Keshe ǵana qudaısyz qoǵamnyń shekpeninen shyqqan qaýym ımandylyqqa den qoıǵanda, ıslam dinin Haqtyń dini dep qabyldaǵany belgili. Sóıtse, asyl dinniń atyn jamylyp, búrkemelegen maqsatyn júzege asyrýǵa umtylǵan búldirgi aǵymdardyń da jetkilikti ekeni keıinirek bilinip jatyr ǵoı.
Qazaq qoǵamynda ǵasyrlar boıy ata-babamyzdyń ustanyp kelgen din jolyn kústánalap, syrttan kelgen aǵymdardyń soıylyn soǵyp, solardyń baǵytyn «birden-bir durys jol» sanaıtyn toptar paıda boldy. Osyndaı búldirgi aǵymdar tóńireginde fılosofııa ǵylymdarynyń kandıdaty, dosent Baqtyǵalı ShÁPIEVPEN áńgimelesken bolatynbyz.
– Elimizdiń tutastyǵyna, tynyshtyǵyna, ultaralyq yntymaǵyna keri áserin tıgizýge baǵyttalǵan dinı aǵymdar men sektalardyń shekten shyqqan is-áreketteri jóninde aıtylyp ta, jazylyp ta júr. Olardyń kózdegen maqsat-múddeleriniń tamyry qaıda jatqandyǵy búginde qalyń kópshilikke de belgili boldy. Qazaqtyń dástúrli din jolyn burmalap, talaı otbasynyń shyrqyn buzǵan búldirgi aǵymdar músheleriniń qatarynyń kóbeıýi jurtshylyqty kádimgideı alańdatyp otyr. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldary halyqtyń áleýmettik jaǵdaıyn jaqsartýǵa basymdyq berilip, mádenı-rýhanııat salasy sonyń kóleńkesinde qalyp, baıaý jáne júıesiz damyǵandyǵy belgili. Sonyń saldarynan elimizge álemniń túkpir-túkpirinde paıda bolyp, keıbireýleri óz elderinde saıası daǵdarysqa ushyraǵan dinı aǵymdar men sektalar demokratııalyq úderisterdi jeleý etip, bizge kelip jetti. Bosap qalǵan rýhanı keńistiktiń ornyn toltyrýǵa belsene kirisip, dinı aǵymdardyń múmkinshiligi arta tústi. Búginde elimizde dástúrli dinderdi esepke almaǵanda, elýge jýyq dinı konfessııa, tórt myńǵa jýyq aǵym men sekta qyzmet etedi. Oǵan qosa, keıbir dinı birlestikter, tipti, eshqaıda zańdy túrde tirkelmesten óz jumystaryn astyrtyn júrgizip, áleýmettik, ulttyq jáne dinı alaýyzdyq týǵyzýǵa kúsh salyp júr. Olardyń sonshalyqty erkinsip ketýi halyqty ǵana oılandyratyn emes, ulttyq, memlekettik deńgeıdegi mańyzdy másele bolyp tabylady.
– Islam atyn jamylǵan búldirgi aǵymdardyń qatarynda qandaı toptar bar? Olar qandaı ustanymdarymen erekshelenedi?
