti jattyǵýdyń da jetkiliksiz ekenin aıtpaı uǵyndy. Sondyqtan, sharshy alańda qııan-keski urys salyp, tóbelesti tóske shyǵarýdy emes, oıly oıyn kór­sete bilýge úırenýdi áý bas­tan al­dyna munaraly maqsat etip qoı­dy. Osy jolda bir soqqyny birneshe kún qaıtalap jasap, muqııat daǵdylanǵan kezderi de az bolǵan joq. Buǵan, shamasy, boksqa kelgenine aıǵa tolmaı turǵan kezinde ustazynyń bir dodaǵa qosyp jibergeni taǵy bir dúmpý bergen. Jattyqtyrýshy Mýllaev sol táýekelimen eki birdeı mindetti júzege asyrdy. Birinshiden, asa aýyr salmaqta joq boksshysynyń ornyn japty, ekinshiden, batyrǵa – aıǵaq, balýanǵa kýá bolatyn shynaıy shaıqasta úkili úmitiniń alǵashqy aıaq alysyn ańdap kórdi. Al ata balasynyń at meńindeı belgisi bolatyny ras eken, Ábdisalan óziniń rıngtegi eń birinshi urysyn sátti ótkerip, qarsylasyn birinshi raýndtyń ózinde-aq iske alǵysyz etip tastady. Arada eki jyl ótkende, 1955 jyly Ábdisalan Nurma­ha­­nov Qazaqstannyń jekeleı birinshiliginde barlyq qar­sy­lasyn bet qaratpaı jeńip, tuń­ǵysh ret chempıondyq tuǵyr­ǵa kóterildi. Taǵy bir-eki jyl­dan soń Keńes Odaǵy chempıo­na­tyndaǵy tusaýkeser jekpe-jekteriniń órnegin túzip, aty aıdaı álemge jaıyla bastady. Munyń aldynda Dondaǵy Ros­tovta ótken «Býrevestnık» qoǵamy chempıonatynyń fınalynda keıin ózimen úlken rıngterde birneshe ret jolyǵatyn Melbýrn Olımpıadasynyń kú­mis júldegeri, jergilikti boks­shy Lev Mýhınge ese berip qoıǵany bar. Al Máskeýde 1957 jyldyń 3-6 sáýiri kúnderi jalaý jelbiretken ádepki chempıonatynda eki qarsylasyn emin-erkin jeńip, aqtyq aıqasqa deıin alqynbaı jetken. Kil atan jilik, arqar múıizdi alyptar bas qosqan jıynda buryn aty-jóni kópshilikke keńinen tanylmaǵan 21 jasar jigitten mundaı batyldyqty eshkim kút­pegen. Altyn medal úshin talas osydan bastap Odaqtyń keıin 6 dúrkin, Eýropanyń 3 ret chempıony atanatyn más­keýlik Andreı Abramovpen ótti. Qazaqstandyq jas qabylan ózine qaraǵanda, bir putqa jýyq aýyr salmaǵy bar, tájirıbesi de mol qarsylasymen qaıtpaı shaıqasty. Biraq teńge para-par aıqastyń qorytyndysynda tóreshiler aqyldasa kele, jeńisti azdaǵan basymdyǵy baıqalǵan Kremldi qalanyń ókiline berip jiberdi. Al Ábdisalan osy joly tuńǵysh ret jeńip alǵan kúmis medaliniń arqasynda omyraýyna «KSRO sport sheberiniń» jetonyn taǵyp qaıtty. Ábdisalan Nurmahanov kelesi medaline 1959 jyldyń tamyz aıynda qol jetkizdi. Bul joly Spar­takıada sheńberinde tý kó­tergen chempıonatta bizdiń batyrymyz alǵashqy urystaryn sátti ótkerip, jartylaı fınalda krasnodarlyq Aleksandr Izo­sı­movpen bettesti. Tartysty ót­ken jekpe-jekte sál ilkimdilik kór­setken qarsylastyń joly bolyp ketti. Osylaısha, uzyn sany 5 ret Odaq chempıony bolatyn Kýban ólkesiniń baǵlany da Ábdisalanmen urys salǵannan keıin óziniń eń alǵashqy altyn medaline aıaq artty. Bul eki qarsylas arada 2 jyl ótkennen keıin Máskeýde kásipodaqtardyń búkilodaqtyq spartakıadasynyń aqtyq synynda taǵy kezdesti. Osy joly Ábdisalan burynnan ketken esesin jaqsy qaıtaryp, jeńiske jetýge tym jaqyn qalǵan. Biraq soń­ǵy raýndta kenet qabaǵy ja­rylyp ketti de, dárigerdiń uıǵa­rymymen urys toqtatylyp, utys taǵy da krasnodarlyq