Dúnıejúzilik joıqyn ıadrolyq qarýdy jasaýda KSRO-nyń jetekshi ǵalymdarynyń biri bolyp, sýtegi bombasyn synaqtan ótkizgen akademık A.D.Saharov ómiriniń sońynda osy áreketi úshin qatty ókingen desedi.
Memleket basshylarynyń bári parasatty, ashýyn aqylǵa jeńgizetin, sarabdal saıasat ıesi emes. Ishinde shash al deseń bas alatyn, bir ıyǵyn eregiske berip turatyn, óziniń azýly ekendigin ańǵartý úshin barynan aıanbaıtyn áperbaqan basshylar da bolady. Olar jeme-jemge kelgende basy kórge ketip bara jatyp, adamzat balasyn aýyr qasiretke ushyratatyn kez kelgen qadamǵa barýdan qashpaıdy. Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń álem halqynyń tynyshtyǵy úshin alańdap, ıadrolyq qarýdan bas tartýǵa shaqyryp júrýiniń mánisi osy. Muny beıbitshilikti baǵalaıtyn álem halqy jaqsy túsinip, bastamalaryna tilekshi bolyp otyr. Jahandyq soǵys jer betinen talaı órkenıetti qalalardy joıyp jibergenin tarıhtyń sarǵaıǵan paraqtary ár betin ashqan saıyn uqtyryp keledi.
Elbasy «Otyrar – qazaq tarıhynyń altyn dińgegi» dep óte tamasha aıtty. Jaınap turǵan shaǵynda dańqy dúnıeniń jeti tarapyna jaıylǵan, ál-Farabıdeı sandaǵan ǵulamalar shyǵyp, órkenıettiń izgi shýaǵyn shashqan sol Otyrar qazir qaıda deseń, essiz soǵys taǵy da aldyńnan shyǵady. Otyrar órkenıeti jerge talas, baılyq úshin báseke, bılik úshin soǵysta ornynan turmastaı bolyp qulady. Sonyń ashy zardabyn beıkúná halyq áli tartyp keledi. Basqa qazaq qalalary da osyndaı kepti basynan keshti. Talaı memleket túp-tamyrymen joıylyp ketti. Alapat soǵystar júzdegen mıllıon halyqtyń taǵdyryn tálkekke saldy, jer betinen joıyp jiberdi. Basqa-basqa, keshegi Ekinshi dúnıejúzilik soǵys eki derjavanyń arasynda ótse de, qosaq arasynda ketken qazaq bozdaqtarynyń san myńdaǵan júrekke salǵan jarasy áli jazylǵan joq. Nursultan Ábishulynyń osynyń bárin oı eleginen ótkizip, barlyq memleketterdi basalqyǵa shaqyryp, jahandyq soǵystyń eń basty qarýy – ıadrolyq qarýdan bas tartýǵa shaqyrýy adamzat balasynyń qaýipsizdigin saqtaýdan týyndaıdy.
Elbasynyń manıfeste «Soǵys vırýsy aldaǵy jasandy ıntellekt tóńiregindegi jańalyqtarǵa kesel juqtyrýǵa daıyn tur. Mılıtarızm adamdardyń sanasy men minez-qulqyna tereńdeı enip ketken. Halyqtyń qolynda qazir 1 mıllıardtan astam atys qarýy bolsa, olardan álemde kún saıyn myńdaǵan adam kóz jumady. Áskerı qaýip búkilálemdik aýqymdaǵy qasiretke aınalýy ábden múmkin. Osyndaı ólimmen aıaqtalatyn qaterdiń belgileri anyq baıqalady. Halyqaralyq qatynastarda janjaldastyq táýekelderi kúsheıe túsip otyr. Áskerı qaqtyǵystardyń geografııasy ótken eki álemdik soǵystyń – Eýropanyń shyǵysyndaǵy, Afrıkanyń soltústigindegi, Taıaý Shyǵystaǵy soǵystyń is-qımyldarynyń tarıhı shegin qamtýda.
Iаdrolyq qarýdy taratpaý týraly shart óziniń mindetterin oryndaı almaı otyr. Ajal sebetin qarý men ony daıyndaý tehnologııalary iri derjavalardyń qosarlanǵan standarttarynyń saldarynan búkil álemge taraýda. Olardyń terrorshylardyń qolyna túsýi – ýaqyt óte kele ábden bolýy múmkin nárse. Halyqaralyq terrorızm qaharly sıpatqa ıe boldy. Ol jekelegen elderdegi birli-jarym aktilerden Eýropa, Azııa jáne Afrıka memleketterine qarsy keń aýqymdy terrorlyq agressııaǵa ulasyp úlgerdi. Mıllıondaǵan bosqyn, qalalardyń qıraýy, qundy tarıhı eskertkishterdiń joıylýy – osynyń bári ádettegi kóriniske aınalýda. Ekonomıkalyq sanksııalar men saýda-sattyq maıdany da qalypty qubylys bolyp otyr. Planeta taǵy da búkil adamzat úshin qasiretti saldarlary bar «qyrǵı-qabaq soǵystyń» ótkir júzinde terbele bastady. Dúnıe ázirshe ótken tórt onjyldyqtyń oń ınersııasynyń arqasynda saqtalyp tur», dep ashyq ári ashyna aıtýynan álemdegi búgingi jaǵdaıda anyq uǵýǵa bolady. Keshe ǵana kúndeı jaınap turǵan Sırııa sııaqty Arab memleketteriniń bılikke umtylýshylardyń, tasada turyp qolamtany kósep, otqa maı quıǵandardyń kesirinen qırap qalýy soǵysqumarlardy esh oılandyrar emes. Sonyń saldarynan sútteı uıyp otyrǵan talaı memlekettiń mıllıondaǵan halqy bosqyn atanyp, ózge elden baqyt izdep tarydaı shashylyp júr. Qanshama qart, áıel men bala joıqyn soǵystyń qurbany bolyp, súıekteri kómýsiz qaldy.
Osyndaı jaǵdaıda Qazaqstan Prezıdenti adamzat balasyna úreı men ajaldan basqa eshteńe ákelmeıtin soǵystyń tamyryna balta shabýdyń barlyq áreketterin jasap jatqandyǵy súısindiredi. «Álem. HHI ǵasyr» manıfesinde soǵyssyz álem baǵdarlamasynyń qajettigin aıtqan Elbasymyz álemdik is-qımyldardyń tutastyq algorıtmderin baǵyttar boıynsha júlgelep berdi. Beıbitshilikti qalaıtyn álem halqy Qazaqstan Prezıdentiniń paıymdaýlaryna ıadrolyq qarýy bar memleketter qulaq asady degen úmitpen qarap otyr.
Áset BAISYNOV,
Ońtústik Qazaqstan oblysy ákimi apparaty basshysynyń orynbasary
Shymkent