– Qazirgi kezde elimizdiń túkpir-túkpirinde ýahabshylar, salafıtter, tákfirshiler, nurshylar, «Hızbýt-tahrır» jáne «Tablıǵ-ı-jamaǵat» sııaqty radıkaldy uıymdardyń ókilderi kezdesedi. Bulardyń úgit-nasıhattary ıslamnyń biregeı qasıetti kitaby – Quran Kárimniń úkimderimen kóp jaǵdaıda sáıkes kele bermeıdi. Ári dinge keıinnen qosylǵan ártúrli mánsiz yrymdar men nanymdardy qamtıdy. Bular ortaq ıdeologııalyq platforma retinde ýahabızmdi ustanady. Mysaly, salafıtter men tákfirshiler kápirlerdi ıslamǵa kúshpen kirgizýdi qýattasa, «Hızbýt-tahrır» ıslam qoǵamyn ornatýdyń, ıaǵnı halıfat qurýdyń birden-bir joly tóńkeris dep esepteıdi. Quran Kárimde halıfat qurý týraly aıtylmasa da «Hızbýt-tahrır» Ortalyq Azııadaǵy elderdiń, sonyń ishinde Qazaqstannyń da ornyna halıfalyq memleket ornatýdy kózdeıdi. Al «Tablıǵ-ı-jamaǵat» bolsa, belsendi úgit-nasıhat júrgizip, aqparat jınaý jáne terrorlyq uıymdardy sarbazdarmen qamtý arqyly qyzmet etedi. О́z kezeginde nurshylar men fıthýllashylar ýahabızmdi bilim júıesiniń kómegimen engizbek. Bul uıymdar men aǵymdar ortaq ýahabılik qozǵalystyń quramynda birin biri tolyqtyratyn biryńǵaı tetik bolyp tabylady. Baqylaýdyń álsizdigin ańǵarǵan búldirgi aǵymdar ózderiniń ǵıbadathanalaryn salyp, ıslamnan habary az, erik-jigeri, bilim-biligi álsiz qazaqtarmen qataryn tolyqtyryp jatyr.
– Dinı uıym retinde tirkelmegen, alaıda, halyq arasynda qanatyn keńge jaıyp otyrǵan ýahabızm jóninde aıtsańyz. Bul ózi qaıdan shyqqan? Olardyń kózdegen maqsat-múddesi ne?
– Ýahabıliktiń negizin salǵan Muhammed bın Abdýlýahab hıjranyń 1125 jyly Basrada aǵylshyn tyńshysy Hemferdiń tuzaǵyna ilinip, aǵylshyndardyń Islamdy joıý maqsatyndaǵy basty quralyna aınalǵan. Ahmet bın Taımııanyń áhlı súnnetke qaıshy keletin kitaptaryn oqyp, «Shaıh-ı Nájdı» degen atpen tanylǵan. Onyń ıdeıalary aǵylshyndardyń qarjysy men qarýlary arqyly saýatsyz jandardyń, Darııa halqy men basshylary Muhammed bın Sýýd tarapynan qoldaý tapty. Onyń pikirin qabyldaǵan adamdar «Ýahhabı» jáne «Nájdı» dep atalady.
– Sonda ýahabshylardyń maqsaty qandaı ustanymdarǵa negizdeledi?
– Ýahabshylardyń buzyq senimderiniń úsh negizi bar. Birinshisi, amal, ǵıbadat ımannyń bólshegi dep qabyldaıdy. Bir paryzdy oryndamaǵan adam kápir, ony óltirip, mal-múlkin taratý kerek dep sanaıdy. Bul týraly «Fath-ýl-májıd» kitabynyń betterinde jazylǵan. Ekinshisi, paıǵambarlar men áýlıelerdiń rýhynan shapaǵat suraǵan adam, olardyń mazaryna baryp, olardy sebep etip duǵa etken adamdy kápir dep esepteıdi. Ýahabshylardyń úshinshi buzyq senimderi mazardyń ústine kesene salýdy, kesenelerde namaz oqýdy, ólgenderdiń rýhyna baǵyshtap sadaqa názir etýdi (ataýdy) jaız emes (durys emes) dep sanaýy. Olardyń aıtýynsha, Haramaın (Mekke-Mádına) halqy búginge deıin kúmbezder men dýaldarǵa tabynyp kelgen eken. Áhlı súnnet pen shııt tobyndaǵy musylmandar sol úshin múshrik sanalady. Olardy óltirip, mal-múlkin tárkileýge bolady, olardyń soıǵan maly haram bolyp esepteledi deıdi.
– Ýahabılik aǵym qazaq halqyna nesimen qaýipti?