jigit­tiń qanjyǵasyna baılandy. Degen­men, Aleksandr da er eken, arnaıy burylyp kelip, bul kezekte Ábdisalannyń basym bolǵanyn óz aýzynan aıtyp ketti. Sol Sasha 1963 jyly Indonezııa astanasy – Djakarta qalasynda birinshi ret ótkizilgeli turǵan Azııa jáne Afrıka elderi sportshylarynyń GANEFO oıyndaryna baratyn quramany irikteý jattyǵýlary júrip jatqan kezde de márttik kórsetti. Asa aýyr salmaqta Ábdi­salanmen básekeles bolǵan ol eki ret ótkizilgen sparrıng-aıqasta da óziniń jeńilip qalǵanyn jattyq­tyrýshylarǵa estirte ashyqtan-ashyq aıtty. Osylaısha, Ábdisalan keńes sportshylary alǵash jáne sońǵy ret qatysqan Oıyndarǵa janyn sala kiristi. Baldaǵy altyn aqberen munda da ózine asa kóp qamshy saldyrmaı, qar­sylastarynyń bárin áldiniń keýir qyrǵan zúlperindeı tas-tal­qan etip jeńip shyqty. «Bári» bolǵanda, jerebege saı, kezdesýin jartylaı fınal sheginen bastaǵan tarlan ózinen dene pishimi ana­ǵurlym úlken, soǵan oraı salma­ǵy da aıtarlyqtaı kóp eki báse­kelesiniń ápter-tápterin shy­ǵaryp, urystardy merziminen buryn bitirdi. Áýeli gvıneıalyq Karama Mamıdi birinshi raýndtyń 20 sekýndynda nokaýtqa jiberdi. Sońynda altyn medal úshin talasta egıpettik Mýhammad Saıed ál-Kılanıdi úshinshi raýndta eki soqqymen ornynan turǵyzbaı tastady. Sóıtip, Ábdisalan boks­shylardyń osy Oıyndardaǵy sońǵy núktesin ádemilep qoıyp berdi. Keńes quramasy onda 5 altyn, 1 kúmis jáne 3 qola medalǵa qol jetkizdi. «Qazaq boksynyń qabylany» óziniń boksshylyq mansaby jyldarynda eki sport qoǵamy atynan synǵa tústi. Sonyń birinshisi – «Býrevestnıktiń» 7 márte, «Eńbek rezervteriniń» 5 ret chempıony atandy. Budan bólek, VSSPS-tiń 2 ret jeńimpazy bolyp úlgerdi. Al Qazaqstan birinshiliginde 11 márte tuǵyrdyń eń bıiginen qol bulǵap turdy. Osy kezeńderi ol respýblıkanyń ishki jarystarynda Semen Lıberman, Iosıf Gıldın sekildi sańlaqtarmen udaıy básekeles boldy. Ásirese, sońǵysymen shaıqas naǵyz jan alysyp, jan beriskendeı kes­kilesken sıpatta ótetin. Ba­syn­da jasy úlken qarsylasyna bi­raz esesi ketip júrgen Ábdisalan keıin ony eki shaınap, bir ju­tatyndaı shamaǵa kelip qaldy. Ol eń sońǵy jolǵysynda res­pýblıkanyń Shymkent qalasynda ótken birinshiliginde Gıldınniń álem-tapyryǵyn shyǵardy. Osymen qatarynan úshinshi ret júni jyǵylyp qalǵan Iosıf boks qolǵabyn da shegege erte ilýge májbúr bolyp edi. Al Odaq kólemindegi týrnırlerde bizdiń dańqty boksshymyzdyń joly rıgalyq Iаnıs Lansers, lenıngradtyq Vadım Emelıanov, rostovtyqtar Lev Mýhınmen jáne Nıkolaı Sýharevpen, sondaı-aq joǵaryda aıtylǵan Aleksandr Izosımovpen jáne Andreı Ab­ra­movpen jıirek túıisti. Osy shaıqastar bir jaǵy onyń abyroıyn asqaq ete tússe, bir jaǵy sheberliktiń shyńyna jetýge jetelep otyrdy. Sol synaqtarda Andreı Abramov baǵyn kóbirek baılady. Munyń ishinde Ábdi­salan men Andreıdiń 1962 jyl­dyń mamyr aıynyń 27-si kúni Kıevte KSRO chempıonatynyń fınalyndaǵy aıqasy keıin kóp ýaqytqa deıin jankúıer jurt pen mamandardyń aýzynda júr­di. Kezinde bul jekpe-jekte qazaqstandyq sportshynyń aıqyn basymdyq tanytqanyn, biraq jeńistiń ádiletsizdikpen onyń qarsylasyna berilip ketkenin «Sovetskıı sport» gazeti de, jer­gilikti