nemese Gelash Gaınýtdınov Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyn nege almaı qaldy?
Jaratylysy batyr, erjúrek erlerimizdiń biri Aqtóbe oblysy Temir qalasynan shyqqan jaýynger barlaýshy, artıllerıst Gaınýtdınov Gelash Hısamýtdınuly edi. Soǵysqa deıin shekarashy qyzmetin atqarǵan. 1941 jyldyń shilde aıynda Temir aýdandyq áskerı komıssarıaty arqyly Qyzyl Armııa qataryna alynyp, soǵysqa attanady. Maıdanǵa ketkende áıeli Zakııa men 4 jáne 1 jastaǵy eki uly Ildos pen Fıdaı qalady. Ortalyq maıdanda shaıqasqan aǵa serjant Gelash alǵashqyda 4-shi batareıa 86-shy aýyr artıllerııalyq brıgadasynyń bólim komandıri, keıin 1 Belarýs maıdany 65-shi armııa 108-shi Bobrýısk dıvızııasynyń 444-shi atqyshtar polki zeńbirek qarýynyń komandıri bolady. Erekshe qabileti men erligi, otanshyldyq qasıeti baǵalanyp partııa qataryna qabyldanady. Erlik isterine maıdandastary da kýá bolady. G.Gaınýtdınovtiń Belarýs jerindegi Gomel oblysy Dnepr ózeninen ótý barysyndaǵy erligi týraly tarıhı qujattar men jazba derekter de sony aıǵaqtaıdy.
...1944 jyly aqpan aıynda Rogachev aýdanynda Dnepr ózeninen ótý uzaqqa sozyldy. О́zen saǵasy Drýt boıyndaǵy maıdan biraz ýaqytqa tynyshtalyp qaldy. Kelesi soǵys áreketine daıyndyq júrip jatty. 1944 jyldyń 23 maýsym kúni tańda artıllerııalyq daıyndyq bolyp jatqan, onyń ishinde aǵa serjant Gelash ta bar edi.
Drýt ózeni boıynda jaýdyń jaýdyrǵan oǵyna qarsy turý úlken sheberlik pen tabandylyqty talap etti. Qarsy shabýyl tabysty bastaldy. Artıllerısterdiń dóp kózdeýi atqyshtar rotasynyń Dobysna, Ola, Berezın ózenderinen tabysty ótýine úlken kómegin tıgizdi.
...1944 jyl, 5 qyrkúıek. Kenetten:
– Aldymyzda Narev! О́zennen ótýge daıyndalyńdar!, – degen buıryq keldi. Sol mezette dıvızııa Narev ózeni jaǵalaýyna jaqyndap ornalasty, artıllerıster olarǵa kómekke ázir turdy. Túnde keńestik áskerler qarýlaryn daıyndap, orystyń Rojan qamalyna jaqyndap ornyqty. Al tańda qarsylastar plasdarmdy joıýǵa áreket etken ýaqytta, kenet keńes áskerleri oq jaýdyrdy. Nemister birneshe ondaǵan jaýyngerlerinen aıyryldy. Dál osyndaı atqylaý 7 ret qaıtalandy. Odan soń Gelashtyń qarýy jasandy kópirge qaraı baǵyttaldy.
1944 jyldyń 5 qazanynda jaý ózendi basyp alý úshin qarsy shabýylǵa shyqty. Gaınýtdınovtyń zeńbiregine qaraı birneshe tank jyljyp kele jatty, al onyń artynda birneshe bronetranspor ilesip keledi. Gelashtyń birinshi atqan oǵy aldyńǵy tankke tıip kúli kókke ushty. Sol mezette bronetransporter Gelashtyń pýshkasyna qaraı bet buryp, onyń kózin joımaqshy boldy. Kózdi ashyp-jumǵansha Gelash ekinshi tankti talqandap úlgerdi. Endigi kezek – bronetransporter. Dál kózdegen Gelashtyń oǵy bul bronetransporterdi de jaryp jiberdi. Zulym jaýdyń aptyǵyn basqanymen, snarıadtyń bir jaryqshaǵy Gelashqa tıip, denesin qan jýady. Osylaısha erjúrek jerlesimiz Belarýs jerinde kóz jumady. Orda buzar otyz jasynda qyrshyn ketken ony osy erligi úshin 444-shi gvardııalyq atqyshtar polkiniń komandıri, podpolkovnık Abılovtyń qol qoıýymen 1944 jyldyń 10 qazanynda Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyna usyný qaǵazy toltyrylady. Buǵan deıin de Gelash eki ret «Erligi úshin» medalimen, II dárejeli «Otan soǵysy», «Qyzyl Juldyz» ordenimen marapattalǵan bolatyn.
Gelashtyń erligi týraly derek ótken ǵasyrdyń 80-jyldary Belarýs jerinde P.Frolov basqarǵan qyzyl izshilerdiń izdeý jumystary nátıjesinde naqtylanyp, baspasóz betinde «Artıllerıst ız Temıra» degen maqala jaryq kóredi. Odan qaldy, qazirgi tańda sol Temir qalasynda tabylyp otyrǵan arhıv derekteri dálel beredi.
Erlik ústinde qaza tapqan jaýyngerge Batyr ataǵyn berý týraly nagradalyq qaǵaz tolyrylady da, 1945 jyldyń 24 naýryzynda, ıaǵnı 5 aıdan soń KSRO Joǵarǵy Keńesi Prezıdıýmynyń tóraǵasy M.Kalının men onyń sekretary A.Gorkınniń qol qoıýymen aǵa serjant G.H.Gaınýtdınovke tek Lenın ordeni berilgendigi týraly qaýly shyǵady. Bul neni baıqatady? Sol ýaqyttaǵy Kreml qojaıyndary men ózimshil generaldar óktem minezderinen aryla almaı, «kishi» ulttardy, sonyń ishinde qazaqstandyqtardyń erligin durys baǵalamaǵanynyń taǵy bir aıǵaǵy bul.
«Erlik – bıiktegi kemerinen asyp, laq etip quzdan qulaǵan tasqyn», sol tasqyn ıesi jerlesimiz Gelash atanyń ómir men ólim betpe-bet kelgen surapyl soǵystaǵy elenbeı qalǵan erligin búgingi tańda pash etý – qazaq dalasynyń qarapaıym qyzynyń perzenttik boryshy dep bilem. Sondyqtan, ınternasıonalıst, otanshyldyq pen adamdyq qasıetke toly ójet te qaısar Gelashtyń máıiti sonaý Belarýs jerinde qalsa da, sol qan maıdanda erligin óz kózimen kórgen tulǵalardyń bergen baǵasy umytylmaı, ata-baba rýhy úshin artynda qalǵan balasyn, ańsap kútken jubaıyn emes, órshelene túsken ár jaýdyń kózin joıyp, janyn pıda etken jerlesimizdiń búgingi tańda, Jeńiske 71 jyl tolyp otyrǵan kezeńde erligi baǵalanyp, berilmeı qalǵan ataq óz ıesin tapsa eken deımiz. 1945 jyldyń 9 Mamyry alystap barady, qar jastanyp muz tósengen ardagerler ábden azaıdy. Solardyń álde de bolsa baǵalanbaǵan erligi bolsa, sony jaryqqa shyǵarý – búgingi urpaq paryzy.
Jumazııa QÝANOVA,
Shubarqudyq gımnazııasynyń
tarıh páni muǵalimi
Aqtóbe oblysy,
Temir aýdany