– Qazaq halqy ıslam dinin qabyldaǵanyna myń jyldan asa ýaqyt ótti. Qazaq halqynyń ıslamdy tutynýdaǵy ǵasyrlar boıy qalyptasqan baǵyty – sýnnıttik, mazhaby – Imam Aǵzam Ábý Hanıfa. Ári bul mázhabty musylman áleminiń búkil ǵulamalary moıyndaǵan. Sol ýaqyttan beri halqymyzdyń qalyptasqan dinı, mádenı, ádet-ǵuryp, salt-dástúrlik kózqarasy bar. Ol izgilikke, meıirimdilikke, beıbitshilikke negizdelgen. Halqymyzdyń nebir ıgi jaqsylary, handarymyz ben bılerimiz, batyrlarymyz ben aqyn-jyraýlarymyz, nebir oqymysty ǵalymdarymyz osy jolda, osy rýhta tárbıelengen. Olardyń ishinde áýlıeler men ata-baba rýhyn qasterleý, áýlıeler basyna baryp túneý, qaıtys bolǵan kisige jetisin, qyrqyn, júzin, jylyn berý sııaqty urpaqtan-urpaqqa jalǵasyp kele jatqan kóptegen dinı salt-dástúrler bar. Al ýahabshylar ózderiniń dinı ýaǵyzdarynda «Qazaq áýlıege senedi – bul shırk», ıaǵnı keshirilmes kúná, «Qazaq arýaqqa quran baǵyshtaıdy, al arýaq degen qur saýdyraǵan súıek, basqa túk te emes, endeshe bul da shırk», «qabirdi zııarat etý – shırk», «arýaqtarǵa baǵyshtap jeti shelpek pisirý – shırk» jáne taǵy basqalarǵa jastarymyzdyń sanasyn ýlap júr. Mine, basty qaıshylyq osynda. Ata-babalarymyz ǵasyrlar boıy ustanyp kelgen dinı jolyn mansuq etý, osynshama alyp aýmaqty qorǵap, búgingi urpaǵyna amanattaǵan babalardyń dinı ustanymyn joqqa shyǵarý qanshalyqty aqylǵa syıady?!
– Árıne, jat aǵymdardyń artynda belgili bir kúshter turǵany, olardyń belgili bir maqsat-múddelerdi kózdeıtini belgili. Endeshe, osy baǵytta halqymyzdyń ıdeologııalyq ımmýnıtetin kúsheıtý úshin ne isteýimiz kerek?
– Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Syndarly on jyl» atty kitabynda «Fýndamentalıster men ekstremısterdiń maqsaty – Qazaqstannyń musylman halqy. Osy oraıda Qazaqstanda úsh myńnan astam dinı toptardyń, 40-tan asa dinı mazhabtardyń bar ekendigin esten shyǵarmaý kerek» dep jazady. Iаǵnı, syrttan kelip jatqan búldirgi dinı aǵymdardyń maqsaty – Qazaqstan halqynyń yntymaǵyna iritki salý bolmaq. Qazirgi kezde basty syrtqy faktorlarǵa jahandaný úderisi men halqymyzdyń beıbit ómirine qaýip tóndiretin syrttan kelgen ártúrli baǵyttaǵy dinı aǵymdar men sektalar ekendigin joǵaryda aıttyq. Sonymen qatar, syrtqy dinı faktorlardyń ómir súrýine múmkindik jasap otyrǵan ishki faktorlarǵa rýhanı-mádenı tárbıe salasyndaǵy ártúrli kemshilikterdi aıtýǵa bolady. Bul faktorlardyń áserinen qalaı saqtaný nemese olardy jeńý úshin ne istelinýi qajet ekendigi sanaly qaýymdy oılandyratyn másele. Sondyqtan, óziń aıtqandaı, ıdeologııalyq ımmýnıtetti kúsheıtý úshin halyqtyń dinı saýattylyǵyn arttyrý jolynda úlken jumys atqarý kerek. Memleket turǵysynan zańdardyń talabyn kúsheıtip, jastarǵa tárbıe berýge basymdyq berilgeni jón. О́z kezeginde qoǵamdyq uıymdar da, jergilikti aqsaqaldar qaýymy da atsalysyp, óskeleń urpaqtyń taǵdyryna beıjaı qaramaǵany abzal.