basylymdar da ashyq jazdy. Chempıonatqa shırek fınaldan qosylǵan Ábdisalan aǵa aldymen máskeýlik armııashy Vladımır Grıshındi talassyz tize búktirdi. Jartylaı fınalda máskeýlik dınamoshy Vıktor Seleznevti tyrapaı asyrdy. Ol aqtyq aı­qasta Abramovty da besinshi burysh izdeıtindeı dárejege jetkizip edi. Alaıda, kórer kózge búırek buryp jibergen arbıtrlar alqasy 3:2 degen eseppen utysty urysta silikpesi shyǵyp turǵan Andreıdiń qolyna ustatyp jibere saldy. Sol-aq eken, Kıevtiń keń sport saraıynyń ishi dýyldasqan aıqaı men jańǵyryqqan ysqyryq únine tolyp ketti... Ýkraına astanasynyń boks­súıer qaýymy qazaq sport­shy­synyń ónerimen budan bir jyl buryn jaqsy tanys bolyp qalǵan edi. Atap aıtqanda, 1961 jyldyń kúzinde osy qa­lada KSRO jáne Germanııa qura­malarynyń matchtyq kezde­sý­leri ótip, Ábdisalan óziniń Vıl Brandenbýrger esimdi qar­sylasyn úsh raýnd boıy qýalap júrip sabaǵan edi. Endi, mine, osy Kıevten keıin qaıtadan ba­tys­taǵy nemister eline taǵy da sapar shekti. Qurama bul sapary aldymen Danııanyń or­talyǵy – Kopengagenge aıaldap, bir joldastyq kezdesý ót­kizdi. Nurmahanov jergilikti jan­kúıerlerdiń kótermeleýimen jel­pinip alǵa umtylǵan óziniń vıza­vıin birinshi raýndta-aq jalpasynan qulatty. Al Keln­de Vıllı Regenaýr degen qar­sylasyn úshinshi raýndta esten tandyrǵan Ábdisalan Bonnda budan bir jyl buryn ushyrasqan Brandenbýrgerdi urys bastalar-bastalmastan úsh soqqymen taldyryp túsirdi. Budan basqa, bizdiń batyrymyz Iýgoslavııa, Rýmynııa, Vengrııa sekildi elderdiń rıngteri tórinde sátti óner kórsetti. Jal­py, Ábdisalan Nurmahanov ózi­niń 14 jylǵa jýyq ýaqytqa so­zylǵan sportshylyq dáýirinde 239 ret urys alańyna shyǵyp, sonyń 222-sinde jeńiske jetti. Ol 1968 jyly úlken bokspen qosh aıtysqannan keıin «KSRO-ǵa eńbegi sińgen sheber» atanyp, Qazaqstan boksshylary arasynda bul ataqqa qol jetkizgen birinshi sańlaq boldy. Ábekeń táýelsiz Qazaq eli boks­­shylar quramasynyń birin­shi bas jattyqtyrýshysy degen qurmetti de enshileı bildi. Ol qurama komandany 1993-1997 jyldary basqaryp, onyń jeke jasaq retinde 1996 jyly Atlanta Olımpııalyq oıyndaryna qatysýynyń da basynda turdy. «Qazaqstan qabylany» bastap barǵan respýblıka bylǵary qolǵap sheberleri sol aıtýly ala­mannan 1 altyn, 1 kúmis jáne 2 qola medaldar jeńip alyp, Kýba men AQSh jamaǵattarynan keıingi úshinshi orynǵa jaıǵasyp, sensasııalyq jeńiske qol jet­kizdi.  Al munyń aldynda, 1994 jyly Azııa chempıonatynda bes birdeı shákirti altyn medal alyp, aıdy aspanǵa bir-aq shyǵarǵan edi. Mine, osy tólbasy jeńis bolyp ómirimizge engen osy dańqty jol­dan bastaý alǵan Qazaqstan quramasynyń boksshylary budan keıingi jyldary týrnırden týrnırge órleýmen keledi. Osynyń bári Ábdisalan Nurmahanov syndy shyn máninde de erteginiń keıipkeri bola alatyndaı naǵyz alyp adamnyń kezinde Qazaq dene tárbıesi ınstıtýtynda kafedra meńgerýshisi bolyp ta, ǵylym jolyn qýyp ta, shákirt tárbıeleıtin bapker bolyp ta, boks álippesin úıretetin birneshe oqýlyq kitap shyǵaryp ta sporttyń osy ózine tól túrin elimizde damyta túsýge orasan zor úles qosqanyna aıqyn aıǵaq bola alady. Serik PIRNAZAR, «Egemen Qazaqstan» ASTANA