Jeńis degen sóz adam júregin qýanyshqa bólep, jigerin jasynǵa janıtyn qudiretke ıe. Jeńis degende tula boıyna maqtanyshtyń nury taramaıtyn adam joq shyǵar. Al búgingi urpaq úshin Uly Jeńistiń orny erekshe. Sol bir el basyna kún týǵan surapyl soǵys jyldary elin jaýdan qorǵaǵan erlerdiń erlik isteri jyl saıyn osy Uly Jeńis kúninde sanamyzda qaıta jańǵyrady. Uly Jeńis kúni qarsańynda Shpekbaevtar áýleti de Uly Otan soǵysynyń ardageri, «Qyzyl Juldyz» ordeniniń ıegeri, soǵysta rota komandıri bolǵan ákeleri Jatqambaı men atalary Musahannyń rýhyna taǵzym etedi.
Jatqambaı Musahanuly Almatydaǵy muǵalimder daıarlaıtyn tehnıkýmda oqyp júrgende 1939 jyly áskerge alynady da, kóp uzamaı soǵys bastalady. Soǵystyń alǵashqy kezeńinde-aq ony alty aılyq serjanttyq kýrsqa oqýǵa jiberedi. Ol eń alǵash qandy maıdanǵa Ýkraınanyń Ternovaıa stansasynda kiripti. Eń alǵashqy kórgen qandy qyrǵyny bolǵandyqtan ba Jatqambaı aqsaqal sol bir soǵysqa kirgen alǵashqy sátterin eshqashan esten shyǵarǵan emes. Harkov qalasyna taıaý osy bir shaǵyn stansa úshin bolǵan urys on úsh kúnge sozylyp edi. Almatyda qurylǵan 38-shi atqyshtar dıvızııasynyń jaýyngerleri osy urysta asqan tabandylyq tanytqany soǵys tarıhynan belgili. Ternovaıa stansasyn qasyq qany qalǵansha qorǵaǵan jaýyngerlerdiń sapyndaǵy aǵa serjant Jatqambaı kelesi urysqa Dondaǵy Rostov qalasynda kiredi. Basynan baqaıshaǵyna deıin qarýlanǵan nemis áskeriniń joıqyn kúshine tótep bere almaı shegine soǵysqan keńes jaýyngerleriniń rýhyn kótergen qasıetti «Jeńis» degen sóz edi. Jatqambaı Musahanulynyń Stalıngrad qalasyn qorǵaýdaǵy erligi búgingi urpaqtary úshin árdaıym maqtanyshqa aınalǵan erlik dese de bolady.1942 jyldyń 17 shildesinen bastap 1943 jyldyń 2 aqpanyna deıin sozylǵan Stalıngrad shaıqasy kezinde Jatqambaı da jaralanyp, Saratov qalasyndaǵy áskerı gospıtalǵa túsedi.
Osy shaıqas kezinde Stalıngrad mańynda nemister bekingen bir tóbeni alýdyń mańyzy zor boldy. Polktiń alǵa jyljýyna tóbege bekingen nemister kedergi keltirip turyp alady. Ony talqandaý mindeti J.Shpekbaevtyń vzvodyna júkteledi de, jaýyngerler jer baýyrlaı alǵa jyljıdy. Biraq kóp uzamaı nemisterdiń qarsha boraǵan oǵynyń astynda qalǵan soldattardyń alǵa jyljýy múmkin emes edi. Mundaı qıyn-qystaý kezde jaýdy aılamen jeńbese, adamdardy tekke qyryp alý qaýpi zor bolatyny sózsiz. Vzvod komandıri dereý aılaǵa kóship, soǵys taktıkasyn ózgertedi de, oılamaǵan jerden úsh jaqtan «ýralap» atoı salǵan keńes áskerleriniń jankeshti shabýylynan sasqalaqtap qalǵan jaý áskeri lezde qolǵa túsedi. Komandırdiń jan alyp, jan berisken sheshýshi sátte utymdy sheshim qabyldap, jaý uıasyn tas-talqan etken tapqyrlyǵyna tánti bolǵan polk komandıri Jatqambaı Musahanulyn qysqa merzimdi komandırler daıarlaıtyn kýrsqa jiberedi. Ony aıaqtap, kishi leıtenant shenin alǵan Jatqambaı qaıtadan maıdan alańyna oraldy. Kóp uzamaı rota komandıri bolyp taǵaıyndaldy.
Al onyń soǵystaǵy eń alǵashqy joǵary nagradasy – «Qyzyl Juldyz» ordenin alý kezindegi erligi de bir tóbe. Dıvızııa komandıri kishi leıtenant J.Shpekbaevty rota komandıri etip taǵaıyndaı salysymen oǵan jáı soldatsha kıinýge buıryq beredi. Ádette, mundaı tapsyrma asa qıyn kezeńderde beriletinin biletin komandır aldaǵy shaıqastyń jaýapkershiligin bar jan-tánimen sezinedi. О́ıtkeni, shabýyl kezinde nemister komandır kıimindegini eń birinshi nysanaǵa alatyny, tipten jaý qolyna túse qalsa da komandırlerge eń qatań jaza taǵaıyndalatyny anyq. Dıvızııa komandıriniń jańadan ǵana rota komandıri bolyp taǵaıyndalǵan ózin osyndaı qaýipten qorǵashtaǵan qamqorlyǵy onyń jigerine jiger qosa tústi. Rasynda da, Shpekbaevtyń rotasy talaı bozdaqtyń qany tógilgen, jany úzilgen bekinisti alýda asqan tabandylyq kórsetti. Rota komandıriniń «Otan úshin alǵa!» dep sańqyldaǵan jigerli daýysynyń ózi soldattardyń rýhyn kóterip, jeńis bıigine kóterdi. Mine, osy shaıqastaǵy erligi úshin J.Shpekbaev «Qyzyl Juldyz» ordenimen marapattalady.