– О́skeleń urpaq demekshi, jat aǵymdardyń jeteginde júrgenderdiń, solardyń arbaýyna túskenderdiń deni jastar kórinedi. Solardyń qatarynda qansha adam bary belgili me?
– Iá, elimizde aǵymdar men sektalardyń shyrmaýyna negizinen jastar, joǵary oqý ornynyń stýdentteri ilinip, tipti mektep oqýshylary da tartylǵan. Olardyń arasynan tumshalanyp kıinip, etegine súrinip júrgenderdi, shashtaryn taqyrlap alyp mataǵa oranǵandardy, balaýyz jaǵyp shoqynǵandardy, jastyǵyna qaramastan qaýlatyp saqal jibergenderdi de kórip júrmiz. Munyń alǵashqy ókilderi 90-jyldary arab elderinde, ásirese, Saýd Arabııasy men Pákistan memleketinde dinı bilim alǵandar boldy. Keıin kele bulardyń qataryna shetelderdiń zaıyrly oqý oryndarynda bilim alǵandar qosyldy. Musylman elderinen kelgen mıssıonerler ashqan ıslam ortalyqtary negizinen ýahabılik ilimdi nasıhattaıtyn ortalyqtarǵa aınaldy. Eń ókinishtisi, ıslam atyn jamylǵan ártúrli sheteldik aǵymdar men sektalarǵa qyzmet etýshi, solardyń yqpalyndaǵy óz otandastarymyz. Júzdegen azamatymyz basqa dinniń qataryn toltyryp jatsa, myńdaǵany ártúrli ıslamdyq aǵymdardyń shyrmaýyna iligip otyr. Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń «Jas Otan» Jastar qanatynyń II sezinde sóılegen sózinde jastarǵa úlken jaýapkershilik júktelgen. «Biz – musylmanbyz. Biraq ıslamda túrli aǵymdar bar. Jáne sender – «jas otandyqtar» osy aǵymdarǵa kirgen jastardy jaman nárselerden tejeýge tıissińder. Olardy tárbıeleýleriń kerek. Biz ózimizdi musylmanbyz degende halyqty orta ǵasyrǵa qaraı tartpaýymyz kerek. Bizge ár adamnyń pikiri mańyzdy. Biraq bizdiń qyzdarymyz ben áıelder kıip júrgen arab kıimi hıdjab bizdiń jol emes. Qazaq kóshpendi halyq bolǵan, bizdiń erteden kele jatqan óz jolymyz bar» degen sózi dinı tárbıedegi basty temirqazyq ustanym bolýy tıis.
– Dinniń aınalasynda áńgime qozǵalǵannan keıin elimizde ótkizilip kele jatqan álemdik jáne dástúrli dinder basshylarynyń sezderine qatysty suraǵymyz kelip otyr. Osy alqaly jıynnyń róli týraly aıta ketseńiz.
– Atalǵan alqaly jıyn ártúrli dinderdiń birligine qyzmet etip keledi. Munyń mańyzy óte zor. Din máselesi boıynsha elimizdegi dinaralyq tatýlyq pen ultaralyq kelisim álemdik qaýymdastyqtyń alǵan baǵytymen ushtasyp jatyr. Astanada ótken alqaly jıynda álemdik jáne dástúrli din jetekshileri bir-birinen túsinistik qana izdegen joq, sonymen birge, dinaralyq qaqtyǵystardy boldyrmaýdyń joldaryn izdedi. Endeshe, atalǵan jıynnyń beıbitqatar ómir súrýde ózindik úlesi zor dep aıtýǵa bolady.
Áńgimelesken
Ǵabıt ISKENDERULY, «Egemen Qazaqstan»