Jatqambaı Musahanuly Dneprdi alý kezinde de erlik kórsetken komandır. Dneprdiń eki betine ornalasqan eki jaqtyń áskeri de ólispeı berispeýge bel baılaǵandaı. Bul shaıqasta da ol basqaratyn rotaǵa eń mańyzdy tapsyrma – tún jamylyp ózenniń nemister bekingen jaǵyna ótip, sondaǵy tóbe basyna pýlemetterin ornatý edi. Eger osy tapsyrma oıdaǵydaı oryndalsa keńes áskeri negizgi shabýylǵa kóshkende rota myna jaqtan olarǵa qoldaý kórsetpek. Bul tapsyrmany oryndaý úshin rota tún qarańǵysyn jamylyp, ózennen qaıyqpen ótýi kerek bolatyn. Keńes áskerleriniń bul áreketin baıqap qalǵan jaý jaǵy ózen betin barlaý barysynda samoletten qarý-jaraq tıelgen qaıyqtarǵa oq jaýdyrady. Bul shabýyldan da aman qalǵan rota túndeletip, kelesi jaǵaǵa asyqty. Biraq Jatqambaı osy mańyzdy tapsyrmany oryndaý kezinde jelkesine bomba jaryqshaǵy tıip taǵy da jaralanady.
Ol qyrǵyn soǵysta júrip qazaqtyń «qyryq jyl qyrǵyn bolsa da ajaldy óledi» degen sóziniń tegin aıtylmaǵanyna kóz jetkizedi. Soǵys kezinde úsh ret jaralanǵanyn aıtpaǵan kúnniń ózinde, qanshama ret ajal aýzynan aman qaldy. Ol ataqty Kýrsk shaıqasyna da bastan-aıaq qatysyp, Belgorod, Dneprdi alýǵa, Moldavııa, Bolgarııa, Vengrııa, Iýgoslavııany nemis basqynshylarynan azat etýge qatysyp, Uly Jeńisti Vena qalasynda qarsy alady. Biraq Jatqambaı Musahanulyna soǵys bitisimen týǵan jerge oralýdyń sáti túspedi. Ýkraınada eki jyl áskerı boryshyn óteýge qaldyrylǵan ol, týǵan uıasyna soǵys bastalmaı turyp ketkennen jeti jyldan soń bir-aq oraldy.
Jatqanbaıdyń ákesi Musahan Shpekbaev Uly Otan soǵysynda qaza tabady. Jalǵyzynyń jolynda janyn qurbandyq etýge aıanbaǵan ákesi Jatqambaıdyń Otan qorǵaýǵa attanyp bara jatqanyn maqtanysh tutyp, «Balam, elińe abyroıly qyzmet et te aman-saý oral!» degen buıryqqa bergisiz tilekpen shyǵaryp salyp edi. Jalǵyz uly áskerge alynysymen kóp uzamaı soǵys bastalǵanda syrtqa bildirmegenmen, ishteı janyn shúberekke túıip, táńiriden Jatqambaıdyń amandyǵyn tilegen shyǵar. Ákesi Musahan men anasy Aıman Jatqambaıdan «Alty aılyq serjanttyq kýrsty bitirdim, endi Ýkraına jerinde soǵysqa kirgeli turmyz» degen hat alǵannan-aq qudaıǵa jalbarynýmen boldy. 1942 jyldyń basynda Musahannyń ózi de el qorǵaýǵa attanyp ketti. Ony sol kezde «soǵysta ulymdy kórip qalarmyn» degen arman shırata túskeni de shyndyq. Biraq balasymen bir maıdanda soǵysyp júrgen Musahannyń mańdaıyna jalǵyzyn bir kórip ólýdi jazbapty.
Uly Otan soǵysynyń ardageri Jatqambaı Shpekbaev týraly áńgimelegende onyń soǵysta opat bolyp, maıdan dalasynda qalǵan ákesi Musahan jaıly aıtpaı ketý múmkin emes. Stalıngrad shaıqasy kezinde qaza tapqan ákesiniń jerlengen ornyn tabý Jatqambaıdyń kókeıine tunǵan úlken armany edi. Sol armanyn general uly Alık Shpekbaev oryndady. Ol atasy Musahan Shpekbaevtyń Saratov qalasyndaǵy baýyrlastar zıratyna jerlengenin taýyp, týǵan jerdiń bir ýys topyraǵyn salyp qaıtty.
Qart jaýynger, komandır Jatqambaı aqsaqal 2007 jyly 87 jasynda qaıtys boldy. Shpekbaevtar áýleti ákeleriniń kózi tirisinde Uly Jeńis kúnin úlken merekege aınaldyratyn. Búginde onyń ul-qyzdary men nemere-shóbereleri Otan aldyndaǵy ǵana emes, urpaǵy aldyndaǵy ákelik paryzyn da abyroımen ótep ketken ákelerin jyl saıyn Jeńis kúninde eske alyp otyrady.
Gúlnár JAPARǴALIQYZY
ALMATY